اققىزدىڭ اماناتىن ارقالاعان

بىردە بازارالى اعامىز باستاپ قارا­عاندى وڭىرىنە ەكسپەديتسياعا شىقتىق. اعادىر, شەت, جاڭاارقا, اقتوعاي ءوڭىرىن تەگىس ارالادىق. ماقساتىمىز – ءان مەن كۇيدىڭ التىن ۇياسىنداي بولعان وڭىرلەردەن فولكلور جيناۋ, ونى تاسپاعا باسىپ, حاتقا ءتۇسىرۋ.

اۋىلدىڭ شەجىرەشىسى, كۇيشى سانەكە ساعىندىق ۇلى اقساقالدىڭ كوزى ءتىرى كەزى. توقساندى القىمداعان قاريا قالجىراپ قالىپتى. كۇيدى بابىنا كەلتىرە الماسا دا, ەستە قالارلىقتاي ماعىنالى ءسوز سويلەپ وتىردى. ايگىلى ءانشى ماناربەك ەرجانوۆپەن دوس بولعانىن اڭگىمەلەپ وتىرىپ: «انشىلىك پەن كۇيشىلىكتى قاتار ۇستانعان ماناربەككە ء«ان سالعان اۋىر ما, كۇي شەرتكەن اۋىر ما» دەدىم, سوندا ماكەڭ: ء«اندى سىرتقا شىعارىپ ايتاسىڭ, كۇيدى ىشتە تولعايسىڭ, كۇي تارتقان اۋىر» دەگەنى بار», دەپ ەسكىدەن ءسوز قوزعاپ ەدى.

ارقا دومبىراشىلارىنىڭ كۇي شەر­تىسىنە قاراپ وتىرىپ ءار ۇرپاققا يدەال بولعان كۇي ونەرىنىڭ ءىرى تۇلعالارىنىڭ مانەرىن بايقادىق. شاۋ تارتقان سانەكە اقسا­قالدىڭ قاعىسى ابىكەن مانەرىن ەسكە سالسا, ودان كەيىنگى بۋىنعا ماعاۋيا ءحامزيننىڭ وتتى تارتىسى اسەر ەتىپتى, ال, كەيىنگى شەرتپەشىلەر داۋلەتبەك سا­دۋاقاسوۆ سىندى دومبىرانى ساۋىپ تارتۋدى قالاپ تۇراتىنداي.

وسى ساپاردا بولات تاكىشەۆ دەگەن اعامىزبەن تانىستىق. الىستان كۇيشىلەر كەلدى دەپ اسپەتتەپ, ءبىزدى قوناقۇيگە جايعاس­تىرىپ, قولۇشىن بەردى. بازەكەڭ جاسى ەلۋدى القىمداپ قالعان پوليتسيا پولكوۆنيگىن «اققىزدىڭ جيەنى, كۇيشى» دەپ تانىستىردى.

ء«ومىر بويى پوليتسيادا جۇرگەن جان نە تارتۋشى ەدى» دەگەن دە قىجىرتپا ويدىڭ قىلتيعانى راس. باقساق, ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە ء«سىز» دەپ سويلەيتىن بولات اعامىزدىڭ دومبىراسىنىڭ ءۇنى دە كوركەم ەكەن. كۇي تارتتى. سالدەن سوڭ تىڭداۋشىسىن شەرتىپ وتىرعان كۇيىنە ءمان بەرىپ, ۇڭىلۋگە ماجبۇرلەي باستادى. كۇيى مىنەزدى. «قايران ەلىم» دەپ بوزداپ كەتكەن دومبىرا ءۇنى وجەت, وتكىر شىقتى. دەيتۇرعانمەن, سول كەزدەگى شەرتىسىمەن قازىرگى تارتۋىندا ەداۋىر ايىرماشىلىق بار ەكەن. بۇرىنعىسىنا قاراعاندا قازىر تابيعيلىق باسىم. جا­زۋشى تاكەن الىمقۇلوۆ «دومبىرانى ساۋساق سويلەتپەيدى, كوڭىل سويلەتەدى» دەپتى. جۋىردا تىڭدادىق. بولات جۇماتاي ۇلىنا حالىق ءارتىسى سەكەن تۇرىسبەك دومبىرا سىيلاپتى. سول اسپاپتىڭ ءۇنى, بولات اعا­مىزدىڭ ءتاتتى شەرتىسى ويعا قالدىردى. كۇي­شىنىڭ ساۋساعى ەمەس, كوكىرەگى سويلەپ تۇر.

بوكەڭ ارقا كۇيلەرىن تارتادى. اسىرەسە اققىز كۇيلەرىنە جۇيرىك. كۇي شەرتىسىنەن كەشەگى ماناربەك ءداۋىرى ەسىپ تۇرادى. ماعاۋيانىڭ دىبىس قۋاتىنىڭ نىشانى سەزىلەدى. بۇرىنعى كۇيشىلەر سەكىلدى ەسكىلىكتەن سىر شەرتىپ, شەرلەنە تارتادى. بەلگىلى عالىم سايدا ەلامانوۆا ءداستۇرلى ونەرپازدىڭ باستى ەرەكشەلىگى, «دىبىس قاسيەتى, دىبىس كيەسى» (ساكرالدىق) دەپ پىكىر ايتقان. ءبىزدىڭ ابىكەن حاسەنوۆ تەكتەس كۇيشىلەردى جالىقپاي تىڭداۋىمىزدىڭ دا باستى سەبەبى – دىبىستىڭ قاسيەتىندە. بولات اعامىزدىڭ كۇي شەرتىسىندە «تەرەڭدىك بار, ەسكى ءداستۇر بار» دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز. سول سەبەپتى ەتنومۋزىكاتانۋشى عالىمدار «ماڭگىلىك سارىن», «كۇي كەرۋەن», حالىقارالىق «استانا ارقاۋى» تۇركى مۋزىكاسى فەستيۆالدارىنا كۇيشىنى ارنايى شاقىرادى. بولات اعامىز سول فەستيۆالداردا ساحنا ساڭلاقتارىمەن يىق تىرەسىپ ونەر كورسەتىپ, لاۋرەات اتانادى. قاراشاڭىراق كونسەرۆاتوريا كۇيشىمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ, شەبەرلىك ساعاتىن وتكىزۋگە مۇمكىندىك جاسايدى.

كۇيشى 2007 جىلى «اققىز» اتتى كىتاپ قۇراستىرعان. سول جيناقتىڭ «مەنىڭ اجەم» دەگەن تاراۋى بولات اعامىزدىڭ اققىزتانۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى ەكەنىن ايعاقتايدى. ارقا كۇيىنىڭ ءىرى تۇلعالارىنىڭ بىرىنە ارناپ جيناق قۇراستىرىپ, ول جيناققا وي سالارلىق تىڭ دەرەكتەر بەرۋى – كۇيتانۋداعى ۇلكەن ولجا. مىسالى, اققىز بەن كۇيشىنىڭ اكەسى احمەتباي جايىندا مىناداي دەرەكتەردى كەزدەستىرەمىز: «احمەت بايدىڭ بايلىعى تۋرالى ءارتۇرلى دەرەك بار. كەنجە بالاسى ابىلقاپتىڭ ايتۋىنشا 22 مىڭداي قوي, 7 مىڭ جىلقى, 200 تۇيەسى بولعان. ال ءبىر دەرەكتە تەك 10 مىڭ اق قوي (قارا قويدا ەسەپ بولماعان), 10 سوقىر تۇيەسى بار (ساناقتا ءاربىر ءجۇز تۇيەدەن سوڭ ءبىر تۇيەنىڭ كوزىن اعىزىپ جىبەرىپ وتىرعان) دەلىنگەن. احمەتباي اۋىلىنىڭ مالدى ۇستاپ باعۋدا وزىندىك ءادىسى بولعان, ءار ۇيگە كەمى 100-دەن قوي تاراتىپ بەرىپ, تەك ءوسىمىنىڭ بەلگىلى ءبىر پايىزى­ن الىپ, باسقاسىن ەڭبەكاقى, كۇن كورىسىنە قالدىرعان جانە سول اۋىلداعى قاراپايىم حالىق ازداعان مالىن جايارعا جەر تاپپاي, ەرىكسىز بارلىق مالدارىن بايدىكى دەپ ەسەپكە كىرگىزىپ وتىرعان. وسىنداي مىرزالىعىمەن ەلىنە, توڭىرەگىنە سىيلى بولعان...

...1928 جىلى بالقاش, اقتوعاي, شەت اۋماعىندا تاركىلەنگەن اتاقتى ەكى بايدىڭ ءبىرى – ادامباي-تۇرسىن بولسا, ەكىنشىسى – احمەتباي. بايبىشەسى ءداريا مەن بالالارى شۇعايىپبەك, ومىربەك, ماعۇرىپبەك, ساعاديبەكپەن 1928 جىلى قوستانايعا جەر اۋىپ, ەلىنە 1932 جىلدىڭ كۇزىندە بالقاش كولىنىڭ جاعاسىنا ورالىپ, كەلەسى كوكتەمدە قايتىس بولادى. اققىزدىڭ «قايران ەلىم», «جەتىم قىز» كۇيلەرى وسى كەزەڭدە شىققان» دەيدى زەرتتەۋشى.

بوكەڭ بەرگەن دەرەكتەن تەكتى بايلار ەلىنىڭ قۇتى بولعانىن اڭعارامىز. ء«ار ۇيگە كەمى 100-دەن قوي تاراتىپ بەرىپ, تەك ءوسىمىنىڭ بەلگىلى ءبىر پايىزىن الىپ, باسقاسىن ەڭبەكاقى, كۇن كورىسىنە قالدىرعان» دەگەن جولدار وسى سوزىمىزگە دالەل. مىڭدى ايداعان باي بالاسى, بۇلا بوپ وسكەن سۇلۋ, كەلبەتىنە سۇيسىنگەن ەلى «اققىز» اتاعان مۇگىلسىمدەي ونەر دارىعان ايتۋلى كۇيشى, دۇنيە توڭكەرىلىپ تۇسكەندە «قايران ەلىم» دەپ كۇي تولعايدى. زۇلمات تاعدىرمەن بەتپە-بەت كەلگەن ونەرپاز كورگەن ناۋبەتتى دومبىرادا سارناتادى. قىسقاشا قايىرساق, بولات اعامىز كۇيشىنىڭ توڭىرەگىندە بولعان جانداردىڭ قوعامداعى بەت-بەينەسىنە, سول داۋىردەگى ساياسي جاعداي مەن كۇيشىگە قاتىستى دەرەكتەرگە بويلاعان. ەسكى كوزدەردەن اڭگىمە سۇراعان. مىسالى, اققىزدىڭ ەرىكسىز ۇزاتىلۋىنىڭ استارىندا ساياسي شەشىم تۇرعانى, قازاقى داستۇرمەن وسكەن قىزدىڭ اكە جارلىعىنا قارسى كەلمەۋى, كۇيشىنىڭ جات جۇرتقا اتتاناردا زامانداستارىمەن كۇي شەرتىپ قوشتاسۋى, قىراعى ەل جاستارىنىڭ جاڭا شىققان كۇيدى, سونى تۋىندىنى جازباي تانۋى – ارقا جۇرتىنىڭ مادەني الەمىنىڭ سۇلۋ دا سىرلى كورىنىسى.

وسى كۇنى ارقا كۇيىن شەرتۋشىلەر ازايىپ كەتتى. شەرتپە كۇيدىڭ وتانىندا ەسكىنىڭ كوزىن كورگەن ءداستۇرلى كۇيشىلەردەن مۇحامەتجان تىلەۋحان مەن بولات تاكىشەۆ اعامىز عانا قالدى. قازىرگى كۇنى بۇل كىسى قاراعاندىداعى كۇيشى­لەر وداعىنىڭ توراعاسى. اڭگىمەسىنەن ارقا كۇيىنىڭ بولاشاعىنا الاڭدايتىنىن اڭعاردىق.

ەرتەرەكتە بالزاكتىڭ «پولكوۆنيك شابەر» دەگەن اڭگىمەسىن وقىپ ەدىم. سول تۋىندىدا ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا پولكوۆنيك شەنىنە جەتكەن ءارى توبىقتان قان كەشكەن باتىر ءوز شاڭىراعىنا كىرە الماي, وپاسىزدىقتىڭ نە ءتۇرىن كورسە دە جان دۇنيەسىن تازا ساقتاپ قالعانى جايىندا باياندالادى.

البەتتە, بولات اعامىزدىڭ وتباسى, تۋعان تۋى­سى, ونەرپازدار اراسىندا بەدەلى بيىك. دەسە دە بولات كۇيشىنىڭ قولىندا كۇي قالۋىنىڭ, ساۋساعىنىڭ باسىنا قاسيەت, كيە دارۋىنىڭ ءبىر سەبەبى, جۇرەگىن كىرلەتپەگەنىنىڭ بەلگىسى بولار. اققىز كۇيشى ءوزىنىڭ دومبىراسىن بوكەڭنىڭ قاتار وسكەن دوسى, ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۇلتتىق-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى نۇرلان دۋلاتبەكوۆكە اماناتتاپتى. اماناتقا ادال نۇراعاڭ 2024 جىلى ءيسى قازاققا ساۋىن ايتىپ, اققىز كۇيشىگە ارناپ جىر ءمۇشايراسىن وتكىزىپ, تورقالى تويعا ات قوسقان اقىنداردىڭ ولەڭىن جيناق قىلىپ شىعاردى.

ونەر مەن رۋحانياتتاعى شەرتپە كۇي شەجىرەسىنىڭ شۋماقتالعان ءبىر سيپاتى وسىنداي.

قايرات ايتباەۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى