ادەبيەت الىبى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ كوركەم اۋدارماسىندا قازاقشا سويلەگەن شىعارما كورەرمەنىن ەڭ اۋەلى وسى ءتىل اۋەزدىلىگىمەن باۋراپ الدى. اق ولەڭمەن ورىلگەن, بەينە-لىك بوياۋى باي كوركەم تۋىندى ءا دەگەننەن وزىمەن بىرگە سپەكتاكل ىشىنە ەلىتىپ الا جونەلەدى.
قويىلىمنىڭ تاعى ەرەكشەلىگى ۇجىم ىزدەنىسىنە جاڭا تىنىس اكەلۋ ماقساتىندا تەاترعا ارنايى شاقىرىلعان رەسەيدىڭ تەاتر جانە كينو رەجيسسەرى ۇلانبەك باياليەۆتىڭ شىعارماشىلىق قولتاڭباسى دەر ەدىك. كلاسسيكالىق پەسالاردى توسىن شەشىمدەرمەن جاڭاشا تۇرلەندىرىپ ۇسىناتىن سۋرەتكەرلىك تىڭ كوزقاراسىمەن تانىلعان رەجيسسەر اتالعان سپەكتاكلدى سينەما-ەپوس جانرىندا جانداندىرعان ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز – ۆيزۋالدى كوركەمدىك پەن تەاترلىق ەپوستى توعىستىراتىن تىڭ باعىت, كورەرمەندى جاڭا الەمگە جەتەلەيتىن ەرەكشە ءتاسىل, ياعني تەاتر الەمىن كينەماتوگرافيالىق بەينەلەۋ تاسىلدەرىمەن بايىتۋ. كورەرمەن ساحنالىق قويىلىمنان عانا ەمەس, جان-جاقتى بەينەلەنگەن كوركەم الەمگە ەنگەندەي اسەر الادى. اتاپ ايتساق, جارىقتىڭ كۇردەلى پاليتراسى, مۋزىكا مەن پلاستيكانىڭ ۇندەسۋى, كادر سەكىلدى سان قۇبىلاتىن ساحنالىق ميزانستسەنالار – ءبارى-ءبارى تراگەديانى جاڭا كوركەمدىك بيىككە شىعارعان جارقىن شەشىمدەر.
«شەكسپيردىڭ ءتىلى – بولمىسقا تىكەلەي قاراۋ. مەن ءۇشىن بۇل شىعارما – قوعامداعى قايشىلىقتار مەن ادام جانىنداعى نازىكتىكتىڭ قاقتىعىسى. ءبىزدىڭ نۇسقا سەزىمنىڭ تازالىعىن قورعاۋ تۋرالى. مەنى «رومەو مەن دجۋلەتتانى» ورىس تىلىنە اۋدارعان بوريس پاستەرناكتىڭ «وشپەندىلىك پەن مەيىرىمدىلىك» دەگەن ءسوزى شابىتتاندىردى. كوپشىلىگى بۇل شىعارمادان ماحاببات قاسىرەتىن عانا كورەدى. بىراق وشپەندىلىك جايلاعان قازىرگى زاماندا, مەملەكەتتەر اراسىنداعى سوعىستار, وتباسىنداعى جانجالدار كوبەيىپ تۇرعاندا ادامزاتتى ماحاببات قانا ەمەس, مەيىرىمدىلىك تە قۇتقارادى. سول سەبەپتى دە «رومەو مەن جۋلەتتانى» تەاتر ساحناسىندا جاڭا قىرىنان ۇسىنۋعا ۇمتىلدىق», دەيدى رەجيسسەر ءتول ساراپتاۋىنداعى سپەكتاكلدىڭ نەگىزگى ماقساتىمەن ءبولىسىپ. ۇلانبەك باياليەۆتىڭ ايتۋىنشا, قويىلىمنىڭ كوركەمدىك ءتىلى كينەماتوگراف پەن ەپوسقا جاسالعان يشارالارعا تولى.
«ماسەلە تەك ديناميكادا ەمەس. بۇل – كينەماتوگراف پەن ەپوس سىندى ماڭگىلىك جانرعا جاسالعان قۇرمەتتىڭ بەلگىسى. ەڭ قىزىعى, بۇل ءتاسىل قازاقى بولمىسقا – ونىڭ تەمپەرامەنتىنە, دانالىعىنا, بەينەنى تەرەڭ قابىلدايتىن تابيعاتىنا ءساتتى ۇيلەستى. ءبىز ايتۋلى قويىلىمدا ەۋروپالىق ويلاۋ مەن ازيالىق دۇنيەتانىمدى توعىستىرۋعا تىرىستىق», دەيدى رەجيسسەر.
ءيا, سپەكتاكلدىڭ كوركەمدىك شەشىمىن جاساۋ – ۇلكەن شىعارماشىلىق ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى ۇدەرىس. بۇل مىندەتتى قويۋشى سۋرەتشى قانات ماقسۇتوۆ ابىرويمەن اتقارىپ شىققان. ول ساحنانى تەك دەكوراتسيا ەمەس, كەيىپكەرلەر تاعدىرىن جەتكىزەتىن پوەتيكالىق كەڭىستىككە اينالدىرعان. سول سەكىلدى سپەكتاكلدىڭ اجارىن اشۋ ءۇشىن كوستيۋمدەر توپتاماسىن ءساتتى جاساقتاۋ دا سپەكتاكلگە ەرەكشە سالماق بەرەدى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, تەاتر مەن «JADO» ءسان ءۇيىنىڭ شىعارماشىلىق كوللابوراتسياسى ءسان ونەرى مەن ساحنالىق ەستەتيكانىڭ ءساتتى توعىسى دەسەك, ارتىق ايتقاندىعىمىز ەمەس. بەلگىلى ديزاينەر جادىرا ساحيەۆا مەن جاس دارىن اقبوتا قاپسالاڭ دايىنداعان كوستيۋمدەر ءار كەيىپكەردىڭ مىنەزىن اشىپ, قويىلىمنىڭ كوركەمدىك اتموسفەراسىن تەرەڭدەتكەن.
«بۇل قويىلىمدا قازاقى ناقىشپەن بايىتىلعان «رومەو مەن دجۋلەتتا» مۇلدە باسقا ۇنمەن سويلەيدى. تانىس تراگەديا, وشپەندىلىك پەن تاعدىر تۋرالى حيكايا كورەرمەنگە جۇرەككە جاقىن جاڭا بوياۋ بەدەرىندە كورىنەدى. ال ساحنالىق كەڭىستىك پەن كوستيۋمدەردە بەينەلەنگەن ۇلتتىق ناقىش – ويۋ-ورنەك, ماتا فاكتۋراسى, بوياۋلار ۇيلەسىمى قويىلىمنىڭ رۋحاني الەمىن ەرەكشە ايقىندايدى. قازاقتىڭ بولمىسىنا جاقىن تابيعي تۇستەر مەن ادەت-عۇرپىن ەسكەرە وتىرىپ جاسالعان ءار دەتال كورەرمەنگە تۇسىنىكتى, جۇرەگىنە جىلى تيەتىن كوركەم ەپوسقا اينالدى دەپ ويلايمىن. قازاقى بولمىسپەن تەرەڭ ۇندەسكەن ويۋلار, ۇلتتىق ماتا, رەڭك ۇيلەسىمى – ساحنا ءسانى عانا ەمەس, كەيىپكەرلەردىڭ جان دۇنيەسىن, ماحاببات پەن تاعدىردىڭ كۇردەلىلىگىن كوركەم تىلمەن جەتكىزەتىن قۇرال», دەيدى ديزاينەر جادىرا ساحيەۆا.
ديزاينەر اتاپ وتكەن كوركەمدىك تالعام سپەكتاكل مۋزىكاسىنان دا ايقىن اڭعارىلدى. كومپوزيتور ولجاس دالەلحان تراگەديانىڭ نازىك ءليريزمىن, تاعدىرشەشتى ساتتەردىڭ درامالىق قۋاتىن اۋەن ارقىلى ءساتتى سويلەتە بىلگەن. سپەكتاكلدە قازاقى اۋەن مەن كلاسسيكالىق ىرعاقتى توعىستىرا بىلگەن تەاتردىڭ «Theatre Avenue» بەندى سۇيەمەلدەيدى. جاندى مۋزىكا ءار كورىنىس پەن سەزىمگە دەم بەرىپ, كوركەمدىكتى ەسەلەي تۇسكەن. مۇنى كورەرمەندى تولىقتاي ساحنالىق الەمگە ەنگىزۋدىڭ ەڭ اسەرلى تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىز. ال حورەوگراف سالتانات سۇڭعات پلاستيكالىق ءتىلدىڭ كوركەمدىگىن ارتتىرىپ, ساحنالىق ارەكەتتەردىڭ اسەر ەتۋ قۋاتىن كۇشەيتسە, قاقتىعىس كورىنىستەرىن بەكزات باعىتجانوۆ شىنايى ءارى شەبەر قويا بىلگەن.
سونىمەن قاتار «رومەو مەن جۋلەتتا» ءسوز بولعاندا سپەكتاكلدىڭ ەڭ ماڭىزدى پلاستيكالىق ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى – جارىق تۋرالى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە جارىق قويۋ ماماندارى ارسەني ماكاروۆ پەن ازامات بەكبەمبەتوۆ ىزدەنىسى كورەرمەنىن ەستەتيكالىق اسەم اسەرلەرگە جەتەلەيدى. سۋرەتشىلەر قويىلىمنىڭ ىشكى ءريتمى مەن سەزىمدىك ديناميكاسىن ۇتقىر ۇستاپ, تراگەديانىڭ ءار ءساتىن كوركەم تىلمەن سويلەتە ءبىلدى.
سپەكتاكل بولعاننان كەيىن, البەتتە, اكتەرلىك ويىننىڭ ماڭىزىن ەشقانداي كوركەمدىك شەشىم الماستىرا المايتىنى حاق. بۇل – قويىلىمنىڭ ەڭ ۇرىمتال تۇسى. كەيىپكەرلەردى بەكىتۋدە رەجيسسەر تاڭداۋى ءدوپ تۇسكەن. «قاللەكي» تەاترىنىڭ كىلەڭ «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەگەن سايدىڭ تاسىنداي ساقا ساحناگەرلەرىنىڭ عالامات اكتەرلىك ءانسامبلى شىنىمەن-اق كورەرمەنىنە قايتالانباس رۋحاني كوڭىل كۇي سىيلايدى. اسىرەسە ەرلى-زايىپتى كاپۋلەتتيلەر – ەرجان نۇرىمبەت پەن سايا توقمانعاليەۆا شەبەرلىگى كورەرمەندى بىردەن باۋراپ الدى. ولاردىڭ اراسىنداعى نازىك سەزىم مەن ىشكى شيەلەنىس, ماحاببات پەن وتباسىلىق مىندەتتەردىڭ قاقتىعىسى شىنايى كورىنىپ, قويىلىمدى كوركەمدىك بيىككە كوتەردى. ال قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نۇركەن وتەۋىل سومداعان ءپىرادار بەينەسى – ۇيلەسىمدى ۇشتىكتى تولىقتىرىپ, ساحنالىق ديناميكانى جاڭاشا بيىككە كوتەردى. ساحناگەرلەردىڭ ءوزارا ۇيلەسىمى, كوزگە كورىنبەيتىن ىشكى بايلانىسى سپەكتاكلگە ەرەكشە كوركەمدىك قۋات سىيلاپ, قويىلىمنىڭ تەرەڭدىگىن بايىتا ءتۇستى. كورەرمەن ولاردىڭ ءار قيمىلىنان, ءار ديالوگىنەن كەيىپكەرلەردىڭ جان دۇنيەسىن, سەزىم مەن تاعدىردىڭ كۇردەلىلىگىن ءتۇسىنىپ, ءتۇيسىندى. بۇل ۇشتىك ساحناعا دەم بەرىپ قانا قويماي, قويىلىمنىڭ كوركەمدىك ساپاسىن بەينەلىلىك بيىگىندە ءساتتى ساراپتاي ءبىلدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. سول سەكىلدى سپەكتاكلدە كوپ ىشىنەن دارالانىپ, ەرەك ىزدەنىسىمەن ەستە قالعان, اكتەرلىك مۇمكىندىگىمەن ءتانتى ەتكەن تاعى ءبىر جاس اكتەر – مەركۋتسيو رولىندەگى ۇلان قابىلدى دا ايرىقشا اتاپ وتكىمىز كەلەدى. ءارتىس بويىنداعى تەڭ ورىلگەن ىشكى ءھام سىرتقى پلاستيكا, ءۇن ۇيلەسىمى – بارلىعى كورەرمەنىن بىردەن باۋاراپ اكەتتى. بوتاگوز ماقسۇتوۆا ساحنالىق ءومىر سىيلاعان ءسۇت انا بەينەسىنىڭ دە قويىلىمنىڭ كوڭىل كۇي بوياۋىن ارتتىرۋداعى ءرولى زور.
سونىمەن قاتار سپەكتاكلدىڭ باس كەيىپكەرلەرى – قوس عاشىق رومەو مەن جۋلەتتانىڭ نازىك سەزىمىن ساحناعا جەتكىزۋ – ءار رەجيسسەر مەن اكتەر ءۇشىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. رومەونى تەاتردىڭ جار ارتىستەرى – بيبارىس ورمان مەن اقجول مامىر كەيىپتەسە, جۋلەتتا جاۋاپكەرشىلىگى سيتورا انۆاروۆا مەن سايدا ساعىنوۆاعا جۇكتەلىپتى. ارقايسىسىنىڭ ىزدەنىسىنەن كەيىپكەرىنىڭ كوڭىل تۇكپىرىندەگى سەزىمىن, ماحابباتتىڭ نازىك تە اۋىر ءحالىن ءوز جۇرەكتەرىنەن وتكىزىپ, كورەرمەنىنە بارىنشا شىنايى جەتكىزۋگە تىرىسقان تالپىنىسىنا كۋا بولدىق. جاس اكتەرلەردىڭ شىنايىلىعى قويىلىمنىڭ جۇرەك ءلۇپىلىن انىق سەزىندىرەتىن باستى كۇش دەسەك, سول قۋات پرەمەرانىڭ ەكى كۇنىندە دە ساحنا جاقتان ايقىن سەزىلدى. وسى ءۇشىن دە بارشا شىعارماشىلىق قۇرامعا قوشەمەت دەيمىز. توقەتەرىن تۇيگەندە, ۋيليام شەكسپيردىڭ «رومەو مەن جۋلەتتاسى» – عاسىرلار وتسە دە, ءوز قۇنىن جويمايتىن كلاسسيكالىق تۋىندى. «قاللەكي» تەاترىنىڭ جاڭا پرەمەراسى سول تاۋسىلماس ماحاببات يدەياسىن بۇگىنگى زامان تىلىندە سويلەتكەن سىرشىل سپەكتاكل بيىگىندە ءۇن قاتتى.
