سۋرەت: ulys.kz
تابيعي رەسۋرستارعا, سونىڭ ىشىندە سۋدى ۇنەمدەۋگە بايلانىستى ولقىلىقتار دا از ەمەس. مۇنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا دا سىنعا الىپ, ناقتى تاپسىرمالار بەردى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى: «سۋ ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيانى ەنگىزۋ جۇمىسى باياۋ جۇرۋدە, ناقتى ناتيجە ءالى جوق. بۇل جۇمىسقا بەلگىلى شەتەلدىك كومپانيالاردى تارتقان ءجون. سونداي-اق قىتايدا جاسالعان الەمدەگى ەڭ وزىق تەحنولوگيالاردى ساتىپ الۋعا بولادى. سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى قيىندىق بولۋى مۇمكىن ەكەنى الدىن الا ەسكەرتىلىپ جاتادى. سوعان قاراماستان, ديقاندار سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن داقىل ەگۋدى ازايتار ەمەس. ءتىپتى ەگىن سۋارۋعا قاجەتتى سۋدى ەش رۇقساتسىز, شارتسىز بۇرىپ الاتىن جايت ءجيى كەزدەسەدى. تاعى ءبىر كەلەڭسىز جاعداي – «قارا نارىقتاعى» سۋدى زاڭسىز ساتۋ يا ساتىپ الۋ. قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرى وسى ماسەلەمەن اينالىسۋى قاجەت», دەدى.
سۋدى يەمدەنىپ, ديقاندارعا, قاراپايىم حالىققا ساۋدالاۋدىڭ اقىرى جاقسىلىققا اپارماعانىن قىزىلاعاشتاعى تاسقىن ايقىنداپ بەرگەن جوق پا؟ سۋدى ساتىپ, پايدا تابامىن دەگەندەر, ەڭ الدىمەن, قاۋىپسىزدىككە باس اۋىرتۋعا ءتيىس. ويتكەنى ەلىمىزدەگى سۋقويمالارى مەن توعان, جىلعالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ەسكىرىپ, توزعان. كۇردەلى جوندەۋدى, كەيبىرى ءتىپتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى قاجەت ەتەدى.
پرەزيدەنت بيىلعى جولداۋىندا ۇكىمەتكە سۋ رەسۋرستارىنىڭ بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورماسىن جاساۋدى مىندەتتەپ, «سۋ ماسەلەسىن شەشۋ – الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ كەپىلى» ەكەنىن ەسكەرتتى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ءبىر كەپىلى – سۋ سالاسى. ەلىمىزدە وسى ءورىستى رەتتەۋ ماقساتىندا ارنايى سۋ كودەكسى قابىلداندى, ءتىپتى مينيسترلىك تە قۇرىلدى. ىرگە كوتەرگەن ۆەدومستۆونىڭ ارقالار اماناتى اۋىر. ەڭ الدىمەن ەلىمىزدە سۋ ماماندارى تاپشى. اسىرەسە تىرشىلىك كوزىنە قاتىستى قوڭسى قونىستانعان ەلدەرمەن ارااعايىندىققا ءجۇرىپ, ۇپايىمىزدى تۇگەندەيتىن ديپلومات ماماندار ءتىپتى قات.
«شىن مانىندە, سۋ – ستراتەگيالىق ماڭىزى بار رەسۋرس, سۋسىز ءومىر جوق. سوندىقتان بۇل سالا ۇلتتىق تسيفرلىق جاڭعىرۋ جۇمىسىنداعى باستى باعىتتىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس. سۋ رەسۋرستارىنىڭ بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورماسىن جاساۋ كەرەك. پلاتفورمادا جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندە جەرۇستى جانە جەراستى سۋلارى تۋرالى مالىمەت جيناقتالادى. سونداي-اق كانالداردىڭ, سۋقويمالارى مەن بوگەتتەردىڭ جاي-كۇيى جونىندەگى اقپارات بولادى. جوبا ىسكە قوسىلعاندا گيدروگەولوگيا مونيتورينگى, ياعني باقىلاۋ جۇمىسىنا قاتىستى ماسەلە تولىق شەشىمىن تابادى. وسى جۇمىس ۇلتتىق سۋ تەڭگەرىمىن قالىپتاستىرۋ ىسىمەن قاتار جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. بۇل – ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان سۋ ساياساتىن جوسپارلاۋدىڭ اسا ماڭىزدى ءتاسىلى. ونسىز بۇل سالاعا ءتيىستى باقىلاۋ ورناتىپ, ينۆەستيتسيا تارتۋ مۇمكىن ەمەس», دەگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى قانشالىقتى ورىندالىپ جاتىر؟ پرەزيدەنت مىندەتتەمەسىنەن كەيىن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتى «تۇتىنۋدىڭ الەۋمەتتىك نورمالارىن» ەنگىزدى. وسىلايشا, سۋمەن جابدىقتاۋ قىزمەتىنە سارالانعان تاريفتەردى وزگەرتتى. ناقتىراق ايتقاندا, ەندى 3 تەكشە مەترگە دەيىن تاريف باعاسى قىمباتتامايدى. ال 3-تەن اسىپ, 5 تەكشە مەترگە دەيىن سۋ تۇتىناتىندارعا باعىتتالاتىن تاريف قۇنى 20%-عا جوعارى بولادى. 5–10 تەكشە مەتر مولشەرىندە سۋدى قاجەتسىنەتىندەرگە تاريف 50%-عا جوعارى. 10 تەكشە مەتردەن كوپ سۋ پايدالانۋشىلار ءۇشىن تاريف 100%-عا قىمباتتايدى. ەندى ازاماتتار ءۇي شارۋاشىلىعىندا سۋدى نەعۇرلىم كوپ تۇتىنعان سايىن جوعارى تاريفپەن تولەيدى. تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, «تۇتىنۋدىڭ الەۋمەتتىك نورمالارىن» ەسكەرە وتىرىپ, تاريفتەر ەلىمىزدەگى سۋمەن جابدىقتاۋشى 63 ۇيىم ءۇشىن قايتا قارالعان. جاڭا نورمالاردى ەنگىزۋدىڭ تيىمدىلىگى مول دەيدى ماماندار. سۋدى ۇنەممەن تۇتىنۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىن ماڭىزدى قادام سانالىپ وتىر. بىلتىر وسى تاريف ىسكە قوسىلعان قالالاردا سۋدى تۇتىنۋ بۇرىنعىدان 8%-عا تومەندەگەن. ەسەپتەۋ قۇرالدارىن ورناتۋ 4 %-عا ارتتى. بىلتىر ۇنەمدەلگەن سۋدىڭ مولشەرى 1,6 ملن تەكشە مەترگە جەتكەن. بۇل – قوستاناي وبلىسىنداعى ليساكوۆ قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنا ءبىر جىلعا جەتەتىن سۋ. ستاتيستيكالىق دەرەكتى سويلەتسەك, الماتى, شىمكەنت قالالارى, اقمولا, تۇركىستان, ۇلىتاۋ, اقتوبە وبلىستارىندا سارالانعان ءتاريفتى ەنگىزۋ ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە 900 ميلليون تەڭگە كولەمىندە قاراجات ۇنەمدەلىپ, سۋ قۇبىرى جەلىسىن جوندەۋگە جۇمسالادى.
سۋمەن جابدىقتاۋشى ۇيىمداردىڭ جاڭا تاريفپەن ەسەپتەۋدەن تۇسكەن بارلىق قوسىمشا قاراجاتتى ۋاكىلەتتى ورگان جەلىلەردى جوندەۋ مەن ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا باعىتتاۋدى باقىلاۋعا ءتيىس. قاراجاتتىڭ ماقساتسىز جۇمسالماۋىن قاداعالاپ, قىزمەتتەردىڭ اشىقتىعى مەن ساپاسىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. سۋ تۇتىنۋشى ازاماتتارعا قايتپەك كەرەك؟ تولەمدى دۇرىس ەسەپتەۋ ءۇشىن جەكە سۋ ەسەپتەگىش ورناتۋدىڭ ماڭىزى جوعارى. سۋدىڭ مولشەرى پاتەردە ناقتى تۇراتىن ءاربىر ادامعا ەسەپتەلەدى. ارتىق تولەمەس ءۇشىن تۇرعىندار ەسەپتەۋ قۇرىلعىسىن ورناتىپ, قاداعالاپ تۇرعانى ءجون. پاتەر تۇرعىندارىن تىركەپ, اي سايىن قانداي مولشەردە سۋ تۇتىنعانىن جابدىقتاۋشى ۇيىمعا جولداعان ابزال. ۇنەمدەۋدى اركىم وزىنەن باستاسا يگى. ەسەپتەگىشتەردى ورناتۋدان بولەك, ءار تۇتىنۋشى سۋدى كۇندەلىكتى تۇتىنعاندا ۇنەمدەۋ ەرەجەلەرىن ساقتاۋى كەرەك. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەن ءتامسىل تەگىن ايتىلماعان. ەلىمىزدە «كوپ تۇتىنساڭ, كوپ تولەيسىڭ» قاعيداتى ەنگىزىلگەنىن ءاربىر ازامات كوكەيىنە مىقتاپ توقىعاندا ۇنەمدەۋ مادەنيەتى قالىپتاساتىنى انىق.
تىرشىلىك ءنارىن ۇنەمدەپ, ءتيىمدى تۇتىنۋعا قاتىستى سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ سۋدى ۇنەمدەۋدە راتسيونالدى پايدالانۋعا ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا تاريفتىك ساياسات قولدانىلاتىنىن ايتتى. ماجىلىستە وتكەن ۇكىمەت ساعاتىندا مينيستر سۋعا تولەنەتىن تاريفتىك باعا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ تۇرىنە قاراي, شارۋالاردىڭ تۇتىنعان كولەمىنە, سۋدى ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋدىڭ رەتىنە ساي بەلگىلەنەتىنىن ايتتى.
«بۇل باستاما سۋدى ۇنەمدەپ, ءتيىمدى پايدالانۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن قولعا الىندى. پرەزيدەنت سۋارمالى جەرلەرگە قاجەت سۋعا تاريفتىك ساياساتتى جەتىلدىرۋدى تاپسىردى. وسىعان وراي ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە سۋارمالى جەرلەرگە قاجەتتى سۋعا تاريفتىك رەتتەۋ ورناتۋ قۇزىرەتى بەرىلدى», دەدى ن.نۇرجىگىتوۆ.
ەلىمىزدەگى سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسىن دەپۋتاتتار دا ءاردايىم كوتەرىپ, تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن شەشۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى. جۋىردا ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆ سۋ تاپشىلىعى كوپ وڭىردە ايقىن سەزىلەتىنىن, باتىس قازاقستان وبلىسىندا تىرشىلىك ءنارىن ءتيىمدى پايدالانباي, وسى سالاعا بولىنگەن بيۋدجەت قارجىسى ورىنسىز جۇمسالعانىن دا سىنعا العان بولاتىن.
مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا سۋدى ۇنەمدەيتىن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى سالاسىنا جاڭا ەكولوگيالىق ءارى سانيتارلىق-گيگيەنالىق ەرەجەلەر ەنگىزۋدى مىندەتتەدى. «تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى سالاسىن ۇنەمشىل بولۋعا ىنتالاندىراتىن جاڭا ەكولوگيالىق جانە سانيتارلىق-گيگيەنالىق ەرەجەلەر ەنگىزۋ كەرەك. تابيعي رەسۋرستاردى, اسىرەسە سۋدى ۇنەمدەۋ مادەنيەتىنە كەلسەك, ول جاعىنان ۇلكەن كەمشىلىك بار ەكەنىن مويىنداۋىمىز قاجەت. ياعني اتقارىلاتىن جۇمىس شاشەتەكتەن. بۇل – ازاماتتاردىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ اراسىنداعى ءتۇسىندىرۋ شارالارىنىڭ, ءتىپتى يدەولوگيا جۇمىسىنىڭ جەكە ءبىر باعىتى. ءبىز قازىردىڭ وزىندە سۋدىڭ تاپشىلىعىن سەزىنىپ وتىرمىز. ال ونى تۇتىنۋ مادەنيەتى تومەن», دەدى ق.توقاەۆ.
قامسىزدىق قاشاندا قاپى قالدىرادى. سۋدى ۇنەمدەۋدى اركىم وزىنەن باستاپ, اينالاسىنا دا وسى مادەنيەتتى ۇيرەتە بىلسە.
