قازىر قالا قۇرامىنا قوسىلعان ەلدى مەكەندەرگە قاجەتتى ينفراقۇرىلىم تارتۋ قولعا الىندى. سونداي-اق جاڭادان پايدا بولعان شاعىن اۋداندارداعى كوپقاباتتى ۇيلەردى ينجەنەرلىك-كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ ءىسى دە قارقىن العان. وسىنىڭ بارلىعى دا حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن جۇزەگە اسىرىلۋدا. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىن رەسپۋبليكانىڭ ءاربىر ازاماتى سەزىنۋگە ءتيىس. سوندىقتان قازىناداعى قاراجات ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقتىڭ جاعدايىن كوتەرۋگە, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا جۇمسالۋى ماڭىزدى.
ناقتى مالىمەتكە جۇگىنسەك, بۇگىندە شاھارداعى 81 ەلدى مەكەننىڭ 80-ىنە اۋىزسۋ جۇيەسى جۇرگىزىلدى. 23 مىڭ حالقى بار قۇرساي تۇرعىن الابىنا اۋىزسۋ قۇبىرى تارتىلدى. بىراق مەردىگەر قازىلعان جەردى رەتتەپ اباتتاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋى كەرەك. سول ءۇشىن كوميسسيا نىساندى قابىلداماي وتىر. اكىمدىك قۇزىرىنا وتپەگەن سوڭ تىزىمگە ەنبەگەن. نەگىزىندە قۇرساي ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىندارىنا اۋىزسۋ ەرتەرەكتە بەرىلگەن.
وتكەن جىلى اتقارىلعان ەڭ اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ ءبىرى بوزارىق, سايرام, قايتپاس-1 ەلدى مەكەندەرىنە ينفراقۇرىلىم جۇيەسى جۇرگىزىلىپ, 27 مىڭ تۇرعىن تازا اۋىزسۋمەن قامتىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە شاھاردا اۋىزسۋمەن قامتىلۋ دەڭگەيى 99 پايىزدان 99,5 پايىزعا ءوستى.
شىمكەنت قالاسى ەنەرگەتيكا جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باسقارماسى ماماندارىنىڭ مالىمدەۋىنشە, شىمكەنتتە ەلدى مەكەن سانى 81-دەن الدەقايدا كوپ. بىراق باسقارما ناقتى ستاتيستيكادا 2018 جىلى شىمكەنت مەگاپوليس اتانعانعا دەيىنگى مالىمەتكە سۇيەنەدى. كەيىنگى بەس-التى جىل كولەمىندە بۇرىنعى ەلدى مەكەندەردىڭ جانىنان جاڭادان قونىستار پايدا بولدى. ولاردىڭ ءوزى دەربەس ءبىر تۇرعىن جايعا اينالدى. سول سەبەپتى ولارعا جاڭا اتاۋلار بەرىلدى. ەندىگى كەزەكتە كەيىن قوسىلعان ەلدى مەكەندەردى ينفراقۇرىلىممەن قامتۋ ۇنەمى كۇن تارتىبىنە قويىلىپ كەلەدى. سوندىقتان دا سالاعا جاۋاپتى باسقارما اۋىزسۋمەن قامتۋ ماسەلەسىندە ءجۇز پايىزدىق كورسەتكىشكە تولىق قول جەتكىزە الماي وتىر. سونىمەن بىرگە بۇرىنعى ەلدى مەكەندەردىڭ اۋماعىنداعى جەر اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى ەگىستىك دالاسى ەدى. تۇرعىن ءۇي سالۋ ماقساتىندا ەگىستىك جەرى ۋچاسكەلەرگە ءبولىنىپ, ۇيلەر سالىندى. تۇرعىنداردىڭ وتىنىشىمەن سول ۇيلەرگە اۋىزسۋ قۇبىرى تارتىلىپ جاتىر. الايدا مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ينفراقۇرىلىم ناقتى قونىس سانىنا قاراي جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. ماسەلەن, وڭتۇستىك تۇرعىن الابىندا مىڭ شاقتى جەر ۋچاسكەسى بار. بىراق ءۇي سالىپ تۇرىپ جاتقان وتباسىلار سانى – وتىز. ءبىر كەزدەرى ەلەكتر جەلىسى, گاز تاراتۋ قوندىرعىلارى بوس جاتقان ۋچاسكەلەردەن قولدى بولىپ كەتكەن. باسقارما تاراتقان مالىمەتكە سۇيەنسەك, بيىل شىمكەنتتە 4 ەلدى مەكەنگە اۋىزسۋ جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلدى. ەندى قىزىلجار-2, اقجايىق, قايتپاس-1-گە ىرگەلەس تۇران تۇرعىن الاپتارىنىڭ ابونەنتتەرىن اۋىزسۋ جۇيەسىنە قوسۋ جۇمىستارى قالدى. ول بيىل جىل سوڭىنا دەيىن اياقتالۋعا ءتيىس. سونداي-اق بيىل تەكەسۋ ەلدى مەكەنىنە 14 شاقىرىم اۋىزسۋ قۇبىرى تارتىلىپ, جەرگىلىكتى حالىق ورتالىقتاندىرىلعان اۋىزسۋمەن قامتىلدى. اتالعان نىسان قۇرىلىسىنا 100 ملن تەڭگە قارجى جۇمسالدى. بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى اياسىندا مەردىگەر مەكەمەلەر تەگىن قۇبىرلارمەن قامتاماسىز ەتتى. ولاردىڭ اراسىندا «سارىاعاش امان», «شەبەر-2», «ويماق قۇرىلىس» سەكىلدى كومپانيالار بار. ال قۇرىلىس جۇمىستارى «سۋ قۇبىرى جانە كاناليزاتسيا باسقارماسى» كوممۋنالدىق كاسىپورنى تاراپىنان اتقارىلدى. سول سەكىلدى ايكول ەلدى مەكەنىندە دە دەمەۋشىلەر ەسەبىنەن 18 شاقىرىم سۋ قۇبىرى تارتىلىپ جاتىر. ونىڭ قۇرىلىسىنا 157 ملن تەڭگەدەن استام قاراجات جۇمسالماق. قالا اۋماعىنداعى ەلدى مەكەندەر مەن تۇرعىن ۇيلەر سانى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. بۇل ورايدا اۋىزسۋ جۇيەسىنىڭ قۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ ماسەلەسى تۋىنداي باستادى. وسىعان بايلانىستى الداعى ۋاقىتتا شاھاردان 6 جاڭا سۋ جيناقتاعىش قوندىرعىسى سالىناتىن بولادى. ودان بولەك تاسكەن, وڭتۇستىك, اقجايىق, قازىعۇرت ستانساسى, جيدەلى, يسفيدجاب, گيدروگەولوگ, ورمانشى ەلدى مەكەندەرىندە اۋىزسۋ جۇيەسى قۇرىلىسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن باستاۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونداي-اق 81 ەلدى مەكەننىڭ جيىرما التىسى سۋ بۇرۋ جۇيەسىمەن قامتاماسىز ەتىلدى.
شىمكەنت قالاسى ەنەرگەتيكا جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى رزابەك مەڭدىقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, شاھاردا جۇزەگە اسىرىلعان اۋقىمدى جوبالاردىڭ ىشىندە ۇلكەن ديامەترلى ماگيسترالدى كارىز جۇيەسى كوللەكتورىنىڭ قۇرىلىسى ەرەكشە. قۇنى 11 ملرد تەڭگەگە باعالانعان وسى جوبانىڭ ناتيجەسىندە شىمسيتي, اسار-2, اقجايىق, دوستىق شاعىن اۋدانداردىڭ شايىندى سۋلارى ماگيسترالدى كارىز جۇيەسىنە بارىپ قۇيىلىپ جاتىر. بۇرىن ول جوق كەزدە وسى شاعىن اۋدانداردىڭ 120 مىڭ حالقىنا كارىز جۇيەسىن پايدالانۋعا تەحنيكالىق شارت بەرىلمەگەن ەدى. تۇرعىندار وسى ماگيسترالدى كارىز جۇيەسى كوللەكتورىنىڭ قۇرىلىسىن ۇزاق كۇتتى. نىسان بىلتىر اياقتالىپ بيىل حالىقتىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋعا بەرىلدى. ەندىگى كەزەكتە تۇران مەن بوزارىق ەلدى مەكەندەرىنىڭ تۇرعىندارى دا ورتالىقتاندىرىلعان كارىز جۇيەسىنە قوسىلا الادى. باسقارما باسشىسىنىڭ سوزىنشە كارىز جۇيەسىنىڭ بولۋى مەگاپوليسكە ءتان وركەنيەتتىڭ بەلگىسى. سول سەبەپتى جەرگىلىكتى اكىمدىك بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى الداعى ۋاقىتتا كۇشەيتۋگە بارىن سالادى. قازىردىڭ وزىندە قوسىمشا ءبىر كارىز كوللەكتورى سالىنۋدا. اكىمدىك بەلگىلەگەن جوسپارعا سايكەس قالانىڭ سولتۇستىك-باتىس ەلدى مەكەنىندە كارىز جۇيەسىنىڭ اۋقىمدى قۇرىلىسى باستالدى. ودان باسقا شاھاردان اعىپ كەلىپ جاتقان شايىندى سۋلاردىڭ كوپتىگىنە بايلانىستى قۋاتتىلىعى 410 مىڭ تەكشە مەتردى قۇرايتىن جاڭا كارىز سۋىن تازالاۋ قوندىرعىسى ورناتىلماق.
قالانىڭ باس ەنەرگەتيگى ر.مەڭدىقۇلوۆ شاھارداعى 81 ەلدى مەكەن تولىعىمەن ەلەكتر قۋاتىمەن قامتىلعانىن جەتكىزدى. وتكەن جىلى اسار-2, بوزارىق ەلدى مەكەندەرىندە ءتيىستى قۇرىلىس جۇمىستارى قولعا الىنىپ, ناتيجەسىندە اتالعان تۇرعىن الاپتىڭ حالقى ساپالى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنىپ وتىر. شىمكەنتتە قازىر ءۇش قوسالقى ستانسانىڭ قۇرىلىسى ءجۇرۋ ۇستىندە: «اقجار», «بادام», «تۇران» قوسالقى ستانسالارى. بۇل نىساندار ىسكە قوسىلعان جاعدايدا جەتى ەلدى مەكەننىڭ جارىق قۋاتتىلىعى ارتادى. بۇگىندە قىزىلجار-2, اقجايىق, ازات, قۇرساي, تۇران ەلدى مەكەندەرىنىڭ تۇرعىندارىن ابونەنتتەۋ جۇمىستارى اياقتالۋعا جاقىن. ول بىتكەن سوڭ اتالعان ەلدى مەكەندەردەگى 13 مىڭ ابونەنت ساپالى ەلەكتر ەنەرگياسىنا قول جەتكىزەدى. باسقارما باسشىسىنىڭ مالىمدەۋىنشە 110 كۆ قۇرايتىن «اقجار» قوسىمشا ستانساسىن سالۋ 2019 جىلى باستالىپ, «ساقالدى» قۇرىلىسقا اينالىپ كەتكەن ەدى. قۇرىلىستىڭ ۇزاپ كەتۋىنە 2.5 شاقىرىمدى قۇرايتىن كابەل ۇرلانىپ, 500 ملن تەڭگە شىعىن كەلتىرىلۋى دە سەبەپ بولدى. ەلەكتر كابەلىن ارنايى تاپسىرىسپەن رەسەيدەن اكەلگەنشە دە ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. دەيتۇرعانمەن, مەرزىمىنەن كەشەۋىلدەگەن جوباعا قالا اكىمدىگى ۇلكەن قولداۋ ءبىلدىرىپ سونىڭ ارقاسىندا وسى كۇندە قوسالقى ستانسا قۇرىلىسى تولىعىمەن اياقتالدى. ەندىگى رەتتە تەك نىساندى قابىلداپ الۋ جۇمىستارى قالىپ وتىر. قۇنى 7,6 ملرد تەڭگە تۇراتىن «اقجار» قوسالقى ستانساسى ىسكە قوسىلسا قۇرساي, قازىعۇرت, اقجار, اقتاس, ايكول ەلدى مەكەندەرى مەن قالا شەتىندە ورنالاسقان يندۋستريالدى ايماقتارداعى زاۋىت-فابريكالاردى قۋاتتى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتيتىن بولادى. سونداي-اق ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن قاجەتتىلىكتى تولىق قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن كەلەشەكتە مەگاپوليستە تاعى 7 قوسالقى ستانسا سالىنادى دەگەن جوسپار بار. ولار «قىزىلسۋ» 220 كۆ, «تۇران» 110 كۆ, «شىمسيتي» 110 كۆ, «جۇلدىز» 220 كۆ, «سلو-2» 110 كۆ, «ىنتىماق» 110 كۆ, «بوزارىق-2 يا» 110 كۆ قوسالقى ستانسالارى.
جاۋاپتى سالا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, مول ەلەكتر قۋاتى قالا ءۇشىن وتە قاجەت. ويتكەنى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ارقاسىندا شاھاردا جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبالار قولعا الىنىپ, كوپتەگەن زاۋىت-فابريكا اشىلۋدا. ولاردىڭ ءوندىرىسىن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋگە ءبىرىنشى كەزەكتە ارينە ەلەكتر ەنەرگياسى كەرەك. وسى ماقساتقا وراي جەرگىلىكتى اكىمدىك قوسالقى ستانسالاردىڭ قۇرىلىسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. كاسىپورىنداردان بولەك كوپقاباتتى سونداي-اق جەكە سەكتورداعى ۇيلەردى دە ساپالى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتۋ اكىمدىك موينىنداعى ماڭىزدى مىندەت سانالادى.
باسقارما تاراتقان مالىمەتتە شىمكەنتتەگى 81 ەلدى مەكەننىڭ الپىسىندا تابيعي گاز بار. 20 ەلدى مەكەن جەكەمەنشىك كومپانيالار ارقىلى جارتىلاي قامتىلعان. ءبىر ەلدى مەكەن ايكولگە تابيعي گاز مۇلدە تارتىلماعان. بىلتىر قايناربۇلاق, ىنتىماق-2, بوزارىق, ەلامان, قاراتوبە, تاۋەلسىزدىككە 20 جىل ەلدى مەكەندەرىندە گاز تارتىلىپ, بۇگىندە 90 مىڭنان استام ابونەنت «كوگىلدىر وتىننىڭ» يگىلىگىن كورىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە شاھاردا تابيعي گازبەن قامتىلۋ دەڭگەيى 96 پايىزدان 97 پايىزعا ارتتى. ر.مەڭدىقۇلوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, بيىل 10 ەلدى مەكەندە گاز قۇبىرىن تارتۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. جۇلدىز, جالىن, قاراباستاۋ, قىزىلجار-2, قايتپاس-1, دوستىق, التىنتوبە, تۇران ەلدى مەكەندەرىندەگى ۇيلەردى «كوگىلدىر وتىنعا» قوسۋ جۇمىستارى بيىل جىل سوڭىنا دەيىن اياقتالۋعا ءتيىس. وسى يگى ءىستىڭ ارقاسىندا 22 مىڭ تۇرعىن ۇيلەرىن كومىرمەن ەمەس گازبەن جىلىتۋعا مۇمكىندىك الادى. سونىمەن بىرگە 2021 جىلدان بەرى سوزىلىپ كەلە جاتقان تاسساي ەلدى مەكەنىن گازبەن قامتۋعا ارنالعان 1,8 ملرد تەڭگەنىڭ جوباسى وسى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي تولىق اياقتالادى دەگەن بولجام بار. تاسسايدا تۇرىپ 3 345 وتباسىنىڭ ەكى جارىم مىڭعا جۋىعى بۇگىندە تابيعي گازعا قوسىلىپ ۇلگەردى. ەندى اكىمدىك وسى جىل سوڭىنا دەيىن قالعان ابونەنتتىڭ ءۇيىن «كوگىلدىر وتىنعا» قوسىپ بەرۋگە ءتيىس. باسقارما باسشىسى مالىمدەگەندەي, بيىل قالا اكىمدىگى تاراپىنان گاز جەلىلەرىنە دياگنوستيكا جۇرگىزۋگە ارنالعان ارنايى «پەرگام» ءتيپتى جىلجىمالى قوندىرعىسى ساتىپ الىندى. ونىڭ كومەگىمەن گاز قۇبىرىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى اقپارات الۋعا, ىقتيمال زاقىمدانۋدى نەمەسە توزۋدى انىقتاۋعا, سونداي-اق گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋعا بولادى. ماسەلەن, شىلدە ايىنان بەرى 107,3 شاقىرىم گاز قۇبىرىنا دياگنوستيكالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. قۇبىر ديامەترلەرى 63-تەن 325 مم دەيىنگى ارالىقتى قۇراعان. ۋچاسكەلەردەگى 67 نىساندى تەكسەرۋ بارىسىندا 45 اقاۋ انىقتالعان. دياگنوستيكالاۋ كەزىندە بايقالعان اقاۋلارعا ساي ءتيىستى مەكەمەلەرگە ۇسىنىستار بەرىلىپ, جوندەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ تولىعىمەن جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, قالاداعى ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ تەحنيكالىق ساپاسى جاقسارىپ گاز ينفراقۇرىلىمىن پايدالانۋداعى قاۋىپتىلىك بىرنەشە ەسەگە تومەندەدى. سونداي-اق باسقارما باسشىسى الداعى ۋاقىتتا شىمكەنتتە تابيعي گاز قۋاتتىلىعىن ارتتىراتىن 3 جاڭا گاز تاراتۋ ستانساسىنىڭ جانە اينالما ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى باستالاتىنىن جەتكىزدى. بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى دا مەگاپوليستى دامىتۋ جوسپارىنا سايكەس اتقارىلادى.
شاھاردىڭ باس ەنەرگەتيگى گاز قۇبىرىنان بولەك دياگنوستيكالاۋدىڭ جاڭا ءادىسى جىلۋ قۇبىرلارىنا دا قولدانىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ول سونداي-اق قالا بيلىگى بيىلعى قىسقى جىلىتۋ ماۋسىمىنا تىڭعىلىقتى دايىندالعانىن, بارلىق كوپقاباتتى ۇيلەرگە جىلۋ بىرتەگىس بەرىلىپ جاتقانىن مالىمدەدى. ودان بولەك باسقارما باسشىسى اكىمدىك جىلۋدى كوپقاباتتى ۇيلەرگە شەيىن جەتكىزىپ بەرۋگە مىندەتتى ەكەنىن, ءارى قاراي پاتەرلەرگە تارايتىن ىشكى قۇبىرلاردىڭ جاعدايىنا سول ءۇيدىڭ تۇرعىندارى جاۋاپتى بولاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. سوندىقتان جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق ماسەلەسىنە كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇي يەلەرى دە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى.
«قالا تۇرعىندارىن ساپالى جانە ۇزدىكسىز جىلۋمەن قامتۋ ماقساتىندا شىمكەنت قالاسىندا بىرقاتار جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلدى. سونىڭ ءبىرى بۇگىنگى تاڭدا جىلۋ جەلىلەرىنىڭ توزۋ دەڭگەيىن تومەندەتىپ, اپاتتىلىقتى ازايتۋ باعىتىندا قۇبىرىشىلىك دياگنوستيكا تەحنولوگياسىن ەنگىزىپ وتىرمىز. بۇل — قۇبىرلاردىڭ ىشكى قابىرعاسىن جوعارى دالدىكپەن سكانەرلەپ, اقاۋلاردى انىقتايتىن زاماناۋي ءادىس. اتالعان تەحنولوگيا قازاقستاندا العاش رەت شىمكەنت قالاسىندا قاناتقاقتى جوبا رەتىندە سىنالدى. قالاداعى ماگيسترالدى 7 كوشەدە ديامەترى 400-1000 مم ارالىعىندا 1 263 مەتر جىلۋ قۇبىرىنا دياگنوستيكا جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, قۇبىرلاردىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيى قاناعاتتانارلىق دەپ تانىلىپ, قاۋىپتى ۋچاسكەلەردى قاداعالاۋعا ناقتى ۇسىنىستار بەرىلدى. بۇل ءتاسىل جوندەۋ شىعىندارىن 20-دان 75 پايىزعا دەيىن قىسقارتىپ, اپات قاۋىپتىلىگىن ەداۋىر ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسى دەرەكتەردى وڭدەۋ كەزىندە قولدانىلىپ, تالداۋ دالدىگى 15 پايىزعا ارتتى», دەدى ر.مەڭدىقۇلوۆ.
