ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارى اسكەري سۋديالار قاۋىمداستىعى تاراپىنان ۇلكەن قولداۋ تاپتى. ويتكەنى, ەلباسى ۇسىنعان «100 ناقتى قادام» – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋعا, تاۋەلسىزدىگىمىزدى جانە مەملەكەتتىلىگىمىزدى نىعايتۋعا, الەمدىك قارجىلىق ەكونوميكالىق داعدارىستان بارىنشا از زارداپپەن شىعۋعا باعىت سىلتەيتىن, ياعني ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنا كەڭ جول اشاتىن وتە ماڭىزدى قۇجات بولىپ تابىلادى.
قازاقستان سۋديالارىنىڭ VI سەزىندە ەلباسى: «XXI عاسىردىڭ ايرىقشا ماڭىزدى تالاپتارىنىڭ ءبىرى – ءمىنسىز, ءتيىمدى, حالىقتىڭ سەنىمىنەن شىعاتىن سوت سالاسىن قۇرۋ. بەيتاراپ جانە ادىلەتتى سوت كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ نەگىزى» دەپ كورسەتتى. مىنە, بۇل ورايدا ۇلت جوسپارىنىڭ 11-قادامى بيلىكتىڭ تىكەلەي ءبىر تارماعى بولىپ سانالاتىن سوت سالاسىنا قاتىستى بولىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە سۋدياعا دەگەن تالاپتىڭ كۇشەيتىلە تۇسەتىندىگى ناقتىلانعان. سوندىقتان وسى تالاپقا ەرەكشە توقتالعان ءجون.
تاريح كورسەتكەندەي, قوعام تاراپىنان ءال-اۋقاتى مەن سانا-سەزىمىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ, ونىڭ ءىشىندە قۇقىقتىق مادەنيەتىنىڭ ءوسۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى بيلىككە ءار زاماندا ءارتۇرلى تالاپ قويىلادى. مىسالى, XIX عاسىردىڭ باس كەزىنە دەيىن قازاقتاردىڭ وزدەرىنە ءتان بىرەگەي ءداستۇرلى بيلەر سوتى بولعانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. بي بولۋدىڭ دا زامانىنا وراي ءوز شارتتارى ايقىندالعان ەدى. اتاپ ايتقاندا, بي قازاقتىڭ سالتىن, ءداستۇرلى ادەت-عۇرپىن جەتە تانىپ, «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىن», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىن», ءاز-تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسىن» جانە باسقا دا بيلەرگە ارنالعان ەرەجەلەردى جاتقا ءبىلۋى قاجەت بولدى. بۇدان بولەك, بي اتاعىنان ۇمىتكەر شەشەندىك ونەرى مەن اتالى ءسوزدى شەبەر مەڭگەرگەن, تۋعانىنا تارتپايتىن ادال بولۋ تالاپتارىنا لايىق تۇلعالار قاتارىنان كورىنۋى شارت ەدى. ال قازىرگى تاڭدا سۋديا بولۋدىڭ دا وزىنە ءتان زاڭدىق تالاپتارى بار. كونستيتۋتسياعا سايكەس, «رەسپۋبليكانىڭ جيىرما بەس جاسقا تولعان, جوعارى زاڭ ءبىلىمى, زاڭ ماماندىعى بويىنشا كەمىندە ەكى جىل جۇمىس ءوتىلى بار جانە بىلىكتىلىك ەمتيحانىن تاپسىرعان ازاماتتارى سۋديا بولا الادى». وسىعان سايكەس 2001 جىلدان باستاپ, ەلىمىزدە سۋديالىققا ۇمىتكەرلەرگە قاتىستى جاريالى جانە كوپ ساتىلى سيپاتقا يە كونكۋرستىق ىرىكتەۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەن. ول بويىنشا سۋديالىققا ۇمىتكەرلەر بىلىكتىلىك ەمتيحانىنىڭ قورىتىندىسىمەن نەمەسە پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنا قاراستى سوت تورەلىگى ينستيتۋتىنىڭ وقۋ قورىتىندىسىمەن ىرىكتەۋدەن وتەدى. ۇمىتكەرلەردىڭ كانديداتۋراسىن جەرگىلىكتى جۇرتشىلىقتان, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم وكىلدەرىنەن قۇرالعان وڭىرلەردەگى قوعامدىق كەڭەس جانە وبلىستىق سوتتاردىڭ سۋديالارى وزدەرىنىڭ جالپى وتىرىستارىندا جاريا تۇردە تالقىلاپ, ناقتى شەشىم قابىلدايدى. كانديداتتاردىڭ ءومىربايانى الدىن الا جەرگىلىكتى باق-تا, سوتتاردىڭ ۆەب-سايتتارىندا جاريالانىپ, حالىققا تانىستىرىلادى. وسى ساتىلاردان سۇرىنبەي وتكەن ۇمىتكەرلەردىڭ كانديداتۋرالارى جوعارعى سوت كەڭەسىندە قارالىپ, سودان كەيىن عانا ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن سۋديا قىزمەتىنە تاعايىندالادى.
ەندىگى العا قويىلعان ۇلكەن ماقسات, سوت سالاسىنا قاتىستى «زاڭنىڭ ۇستەمدiگiن قامتاماسىز ەتۋدە» ينستيتۋتتىق رەفورمادا كورسەتىلگەندەي, سۋديالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ودان ءارى كۇشەيتىپ, مارتەبەسىن كوتەرۋگە, الەمدىك تالاپتارعا تولىق جاۋاپ بەرە الاتىن سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە ايرىقشا كوڭىل ءبولۋ دەپ بىلەمىز. بۇل وتە ورىندى تالاپ, سەبەبى, نەگىزگى ماسەلە – كادردى دۇرىس ىرىكتەۋگە تىكەلەي تاۋەلدى. سونىمەن قاتار, 17-قادامدا سۋديا لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ ءتارتىبىن جانە بىلىكتىلىك تالاپتارىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگى ايتىلعان. وسىعان قاتىستى ءمىندەتتى تالاپتاردىڭ نەگىزگىلەرى – سوت ىستەرىن جۇرگىزۋگە قاتىسۋدىڭ 5 جىلدىق ءوتىلى, كاسىبي داعدىسى مەن ىسكەرلىگىن تەكسەرۋ ءۇشىن احۋالدىق تەستىلەر جۇيەسىن ەنگىزۋ, سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردىڭ سوتتاردا ستيپەنديا تولەنەتىن ءبىر جىلدىق تاعىلىمدامادان ءوتۋى, ءبىر جىلدىق تاعىلىمدامادان كەيىن سۋديانىڭ ءبىر جىلدىق سىناق مەرزىمىنەن ءوتۋى بولىپ سانالادى. بۇدان بولەك, سۋديالاردىڭ ەسەپ بەرۋ ءتارتىبىن كۇشەيتۋ, جاڭا ەتيكالىق كودەكستى ازىرلەۋ, تاراپتاردىڭ سۋديا ارەكەتتەرى بويىنشا جوعارعى سوتتىڭ جانىنان قۇرىلعان ارنايى سوت جيۋريىنە شاعىمدانا الۋىن قامتاماسىز ەتۋ, وسى قاتاردا سوتقا قاتىسۋشىلاردىڭ دا, سۋديانىڭ دا زاڭ تالاپتارىن قاتاڭ ساقتاۋىنا سەپتىگىن تيگىزۋ ماقساتىمەن بارلىق سوت ىستەرىنىڭ دىبىس-بەينە تاسپاعا مىندەتتى تۇردە جازىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ باستى نازاردا بولاتىنى كورسەتىلگەن.
سۋديالىقتان ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ كەزىندە قويىلاتىن تالاپتىڭ ارتتىرىلۋى ولاردىڭ قىزمەتتەگى جاۋاپكەرشىلىكتەرىن كۇشەيتۋگە وڭ سەپتىگىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. سۋديا لاۋازىمىنا كانديداتتاردى ىرىكتەۋ تەتىكتەرىن كەڭەيتۋ, بىلىكتىلىك تالاپتارىن قاتايتۋ, وقۋ مەن سوت ءتاجىريبەسى اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستى نىعايتۋ ءۇشىن سوت تورەلىگى ينستيتۋتىن پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ قۇرامىنان شىعارىپ, جوعارعى سوتتىڭ جانىندا بولۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستى دا ورىندى دەپ سانايمىز. سەبەبى, بۇل قىزمەت بابىنداعى سۋديالاردىڭ بىلىكتىلىگىن ءاردايىم ارتتىرىپ وتىرۋىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, بولاشاق سۋديالاردى دايىنداۋعا دا سۇبەلى ۇلەسىن قوسادى دەگەن سەنىمدەمىز. سونداي-اق, ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ سوت بيلىگىنە قاتىستى عىلىمي-زەرتتەۋلەر تۇراقتى جۇرگىزىلىپ, سوت قىزمەتىنە ۋاقتىلى باعىت-باعدار بەرىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى. بۇل جەردە تاجىريبەدەن بۇرىن عىلىم ءجۇرۋى كەرەك دەگەن قاعيدانى نازارعا الۋدىڭ ماڭىزى زور.
جاڭا زامانعا ساي سوت كورپۋسىنا قويىلاتىن تالاپ تا ارتۋ ۇستىندە. ەلىمىز قارقىندى دامي تۇسكەن سايىن قوعامدىق قاتىناستاردىڭ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردىڭ اۋقىمى كەڭەيۋدە. قازاقستاندى الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنگىزۋ مىندەتىن ورىنداۋ كوزدەلۋدە. سوندىقتان, سوتتار مەن سۋديالاردىڭ ەڭ جوعارى تالاپتارعا جاۋاپ بەرۋى زامان دامۋى تۋىنداتقان مىندەت بولىپ تابىلادى. بولاشاق سۋديا مەملەكەتتىك تىلدە ەركىن سويلەپ, ەركىن جازىپ, ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن تولىق جەتكىزە ءبىلۋى كەرەك. وعان حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسى ءبىلۋ ماڭىزدى دەگەن ويدامىز. تۇراقتى نەگىزدە پسيحولوگيالىق كۋرستاردان ءوتۋدىڭ دە ءمانى بار. سەبەبى, سوتقا ازاماتتار ءارتۇرلى ماسەلەلەرمەن جۇگىنەدى, ولارمەن سويلەسۋدىڭ ءوزى سۋديادان پسيحولوگيالىق دايىندىقتى تالاپ ەتەدى دەگەن پىكىرمەن دە تولىق قوسىلامىز.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازىرگى وزگەرمەلى زاماننىڭ اعىنىنا ىلەسىپ دامۋىمىز ءۇشىن, وسىلايشا الەمدەگى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنان كورىنۋىمىز ءۇشىن الدىمىزعا ۇلكەن ءمىندەتتەر قويىپ, جول سىلتەپ, ونىڭ ورىندالۋىنا قاجەتتى جاعداي جاساپ وتىر. مۇنداي باسشىسى بار ەل – باقىتتى. ەندىگى جەردە بەرىلگەن ءمۇمكىندىكتەردى پايدالانىپ, ەرىنبەي ءارى ادال ەڭبەك ەتىپ, العا ۇمتىلۋ, ەلباسى ارتقان سەنىمدى اقتاۋ – ۋاقىت تالابى.
ساكەن ابدۋللاەۆ,
اسكەري سوت توراعاسى.
