جىلقىداعى سمارت-قۇرىلعى
ايماقتا ءدال وسىنداي وزىق تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا جۇمىس كۇشىن جەڭىلدەتىپ, ساپاسىن ارتتىرىپ وتىرعان ىرگەلى اگروكەشەندەر دە جەتەرلىك. جىلقى جالىنداعى GPS وڭىردەگى جاڭاشىل فەرمەرلەردىڭ قاجەتىن وتەپ وتىر. كەيىنگى كەزدە ايماقتا جىلقى وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتار GPS-ترەكەرلەردى كەڭىنەن قولدانا باستادى. ولار جىلقىنىڭ قوزعالىسى مەن جايىلىمداعى جاعدايىن سمارت قۇرىلعى ارقىلى باقىلايدى.
ءار جىلقىنىڭ موينىنا نەمەسە جال تۇسىنا شاعىن GPS-داتچيك ورناتىلادى. بۇل قۇرىلعى كۇن ەنەرگياسىمەن قۋاتتانىپ, سپۋتنيك جەلىسى ارقىلى مالدىڭ ناقتى ورنالاسقان جەرىن كورسەتەدى. فەرمەر سمارتفونداعى ارنايى قوسىمشانى اشىپ, كەز كەلگەن ۋاقىتتا ءۇيىرىن كارتادان كورە الادى.
اگرومامانداردىڭ ايتۋىنشا, GPS-ترەكەرلەر تەك جوعالعان مالدى تابۋعا ەمەس, جىلقىنىڭ دەنساۋلىعى مەن قوزعالىسىن باقىلاۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى. كەيبىر قۇرىلعىلاردا ءجۇرىسى مەن تەمپەراتۋرانى ولشەيتىن سەنسورلار دا بار كورىنەدى. ەگەر مالدىڭ قوزعالىسى باياۋلاسا نەمەسە ۇزاق ۋاقىت قوزعالماي تۇرسا, جۇيە فەرمەردىڭ تەلەفونىنا ەسكەرتۋ جىبەرەدى. بۇل اسىرەسە, اسىل تۇقىمدى جىلقى وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار ءۇشىن اسا ماڭىزدى. اقتوعاي اۋدانىنداعى «جانقۇتتى» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ازامات عازيز ۇلى ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىسىنداعى بيەلەرگە وسى قۇرىلعىنى ورناتىپ, جۇمىسىن جەڭىلدەتىپ, قازىر جاڭا تەحنولوگيانىڭ راحاتىن كورىپ وتىر.
– بۇرىن موتوتسيكل, اتپەن ارالاپ ءجۇرىپ, ىزدەيتىن ەدىك. قازىر تەلەفونعا قاراپ-اق جىلقىلاردىڭ قاي توڭىرەكتە جايىلىپ جۇرگەنىن بىلەمىن. بۇل جاڭا جۇيە – ۋاقىت پەن جانارمايعا ۇنەم. بۇرىن ءبىر ءۇيىردى تاۋىپ الىپ كەلىپ, كەلەسى ءۇيىردى ىزدەۋگە قايتا جولعا شىعاتىن ەدىك, قازىر جۇمىس جەڭىلدەدى. وعان قوسا, بۇل مال ۇرلىعىنىڭ توقتاۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر, – دەيدى جاڭاشىل فەرمەر.
جاقىندا كوزگە كورىنبەيتىن چيپ قولدانىسقا ەنۋگە ءتيىس. ارنايى چيپ جىلقىعا تەرى استىنا ورناتىلادى, بۇل تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا بارىمتاشىلاردىڭ ىزىنە ءتۇسۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قيىندىق تۋدىرمايدى. ەگەر مالدى بىرەۋ ايداپ اكەتسە, جىلقىنىڭ قازىر قايدا, قاي باعىتقا الىپ كەتكەنىن دە وڭاي انىقتاۋعا بولادى. ء«تىپتى قىلمىسكەرلەر جىلقىنى سويىپ, ەتىن بولشەكتەپ تاستاسا دا, جىلقىنىڭ قاي ۋاقىتتا ۇرلانعانىن جانە قايدا اكەتكەنىن بىلۋگە مۇمكىندىك بار», دەيدى اگروماماندار.
ەگىنگە ەنگەن «تەحنولوگيا»
نۇرا اۋدانىنداعى «شاحتەرسكوە» شارۋاشىلىعى – ارقاداعى الپاۋىت اگروكەشەندەردىڭ ءبىرى. ىرگەلى شارۋاشىلىق اگروسالانى تابىستى تسيفرلاندىرۋدىڭ ناقتى ۇلگىسىن كورسەتىپ وتىر. كەيىنگى جىلدارى وزىق تەحنولوگيالاردى باتىل ەنگىزىپ, ەگىن شارۋاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. بۇگىندە زاماناۋي تسيفرلىق جۇيەلەر ارقىلى جەر وڭدەۋ, تۇقىم سەبۋ, تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى جانە ءونىم جيناۋ ۇدەرىسى سەرىكتەستىكتىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان ورتالىعىنىڭ تولىق باقىلاۋىندا.
– ءبىزدىڭ ەگىس القاپتارىمىزدا GPS-ناۆيگاتسياسى بار تراكتورلار, كومبايندار مەن دالدىكپەن باعىتتايتىن اۆتوپيلوت جۇيەلەرى قولدانىلادى. بۇل ءتاسىل توپىراقتى وڭدەۋ كەزىندە ارتىق ءجۇرىس پەن جانارماي شىعىنىن ازايتادى. ال اگرودروندار مەن سپۋتنيكتىك جۇيە ارقىلى ەگىستىك جاعدايىن باقىلاۋعا, ءارامشوپ پەن زيانكەستەردىڭ تارالۋىن ەرتە انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ونىمەن قوسا, بۇرىن گەكتاردىڭ ونىمدىلىگىن بولجاپ ايتۋ قيىن بولاتىن. ەندى ارنايى سەنسورلار مەن سپۋتنيكتىك كارتا ارقىلى ءار القاپتىڭ ناقتى جاعدايىن بىلەمىز. ىلعال از بولسا, قوسىمشا سۋارۋ شارالارىن قولدانامىز. ناتيجەسىندە, ءونىم كولەمى ايتارلىقتاي ارتتى, – دەيدى سەرىكتەستىك باسشىسى گەورگي پروكوپ.
اگروكەشەندى تسيفرلاندىرۋ تەك تەحنيكالىق جابدىقتارمەن شەكتەلمەيدى. «شاحتەرسكوە» شارۋاشىلىعى بۇگىندە AgroData, Cropio سەكىلدى اناليتيكالىق پلاتفورمالاردى قولدانادى. بۇل باعدارلامالار ەگىستىك پەن اۋا رايىنىڭ جاعدايى تۋرالى دەرەكتەردى جيناپ, الدىن الا تالداپ وتىرادى.
– مىسالى, ەگىن ناۋقانى كەزىندە فەرمەرلەر اۋا تەمپەراتۋراسى مەن توپىراق ىلعالدىلىعى تۋرالى دەرەكتەردى ونلاين تۇردە كورىپ, شەشىم قابىلداي الادى. سونداي-اق تىڭايتقىش پەن وتىن شىعىنىن ەسەپتەيتىن تسيفرلىق جۇيە ەنگىزىلگەن. بۇل ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي, شارۋاشىلىقتىڭ شىعىنىن 10–15 پايىزعا دەيىن قىسقارتقان. «شاحتەرسكوە» شارۋاشىلىعىندا بارلىق تەحنيكا – بىرىكتىرىلگەن جۇيەدە. ءار تراكتور مەن كومبايننىڭ قوزعالىسى GPS ارقىلى باقىلانىپ, قانشا كولەمدە ەگىن ورىپ, كارتوپ جيناعانى ناقتى ەسەپتەلەدى. بۇل ءتاسىل ارقىلى ءادىل ەڭبەكاقى جۇيەسى قالىپتاسىپ وتىر, – دەيدى شارۋاشىلىقتىڭ باس اگرونومى ديدار اكىشەۆ.
وساكاروۆ اۋدانى اقپان اۋىلىنداعى شارۋاسى شالقىعان «نايدوروۆسكوە» سەرىكتەستىگى دە جاڭا تەحنولوگيادان شاراپات كورىپ, سونىڭ ارقاسىندا ونىمدەرىن شەتەلگە ەكسپورتتاپ وتىر.
بۇدان بۇرىن شارۋاشىلىق بيدايدىڭ اۋستريالىق سۇرىبىنىڭ تۇقىمىن 550 گەكتار القاپقا ءسىڭىرىپتى. جەرىن اۋستريالىق ماماندار ازىرلەگەن «Nourivit» يننوۆاتسيالىق تىڭايتقىشىمەن وڭدەدى. بۇل تىڭايتقىشتىڭ قۇرامىندا توپىراقتى ميكروەلەمەنتتەرمەن بايىتاتىن, ونىڭ اۋا وتكىزگىشتىك قاسيەتىن ارتتىراتىن ميكروورگانيزمدەردىڭ قوسىندىسى بار. مۇنىڭ ناتيجەسى استا-توك ءونىم الۋعا قول جەتكىزدى. بيدايدىڭ بۇل تۇرىنە يتاليا مەن اۋستريا تاراپىنان سۇرانىس مول بولىپ, ءونىمىن ەۋروپاعا ەكسپورتتاعان.
«اقىلدى» فەرمالار ادىمى
وڭىردە العاشقى «اقىلدى» ءسۇت فەرماسى نۇرا اۋدانى كوبەتەي اۋلىنان سالىنىپ, بۇگىندە ءساتتى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەكى-اق جىلدا بوي كوتەرگەن فەرماداعى 1 100 سيىردان كۇنىنە 25-30 توننا ءسۇت ساۋادى. پرەزيدەنتتىڭ ءىرى ءسۇت فەرمالارىن سالۋ جونىندەگى پارمەنىنەن سوڭ, كوپ ۇزاماي كوبەتەي اۋلىنان اشىلعان جاڭا تەحنولوگيامەن تولىق جابدىقتالعان تاۋارلى ءسۇت فەرماسى سايكەسىنشە تابىسىن ەسەلەپ وتىر.
فەرمانىڭ ەڭ باستى ارتىقشىلىعى – تسيفرلىق تەحنولوگياسىندا. تەك ساۋىندى اۆتوماتتاندىرىپ قانا قويماي, تابىنداعى ءار سيىردىڭ كۇيىنە قاتىستى كورسەتكىشتەردى باقىلايدى. «اقىلدى» ارنايى قوندىرعىسى ارقىلى ورتالىق باسقارۋ پۋلتىنە ءتۇسىپ وتىر. بۇل شەشىم زووتەحنيكتەرگە دە وتە ءتيىمدى. كومپيۋتەرمەن قاي سيىردىڭ ءسۇتتى ەكەنى, قايسىسىنىڭ ءسۇتى ازايا باستاعانى, قاي سيىردىڭ دۇرىس جەم جەمەي جۇرگەنى تۋرالى مالىمەتتەردى ونلاين رەجىمدە الىپ, قاجەتتى شارۋاسىن الدىن الا باعامداپ وتىر. ەۋروپانىڭ ايگىلى «Dairycomp» تەحنولوگياسىن دا ورناتىپ جاتىر.
كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
– فەرماعا جۇمىستىڭ بارلىق تسيكلىن اۆتوماتتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاماناۋي باعدارلاما ەنگىزىلگەن. ياعني سيىر ساۋاتىن ورىن ءسۇتتىڭ مولشەرى مەن ساپاسىن اۆتوماتتى تۇردە باقىلاپ وتىراتىن جوعارى تەحنولوگيالىق قۇرىلعىمەن جابدىقتالدى. مۇنداي تولىق «اقىلدى» قۇرىلعىنى گەرمانيادان ارنايى الدىردىق. بۇل باعدارلامانىڭ ەڭ ءبىر كەرەمەتى – ساۋىن الاڭىنداعى ءار سيىردىڭ كۇيى, دەنە قىزۋى, جۇرەك قاعىسى, جەمشوبى مەن سالماعى, كۇندىك بەرەتىن ءسۇتىنىڭ مولشەرى مەن قۇرامى تۋرالى مالىمەتتەر جيناقتالىپ وتىرادى. ءار اسىلتۇقىمدى سيىردىڭ ارنايى ءچيپى بار. سول ارقىلى كۇنىنە, ايىنا قانشا ءسۇت بەرگەنىن كورۋگە بولادى, – دەيدى فەرمانىڭ جەتەكشىسى جانسەرىك سەيىتمۇرات ۇلى.
فەرمانىڭ مال قوراسىن جەلدەتىپ, تازارتىپ تۇراتىن ارنايى قوندىرعى دا قويماق. ءتىپتى مالدىڭ جەمشوبىن بەرەتىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالانىلاتىن شەتەلدىڭ شاعىن تەحنيكالارىن ساتىپ الىپ جاتىر. دەمەك مۇندا جۇمىس اتقاراتىن مالشىلاردىڭ دا, ساۋىنشىلاردىڭ دا جۇمىسى جەڭىلدەيدى.
اقتوعاي اۋدانى سارىتەرەك اۋىلىنداعى «Saq NS» قىمىز تسەحىن دا «اقىلدى» فەرما دەپ تە اتاۋعا بولادى. قازىر سەرىكتەستىك 200 ساۋىن بيەدەن كۇنىنە 1000 ليتر قىمىز الىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا بيە باسىن كوبەيتىپ, ەت ءونىمىن شىعارۋدى دا جوسپارلاپ وتىر. مۇنىمەن قوسا, سيىر ءسۇتىن ءوندىرىپ, ونى وتكىزۋ ءۇشىن «Natige» جشس-مەن مەموراندۋم جاساعان.
بيە ساۋىلعاننان باستاپ, اشىتىپ, ءپىسىپ, ونى قۇتىعا قۇيىپ, دۇكەنگە دايىن كۇيىندە تاۋارعا اينالعانعا دەيىنگى ۇدەرىستى قامتيتىن ۇلكەن جۇيە – نەمىس تەحنولوگياسىمەن جۇزەگە اسادى. بارلىعى دا اۆتوماتتى قۇرىلعىلار. قىمىز تولتىرىلاتىن زاماناۋي كۇبى دە ءوزى پىسىلەدى. شارۋاشىلىقتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى بيەگە بۇرىنعىداي ق ۇلىن سالىپ, ءيدىرىپ, ۋاقىت جوعالتپايدى. الدىنا جەمشوبىن قويىپ, اۆتوماتتى ساۋىن ماشيناسىن جەلىنىنە سالا قويادى.
– قىمىزدى حالىقارالىق نارىققا شىعارىپ, əلەمگە تانىتۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانامىز. ياعني ارتىق ەڭبەك كۇشى دە قاجەت ەمەس, ءارى ۋاقىتقا ۇنەم. بەس ادامدى جۇمىسپەن قامتىدىق. شارۋاشىلىقتى ودان ءارى دامىتۋعا ارنايى جوسپار قۇرىلعان. باستى ماقسات – ءوزىمىز وندىرگەن اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن ەشقانداي دەلدالسىز ساۋدالاۋ. بۇگىندە قىمىز ارنايى سايت ارقىلى ساۋداعا شىقتى. تۇسكەن تابىسقا كوڭىلىمىز تولادى. سونىمەن قاتار قىمىز وندىرۋدەگى مەجەنى ارتتىرۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ دا بيەلەرىن ساۋىپ, ساتىپ الۋدى جولعا قويعالى وتىرمىز, – دەيدى شارۋاشىلىق باسشىسى نۇرىم مۇحامەديەۆ.
اۋىلدىڭ تسيفرلىق ءداۋىرى
ارقانىڭ اگروونەركاسىپ سالاسى تسيفرلىق قۇرىلعى مەن سمارت تەحنولوگيانىڭ كۇشىمەن دامىپ كەلەدى. مال شارۋاشىلىعىنداعى GPS-ترەكەرلەر مەن چيپتەر, ەگىنشىلىككە ەنگەن دروندار مەن سپۋتنيكتىك باقىلاۋ جۇيەلەرى, اۆتوماتتاندىرىلعان ءسۇت جانە قىمىز ءوندىرۋ تسەحتارى – مۇنىڭ بارلىعى اۋىلدىڭ «تسيفرلىق» ءداۋىرىن قالىپتاستىرىپ وتىر.
قاراعاندىلىق فەرمەرلەر تەحنولوگيا مەن ماڭداي تەردى ۇشتاستىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلى باسقارۋعا كوشتى. ەڭ باستىسى – بۇل ۇدەرىس اۋىلداعى ءومىر ساپاسىنا سەرپىلىس سىيلادى. ەڭبەك جەڭىلدەپ, تابىس تۇراقتادى, ەڭ ماڭىزدىسى – جاستار اۋىلدا قالدى. وسىلايشا, سمارت قۇرىلعى اۋىل تۇرمىسىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالىپ كەلەدى.
جاڭا تەحنولوگيا اۋىل تىرشىلىگىنە سەرپىن بەرىپ, ءداستۇرلى شارۋانى جاڭا باعىتقا بۇردى. قىمىز بەن ءسۇت, ەگىن مەن ەت – بارلىعى ەندى ساپالى وڭدەلىپ, وتاندىق جانە حالىقارالىق نارىققا سۇرانىسپەن جول تارتىپ وتىر.
قاراعاندى وبلىسى
