سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
جالپى ورتا ءبىلىم سالاسىندا گەوگرافيا ءپانىن وقىتۋعا قاتىستى ۇستازدار قاۋىمداستىعى كەيىنگى جىلدارى ۇزدىكسىز ماسەلە كوتەرىپ كەلەدى. وسىعان وراي «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە ەكى بولىمنەن تۇراتىن «قازاقستان گەوگرافياسى», ياعني 8-سىنىپتا وقىتىلاتىن «قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسى» مەن 9-سىنىپتا وقىتىلاتىن «قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك گەوگرافياسىن» جەكە ءپان رەتىندە وقىتۋعا ارنالعان باعدارلاما ازىرلەۋگە قاتىستى ۇسىنىس-پىكىرلەرى جاريالانعان-دى. ايتىلعان ماسەلە 2022 جىلى تۇركىستان قالاسىندا «گەوگرافيالىق ءبىلىم بەرۋدەگى وزىق وي جانە زاماناۋي كوزقاراس» تاقىرىبىندا وتكەن گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ ءى سەزىندە دە كوتەرىلدى. دەلەگات بولىپ كەلگەن 300-دەن استام پەداگوگ-شەبەر مەن پەداگوگ-زەرتتەۋشى جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەگى گەوگرافيا وقۋ پانىنە قاتىستى شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەردى اتاپ كورسەتكەن ەدى. سودان بەرى بۇل پروبلەما باسىلىمداردا, كاسىبي جيىنداردا وقتىن-وقتىن كوتەرىلىپ كەلەدى.
پروفەسسور ۇلجالعاس ەسنازاروۆانىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, «قازاقستان گەوگرافياسى» ءپانى جالپى ورتا ءبىلىم جۇيەسىندە لايىقتى ورنىن الۋى كەرەك.
«اتالعان ءپان كارتانى جاتتاۋ مەن تابيعاتتى تانۋدى عانا وقىتپايدى. تۋعان ەلدىڭ كەڭىستىگىن, رەسۋرسىن, گەوساياسي ورنالاسۋىن, دەموگرافياسىن, كليماتتىق قۇرىلىمىن تانىتاتىن تەرەڭ مازمۇندى سالا. ونىڭ تاربيەلىك, عىلىمي ماڭىزى زور. گەوگرافياسىز وقۋشىلاردىڭ بويىندا وتانسۇيگىشتىك پەن ۇلتجاندىلىق قاسيەت ورنىقپايدى. تابيعات پەن ادام اراسىنداعى بايلانىستى ءتۇسىنۋدىڭ ءوزى قيىن. گەوگرافيانى السىرەتۋ ەلدىڭ ءوز تامىرىنان الىستاۋىنا سوقتىرادى. «قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسى» مەن «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق گەوگرافياسى» ءپانىن قايتا ەنگىزۋ, كارتامەن جۇمىس ىستەۋدى جۇيەلەۋ, وقىتۋ ساعاتتارىن قالپىنا كەلتىرۋ قازىرگى زامان تالابىمەن ۇندەسىپ وتىر», دەيدى پروفەسسور.
قازاقستان الەمدە جەر كولەمى جاعىنان الدىڭعى وندىققا كىرەتىن, قويناۋى قازبا بايلىققا تولى ەل. سوندىقتان تۋعان ەلدىڭ تابيعي كەڭىستىگىن, سۋىن, ءشولىن, ورمانىن, اۋىلىن, قالاسىن جەتە تانىتۋ بۇگىنگى ۇرپاققا اسا قاجەت. ال ونى ۇيرەتەتىن ءپان – گەوگرافيا.
– گەوگرافيا ءپانىن قايتادان جۇيەلەپ وقىتۋ – ەلدىك گەوگرافيالىق ويدى قالپىنا كەلتىرۋمەن تەڭ. ءبىلىم مازمۇنىنىڭ ساپاسى مەن قۇرىلىمدىق تۇتاستىعى وقۋشىنىڭ دۇنيەتانىمىن قالىپتاستىرادى. كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدىڭ جالپى ورتا ءبىلىم جۇيەسىندە وقۋ پاندەرىنىڭ مازمۇنىن ىقشامداۋ, ينتەگراتسيالاۋ جانە قۇزىرەتتىلىككە باعىتتاۋ ءۇردىسى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل وزگەرىستىڭ كەيبىرى ءتيىمدى بولعانىمەن, گەوگرافيا ءپانى مازمۇنىنىڭ تۇتاستىعىنا ەلەۋلى زيان كەلدى. ونىڭ ىشىندە ەڭ ماڭىزدىسى – «قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسى» مەن «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق گەوگرافياسىنىڭ» ساعاتتارى قىسقارىپ قالدى. بۇل وزگەرىس وقۋ جۇكتەمەسىن ازايتۋ ماقساتىن كوزدەگەنىمەن, ناقتى ناتيجە كەرىسىنشە بولىپ وتىر. ءپاننىڭ ىشكى لوگيكاسى ءۇزىلىپ, وقۋشىلاردىڭ كەڭىستىكتىك ويلاۋ, ۇلتتىق كەڭىستىكتى تانۋ جانە تابيعي-الەۋمەتتىك ۇردىستەر اراسىنداعى بايلانىسىن ءتۇسىنۋى تومەندەپ بارادى, – دەيدى ۇلجالعاس ەسنازاروۆا.
وسى رەتتە پروفەسسور گەوگرافيا ءپانىن ىقشامداۋدىڭ سالدارىنان تۋىنداعان بىرقاتار ماسەلەگە توقتالدى. بىرىنشىدەن, جىلدار بويى قالىپتاسقان گەوگرافيا ءپانىن وقىتۋ جۇيەسى بۇزىلدى. پەداگوگيكاداعى «وڭايدان – قيىنعا» قاعيداتى ساقتالمادى. ەكىنشىدەن, كارتا جانە كەسكىن كارتامەن جۇمىس ىستەۋ جۇيەسى جويىلدى. كارتا – گەوگرافيانىڭ نەگىزگى ءتىلى بولعاندىقتان, كارتاسىز وقىتۋ – ءسوزسىز, ءتىلسىز سويلەۋمەن بىردەي. ۇشىنشىدەن, 2017 جىلعا دەيىن قازاقستان گەوگرافياسى اپتاسىنا 2 ساعات, ەكى جىلدا 136 ساعات وقىتىلسا, قازىر 1 ساعاتقا دەيىن قىسقارعان. بۇل وقۋشىلاردىڭ پانگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ايتارلىقتاي تومەندەتتى. تورتىنشىدەن, «AraGis» اقىلى گەوينفورماتيكا باعدارلاماسى ەنگىزىلدى. ەلىمىزدە كوپتەگەن مەكتەپتە ينتەرنەتتىڭ باياۋلىعى, قولجەتىمسىزدىگى, تىپتەن كومپيۋتەر جەتىسپەۋشىلىگىنەن وقۋشىلاردىڭ بۇل باعدارلامانى تۇراقتى قولدانۋىنا مۇمكىنشىلىگى بولا بەرمەيدى. ناتيجەسىندە, تولىققاندى ءبىلىم الا المايدى.
پروفەسسور اتاپ وتكەن ەڭ ۇلكەن ادىستەمەلىك ولقىلىق – 6-سىنىپتاعى «فيزيكالىق گەوگرافيا» ءپانىنىڭ وقىتىلماۋى. بۇل پاندە وقۋشىلار جەر عالامشارى مەن ونىڭ گەوگرافيالىق قابىقتارى: ليتوسفەرا, اتموسفەرا, گيدروسفەرا, بيوسفەرا تۋرالى ءبىلىم الىپ, ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسى تۋرالى وقىپ بىلەتىن. قازىرگى كەزدە وقۋشىلار تابيعي قۇبىلىستىڭ سەبەپ-سالدارىن, تابيعي اپاتتاردان ساقتانۋ جولدارىن بىلمەي ءوسىپ كەلەدى. ال تابيعات زاڭدىلىعىن تۇسىنبەگەن بالا – ءومىردىڭ لوگيكاسىن دا تولىق ۇعىنا المايدى. بۇعان قوسا, وقۋلىقتاردىڭ ءتىلى مەن قۇرىلىمى دا سىن كوتەرمەيدى. «وڭايدان – قيىنعا», «قاراپايىمنان – كۇردەلىگە» وتەتىن ديداكتيكانىڭ باستى قاعيدالارى ساقتالماي وتىر. ناتيجەسىندە, وقۋشىلاردىڭ پانگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى, كەڭىستىكتىك ويلاۋ داعدىسى تومەندەگەن.
گەوگرافيانى وقىتۋدىڭ سپيرالدىق (شيىرشىق) مودەلى دە ۇستازدار كوڭىلىنەن شىقپايدى. پروفەسسور اتاپ وتكەندەي, امەريكالىق عالىم دجەروم برۋنەر حح عاسىردىڭ 60-جىلدارى ۇسىنعان «برۋنەردىڭ سپيرالدىق قاعيداسى» بويىنشا وقىتۋ بارىسىندا نەگىزگى ۇعىمدارعا بىرنەشە رەت ورالۋ قاجەت, ال ورالعان سايىن ولاردىڭ مازمۇنى دا كۇردەلەنە تۇسۋگە ءتيىس. سوندىقتان گەوگرافيا ءپانى تومەندەگىدەي قۇرىلىممەن وقىتىلۋدى قاجەت ەتەدى. مىسالى, 5-سىنىپتا «جاراتىلىستانۋ» پانىندە تابيعات پەن ادام اراسىنداعى بايلانىس تانىستىرىلسا, 6-سىنىپتا تابيعات زاڭدىلىقتارى مەن گەوسفەرالار تۇسىندىرىلەدى. ال 7-سىنىپتا الەمدىك مۇحيت كەڭىستىگى مەن ماتەريكتەر قاراستىرىلىپ, 8-9-سىنىپتاردا ەلىمىزدىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسى مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى وقىتىلۋعا ءتيىس. ياعني «جاراتىلىستانۋ» كۋرسىن 5-سىنىپتا ءبىر جىلدىق كىرىسپە ءپان رەتىندە قالدىرىپ, 6-سىنىپتا «فيزيكالىق گەوگرافيا», 7-سىنىپتا «مۇحيتتار مەن ماتەريكتەر گەوگرافياسى», 8-سىنىپتا «قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسى, 9-سىنىپتا «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق گەوگرافياسىن», 10-11-سىنىپتاردا «دۇنيەجۇزىنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك گەوگرافياسىن», تاڭداۋ كۋرسى رەتىندە «تۇركى تىلدەس ەلدەر گەوگرافياسى», «گەوەكولوگيا», «گەوينفورماتيكا» وقىتۋ قاجەت. ناتيجەسىندە, 10-11-سىنىپتاردا وقۋشى الەمدىك ۇردىستەر مەن جاھاندىق ەكونوميكانى ۇلتتىق كوزقاراسپەن تالداي الاتىن دەڭگەيگە جەتەدى.
«قازاقستاننىڭ فيزيالىق گەوگرافياسى» مەن «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق گەوگرافياسى» پاندەرى ساعاتىنىڭ قىسقارۋى سالدارىنان تاقىرىپتار شاشىراپ كەتتى. سالدارىنان وقۋشىلاردىڭ ءپاندى يگەرۋى قيىنداعان. ۇلجالعاس ەسنازاروۆا ءتۇسىندىرىپ وتكەندەي, ۆەرتيكالدى تۇتاستىق ءۇزىلدى. گەوگرافيا ەرتە زاماننان بەرى دامىپ كەلە جاتقان جانە قالىپتاسقان وقىتۋ جۇيەسى بار وقۋ ءپانى بولعاندىقتان, 5-11-سىنىپتار ارالىعىندا ءبىرتۇتاس لوگيكالىق جۇيە رەتىندە دامۋعا ءتيىس بولاتىن. الايدا 8-سىنىپتاعى «قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسى» ساعاتىنىڭ قىسقارتىلۋى ناتيجەسىندە وقىتۋ تىزبەگىندە ۇلتتىق مازمۇندىق بۋىن ءۇزىلىپ قالدى. ودان كەيىن مازمۇننىڭ فراگمەنتاتسياسىنان قازىرگى وقۋ جۇيەسىندە گەوگرافيالىق ۇعىمداردىڭ ءبىر دەڭگەيدەن كەلەسىسىنە ءوتۋى ۇيلەسىمسىز كۇيدە قالىپ وتىر. كەيبىر تاقىرىپتار قايتالانسا دا, كۇردەلەنۋ دارەجەسى ساقتالمايدى, بۇل سپيرال قاعيداسىنىڭ بۇزىلعانىن كورسەتەدى. ال كەڭىستىكتىك ويلاۋدىڭ السىرەۋى سالدارىنان قازاقستان تابيعاتى مەن ايماقتارىن ناقتى كارتا, دەرەك جانە دالالىق مىسالدار نەگىزىندە تالداۋ ازايدى. گەوگرافيالىق ساۋاتتىلىق, كارتامەن جۇمىس, ستاتيستيكا جانە كەڭىستىكتىك تالداۋ داعدىلارىنىڭ ساپاسى تومەندەدى. سونداي-اق وقۋ ۇردىسىندە باعالاۋ مەن جوعارى بىلىمگە ءوتۋ قيىندىق تۋعىزىپ وتىر. جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسەتىن وقۋشىلار فيزيكالىق گەوگرافيا نەگىزدەرىن جەتكىلىكتى مەڭگەرمەگەندىكتەن, فيزيكالىق, ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق ۇدەرىستەردى جوعارى دەڭگەيدە تالداۋدا قينالىپ ءجۇر.
ۇستازداردىڭ پىكىرىنشە, گەوگرافيانى جۇيەلى وقىتۋ – وقۋشىعا فاكتىلەردى ۇيرەتۋ ەمەس, كەڭىستىكتىك ويلاۋ مەن ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىكتى دامىتۋعا باعىتتالادى. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرىندە «قازاقستان گەوگرافياسى» ءپانىن وقۋ جوسپارىنا قايتا ەنگىزۋ – عىلىمي جانە پەداگوگيكالىق تۇرعىدان دۇرىس شەشىم بولماق. بۇل مودەل وقۋشىلاردىڭ ۇلتتىق كەڭىستىكتى تانۋىنا, تابيعات پەن قوعام بايلانىسىن تۇسىنۋىنە جانە الەمدىك ۇردىستەردى ۇلتتىق كونتەكستە تالداۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. گەوگرافيا ءپانىنىڭ مازمۇنى جۇيەلەنەدى. ۇلتتىق جانە جاھاندىق گەوگرافيالىق ءبىلىمنىڭ اراقاتىناسى ورنايدى. ۇبت مەن حالىقارالىق باعالاۋ جۇيەلەرىندەگى ناتيجەسى جاقسارادى. جاراتىلىستانۋ-گەوگرافيالىق ساۋاتتىلىعى ارتادى. جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ وقۋ جوسپارىنا جوعالعان ءپاندى قايتارۋ – ۇلتتىڭ ءوزىن كارتاعا قايتا تۇسىرۋمەن پارا-پار. بۇل قۇرىلىم – گەوگرافيانى ءبىر ءىزدى جانە ۇلتتىق نەگىزدە وقىتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى. ال ءبىلىم ۇدەرىسىنە ەنگەن جاڭارتىلعان ءبىلىم باعدارلاماسىن زامان تالابىنا جانە كەلەشەك ۇرپاقتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىراتىنداي ەتىپ قايتا جاساۋ – ۋاقىت تالابى.
الماتى
