قازاقستاندا بالالارعا الەۋمەتتىك جەلىگە تىركەلۋگە شەكتەۋ ەنگىزىلۋى مۇمكىن

زاڭ جوباسى جانە ونىڭ ماقساتى

جۋىردا تالقىعا تۇسكەن «ونلاين-پلاتفورمالار جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىندا 16 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ TikTok, YouTube, Instagram سياقتى پلاتفورمالارعا تىركەلۋىنە تىيىم سالۋ قاراستىرىلعان. ەگەر قۇجات قابىلدانسا:

• TikTok, Instagram, YouTube سەكىلدى پلاتفورمالاردا;
• سونداي-اق كەز كەلگەن ينتەرنەت-پلاتفورمادا بالالاردىڭ تىركەلۋى زاڭ جۇزىندە شەكتەلەدى. تەك مەسسەندجەرلەرگە عانا ەرەكشەلىك قاراستىرىلعان.

بۇل شارا «زياندى كونتەنت كولەمىن ازايتىپ, بالالاردى ونلاين ورتاداعى قاۋىپتەن قورعاۋعا باعىتتالعان». زاڭ جوباسى 4 جەلتوقساندا «اشىق نقا» پورتالىندا ورنالاستىرىلدى.

ءماجىلىس دەپۋتاتى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە الەۋمەتتىك جەلىنىڭ «تاربيەشى» ءرولى اتا-انانىڭ ءوزىن الماستىرىپ بارادى.

«كىشكەنتاي ۇلىممەن سەرۋەندەپ ءجۇرىپ بايقاعانىم – اۋلانىڭ بالالارىنىڭ كوبىنىڭ قولىندا سمارتفون بار. ولاردىڭ TikTok, YouTube پەن Instagram-نان كورىپ جۇرگەن كونتەنتتەرىن اتا-انالارى كوبىنەسە باقىلاي المايدى, قاجەت سۇزگىدەن دە وتپەيدى. ياعني, 4,5 جانە 6 جاستاعى بالالاردىڭ قولىنا سىرىڭكەدەن دە قاۋىپتى قۇرىلعى دەپ ايتۋعا بولادى», دەدى ايماعامبەتوۆ.

دەپۋتاتتىڭ سوزىنشە, الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ الگوريتمدەرى بالا نازارىن ۇزاق ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ارنايى جاسالعان. بۇل «تسيفرلىق ويىن اۆتوماتىنا» ۇقسايدى.

«قازىر اشىق قولجەتىمدىلىكپەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە زورلىق-زومبىلىق, كيبەربۋللينگ سياقتى مازمۇنداعى اقپارات كوپ. بۇل قالىپتاسۋ ۇستىندەگى بالا پسيحيكاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتور», دەدى ول.

ايماعامبەتوۆ بۇل ماسەلە تەك قازاقستانعا ءتان ەمەس ەكەنىن ايتادى. قىتايدا بالالارعا ارنالعان قوسىمشالارعا قاتاڭ شەكتەۋلەر بار:

• ەكران ۋاقىتى شەكتەۋلى;
• تۇنگى ۋاقىتتا قولجەتىمدىلىك اۆتوماتتى تۇردە توقتايدى;
• تەك ءبىلىم بەرەتىن كونتەنت ۇسىنىلادى.

بىرقاتار ەلدەردە بالالاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىگە تىركەلۋى اتا-انانىڭ رۇقساتىمەن عانا جۇزەگە اسادى, جاس شەكتەۋلەرى دە ناقتى: 13, 15 نەمەسە 16 جاس.

تەحنيكالىق تۇرعىدان «بالالارعا عانا» شەكتەۋ قويۋ مۇمكىن بە؟

CyberX كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك مامانى باتىرجان شاقمانوۆ قازاقستانداعى باستامانىڭ تەحنيكالىق ورىندالۋ مۇمكىندىگىن ءتۇسىندىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە الەۋمەتتىك جەلىلەردى بۇعاتتاۋعا قاجەتتى بارلىق نەگىزگى تەحنيكالىق قۇرالدار بار.

«تەحنيكالىق تۇرعىدان بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە شەكتەۋ ەنگىزۋ مۇمكىن. قازاقستاندا IP جانە دومەن دەڭگەيىندە بلوكتاۋ, ترافيكتى باياۋلاتۋ (throttling), DPI سياقتى قۇرالدار بۇرىننان قولدانىلادى. ياعني, «TikTok نەمەسە YouTube-تى تولىق ءوشىرۋ» – تەحنيكالىق جاعىنان ورىندالاتىن نارسە», دەيدى ساراپشى.

الايدا ساراپشى بەلگىلى ءبىر جاس ساناتىنا عانا شەكتەۋ قويۋ قيىندىق تۋدىراتىنىن اتاپ ءوتتى.

«بىراق تەك 16 جاسقا دەيىنگى بالالارعا عانا شەكتەۋ قويۋ – وتە كۇردەلى مەحانيزم. بايلانىس وپەراتورلارى نەمەسە ينتەرنەت-پروۆايدەرلەر ترافيك ارقىلى قولدانۋشىنىڭ جاسىن كورە المايدى. ول ءۇشىن SIM-كارتا يەسىنىڭ جاسىن ەسەپكە الىپ, بالالاردى بولەك سانات رەتىندە فيلترلەۋ كەرەك. بۇل – ۇلكەن تەحنيكالىق وزگەرىستەر جانە قاتەلىك قاۋپى جوعارى پروتسەسس», دەيدى شاقمانوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, ەلدىڭ ينفراقۇرىلىمى فيلترلەۋگە دايىن بولعانىمەن, ناقتىلىق پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ الدەقايدا قيىن مىندەت.

جاس ەرەكشەلىگىن قالاي انىقتاۋعا بولادى؟

الەمدىك تاجىريبەدە قازىر ءۇش نەگىزگى ءادىس بار:

1. قۇجات ارقىلى ۆەريفيكاتسيا

ساراپشى بۇل ءتاسىلدى ەڭ سەنىمدى شەشىمدەردىڭ ءبىرى دەپ اتايدى.

«قۇجات ۆەريفيكاتسياسى – ەڭ سەنىمدى ادىستەردىڭ ءبىرى. پايدالانۋشى جەكە كۋالىك فوتوسىن جانە سەلفي جۇكتەيدى, جۇيە سايكەستىگىن تەكسەرەدى. بىراق بۇل ءتاسىلدىڭ باستى قاۋپى – جەكە دەرەكتەردىڭ پلاتفورمالار سەرۆەرىندە جينالۋى. ەگەر بازا بۇزىلسا, سالدارى وتە اۋىر بولادى», دەيدى ول.

2. بيومەتريالىق جاس انىقتاۋ

«ىڭعايلى, قۇجاتسىز ورىندالادى, بىراق دالدىگى ورتاشا. 14-17 جاس ارالىعىندا قاتە ءجيى كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار بيومەتريانىڭ ءوزى – وتە سەزىمتال دەرەك, ونى ساقتاۋ دا ۇلكەن تاۋەكەل», دەپ ءتۇسىندىردى مامان.

3. SIM-كارتاعا بايلاۋ

ساراپشى مۇنىڭ قازاقستان ءۇشىن ەڭ قيسىندى نۇسقا ەكەنىن ايتادى.

«وپەراتور جسن ارقىلى ادامنىڭ جاسىن بىلەدى, سول ارقىلى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە شىعۋدى شەكتەۋى مۇمكىن. بىراق بۇل جەردە ۇلكەن پروبلەما بار: SIM ارقاشان ناقتى پايدالانۋشىعا تيەسىلى ەمەس. بالانىڭ قولىنداعى تەلەفون اتا-اناسىنىڭ اتىنا تىركەلۋى مۇمكىن – بۇل جۇيەنى شاتاستىرادى», دەيدى شاقمانوۆ.

پلاتفورمالاردى قالاي شەكتەۋگە بولادى؟

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان قولدانا الاتىن تەحنيكالىق قۇرالدار بار:

• IP نەمەسە دومەن بلوكتاۋ;
• DPI ارقىلى ترافيكتى انىقتاپ, تولىق بۇعاتتاۋعا نەمەسە باياۋلاتۋعا بولادى.

«بىراق بۇل ادىستەردىڭ شەكتەۋلەرى بار. ۇلكەن پلاتفورمالار شيفرلاۋدى كۇشەيتىپ جاتىر, ترافيكتى جاسىراتىن پروتوكولدار پايدا بولدى. سوندىقتان كەز كەلگەن تەحنيكالىق بلوكتاۋدى اينالىپ ءوتۋ جولدارى تابىلادى», دەپ ءتۇسىندىردى مامان.

مۇنداي جاعدايدا زاڭدىق تالاپتار دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. شاقمانوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, مەملەكەت پلاتفورمالاردان:

• وكىلدىك اشۋدى;
• جاس ەرەكشەلىگىنە ساي فيلترلەۋ ەنگىزۋدى;
• جەرگىلىكتى زاڭداردى ورىنداۋدى تالاپ ەتە الادى.

«كوپ جاعدايدا ناتيجە – تەحنيكالىق بلوك ەمەس, پلاتفورما مەن مەملەكەت اراسىنداعى كەلىسىم ارقىلى كەلەدى», دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.

VPN-دى بۇعاتتاۋ مۇمكىن بە؟

«VPN ترافيگى قازىر كادىمگى HTTPS ترافيگىنە ۇقساپ كەتكەن. جاڭا پروتوكولدار VPN-ءدى براۋزەر ترافيگى سياقتى كورسەتەدى. سوندىقتان تولىق انىقتاپ, تۇراقتى تۇردە جاۋىپ وتىرۋ ءۇشىن ينتەرنەتتى قاتتى شەكتەۋ كەرەك», دەيدى باتىرجان شاقمانوۆ.

بىراق ماماننىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي شەكتەۋلەر بيزنەسكە, قاشىقتان جۇمىسقا, بانكتىك جۇيەلەرگە جانە IT سەكتورىنا زيان كەلتىرۋى مۇمكىن.

«VPN-دى شەكتەۋگە بولادى, بىراق تولىق جويۋ ءىس جۇزىندە مۇمكىن ەمەس», دەيدى ول.

ساراپشىنىڭ ويىنشا, شەكتەۋ – ماسەلەنىڭ شاعىن بولىگى عانا. نەگىزگى ءۇش باعىتقا كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس:

 1. اتا-انانىڭ باقىلاۋى

«iOS جانە Android-تا بالاعا ارنالعان پروفيلدەر, ۋاقىت ليميتتەرى, كونتەنت شەكتەۋلەرى سياقتى قۇرالدار بار. بىراق اتا-انالاردىڭ باسىم بولىگى ولاردى قالاي قولدانۋدى بىلمەيدى. بۇل باعىتتا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى قاجەت», دەيدى ساراپشى.

2. پلاتفورمالارمەن سەرىكتەستىك

«TikTok, YouTube, Instagram بالالار ءۇشىن قاۋىپسىز رەجيمدەردى كۇشەيتىپ, قازاقستانعا ارنالعان ءبىلىم بەرۋ كونتەنتىن, بۋللينگ پەن الاياقتىققا قارسى ماتەريالداردى الدىڭعى قاتارعا شىعارا الادى. بۇل الەمدە كەڭ تاراعان پراكتيكا», دەدى ول.

3. كيبەرگيگيەنا جانە مەدياساۋات

«بالالارعا زياندى اقپاراتتى جابا بەرۋ ارقىلى ماسەلەنى تولىق شەشۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىزدىڭ مىندەت – بالانى ينتەرنەتتە قاۋىپسىز مىنەز-ق ۇلىققا ۇيرەتۋ: فەيك كونتەنتتى تانۋ, بەيتانىس ادامدارعا سەنبەۋ, جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ, ەموتسيالى كونتەنتتەرگە بەرىلمەۋ سياقتى داعدىلاردى ءسىڭىرۋ. بۇل – ۇزاق مەرزىمدى, بىراق ەڭ ءتيىمدى شەشىم», دەپ تۇيىندەدى باتىرجان شاقمانوۆ.

جالپى بالالاردى الەۋمەتتىك جەلىلەردەن قورعاۋ – كۇردەلى ماسەلە. بىراق ءبىر نارسە انىق: بالا قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن تەك تىيىم جەتكىلىكسىز. تاربيە, اتا-انا باقىلاۋى, تسيفرلىق ساۋات جانە جۇيەلى ساياسات قاجەت.