ءبىزدىڭ حالىقتىڭ قانداي يۋمورعا ەزۋ تارتاتىنىنا قاراپ, ونىڭ رۋحاني پورترەتىنىڭ پاليتراسىن كورۋگە بولادى. ءۇشبۋ ماقالامىزدا دا قازاقتىڭ بوز جۋسان بولمىسىن ونىڭ كۇلۋ ەرەكشەلىگى ارقىلى زەردەلەگىمىز كەلدى. ال حالىقتىڭ پسيحولوگياسى ونىڭ رەاليستىك پروزاسىندا انىق كورىنەتىن بولعان سوڭ, بەلگىلى قالامگەر تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆتىڭ شىعارماشىلىعىن باسشىلىققا الدىق. ونىڭ ىشىندە ء«بورىبايدىڭ تىماعىن يت الىپ قاشقان قىس» اڭگىمەسىن ارقاۋ ەتتىك.
قۇجاتىنا قۇرداسىنىڭ تۋعان جىلىن جازدىرا سالعان المامبەت ءوزىنىڭ ناقتى قاي ۋاقىتتا تۋعانىن بىلە الماي دال بولادى. بيوگرافياسىنداعى بەيمالىم تۇستى اۋىلدىڭ ۇلكەن كىسىلەرىنەن بىلمەك بولىپ, قوي سويىپ ولاردى قوناققا شاقىرادى. شاقىرعانى مۇڭ ەكەن, جورامالدان باسقا ەشتەڭە بىلە المادى. ناقتى سۇراققا ءدۇدامال جاۋاپ الادى. بىراق جاۋابى وزىنە عانا ءدۇدامال. كەمپىر-شالدارعا ايدان انىق, كۇننەن جارىق. الدانبەك پەن نۇرقابىل دەگەن ەكى شال المامبەتتىڭ دۇنيەگە كەلگەن شاعى ء«بورىبايدىڭ تىماعىن يت الىپ قاشقان قىس» دەپ تۇرىپ الادى. «اكەم-اۋ, اي, كۇن, جىل دەگەن نارسە بولادى ەمەس پە؟» دەگەن سۇراق المامبەتتىڭ دىڭكەسىن قۇرتادى. قايىرا سۇراسا, شالدار شاتىناپ شىعا كەلەدى. ء«بورىبايدىڭ تىماعىن يت الىپ قاشقان قىستا تۋدىڭ دەپ ايتىپ وتىر ەمەسپىز بە, كەششە-اۋ؟!» ال ەندى قارسى بىردەڭە ايتىپ كور. جاستىق داۋرەننىڭ ەلەسىندەي بولىپ قالعان قىس ولاردى سول ءبىر شاققا جەتەلەي بەردى.
اڭگىمەنى وقىپ وتىرىپ تىكەن ءتىلدى كەمپىر-شالدىڭ تۇيرەۋىك سوزدەرىنە ءبىر كۇلەسىڭ, بۇلاردىڭ گابىن بۇزا الماي وتىرعان المامبەتتىڭ ابىگەرىنە ءبىر كۇلەسىڭ. ال اسىلىندا قۇجات شىققانعا دەيىن جىل ساناي بىلگەن قازاق قاريالارىنىڭ ارادا قالماعانىنا قىنجىلاسىڭ. ۇلكەن كىسىلەر ەرتەرەكتە ونداي جايتتاردى قوي جىلى, سيىر جىلى دەپ-اق ءدوپ باساتىن. بۇل اۋىلدا جاستارعا ءجون سىلتەر قاريالاردىڭ شىنىمەن-اق قالماعانى دا. تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ وسى تراگەديانى ساتيرا سيپاتىمەن شەبەر جەتكىزىپ وتىر.
ەندى جوعارىداعى كۇلكى تاقىرىبىنا ورالايىق. جان پول «كۇلكىلى ارەكەت كوميكالىق سۋبەكتىنىڭ سانالى تۇردەگى ىشكى ۋاجىنەن تۋىنداۋى ءتيىس», دەيدى. راسىندا دا, ارەكەت قاشان شىنايى كۇلكىلى بولادى؟ ونى جاساۋشى ادام ءوز بويىنداعى كوميزمدى سەزىنبەگەندە عانا. تىنىمبايدى قايتا الىپ قارايىقشى. المامبەتتىڭ قۇداسى بۇنىڭ جاسىن سۇراپ تۇرعان جەرىن وقيىق:
– ەندى دوكۋمەنتتىگى جاسىمىز بويىنشا ەلۋگە اياق سالدىق قوي.
– دوكۋمەنتتەگى جاس تا كىسىگە جاس بولا ما ەكەن؟ ساپىرىلىسقان كەزدەردە كىمنىڭ جاسى نە بولىپ كەتپەدى. ءبىزدىڭ اۋىلدا دوكۋمەنت بويىنشا اكەسىمەن قۇرداس بولىپ كەتكەندەر دە بار. قاعازداعى جازۋعا نە داۋا؟ قۇدا, ءوز جاسىڭىزدى ايتىڭىز.
– سول اكە-شەشەدەن ەرتە قالىپ...
– جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ اكە-شەشەلەرى جانىندا ءجۇر دەيسىز بە؟ اكە-شەشەڭىزدەن ەرتەرەك قالساڭىز, اۋىلىڭىزدا تۋعان تۋىسقاندارىڭىز, ءسىزدىڭ قاي جىلى تۋعانىڭىزدى بىلەتىن كەمپىر-شالدار بار ەمەس پە؟
– بار عوي.
– بار بولسا, سولاردان سۇراپ الۋعا قولىڭىز تيمەي ءجۇر مە؟ – مۇرتى ەدىرەيگەن جۋان قارا مۇنىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ بەردى دەيسىڭ. قىسىلعاننان المامبەتتىڭ ماڭدايىنان شىپ-شىپ تەر شىقتى.
«قىسىلا-قىسىلا قىز بولدىق» دەگەندەي, المامبەتتىڭ ابدەن ۇيالعان قالپىن كورىپ ەرىكسىز ەزۋ تارتاسىڭ. بىراق ءوزىنىڭ كۇلكىلى جايدا تۇرعانىن نە المامبەت ءبىلىپ وتىرعان جوق, نە ونىڭ قۇداسى ءبىلىپ وتىرعان جوق. ءبىلىپ وتىرعان – مىنا ءسىز جانە ءبىز. بۇل رەتتە تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ كومەديالىق اۋاندى شەبەر جەتكىزگەنىن ەرەكشە اتاپ ايتۋ كەرەك.
ەكىنشى نازارىمىزعا ىلىككەن دەتال – اسىق ويناپ جۇرگەن جىگىتتەر. بالالار ەمەس, ءۇيلى-كۇيلى, شاڭىراق كوتەرگەن جىگىتتەر. المامبەتتىڭ تۋعان جىلىن انىقتاپ بىلە الماي وتىرعان شالدار سول كەزدە اسىق ويناپ ءجۇرىپتى-مىس. اقسەمسەر كەزىندە اسىق ويناعانىن ءتاتتى ءبىر ساعىنىشپەن ەسكە الىپ تۇرعان شالداردى كورىپ ءبىرتۇرلى كۇلكىڭ كەلەدى.
ء«اي, سول كەزدە ءبىز دە بالا ەكەنبىز-اۋ. بالا ەكەنبىز دەيىن دەسەك, تاعى دا قاتىن بالامىز, ءۇي جايىمىز بار. ءتىپتى جيىرما-جيىرما بەستىڭ اراسىنداعى كەزىمىز. قىس تۇسسە ەرمەگىمىز – اۋىل ارالاپ اسىق ويناۋ. ات دوربادا جەم مەن اسىق ارالاسىپ جۇرەدى. بايگەگە شاباتىن كۇرەڭ دونەنىم بار ەدى. ءبىر جىلى سوعان وعان اسىق ارالاسقان جەمدى بايقاماي ءىلىپ, جانۋاردىڭ ءتىسى سىندى. سوندا, دەيمىن-اۋ, اڭگۇدىكپىز بە, ەسەرمىز بە, نەمەنە؟»
بۇل اڭگىمە قايدان شىقتى ءوزى؟ الگى ء«بورىبايدىڭ تىماعىن يت الىپ قاشقان قىستىڭ» ناقتى قاي قىس ەكەنىن ەسكە ءتۇسىرۋ ءۇشىن شالدار سانادا قالعان ەلەۋلى ەستەلىكتەرىن اقتاردى ەمەس پە؟ سوزدەن ءسوز شىعادى. «ويباي-اۋ, الدەكە, ءسىزدىڭ الگى اسىقتان ۇتىلىپ كەلىپ مىنا قازىگۇلدى سابايتىننىڭ كەلەر قىسى ەمەس پە؟», دەپ قويىپ قالادى ۇيدە وتىرعانداردىڭ بىرەۋى. كىمنىڭ نە قىلعانى, كىمدى كىم ۇرعانى ءبارى ەلدىڭ ەسىندە دە, جىل اتاۋلى ەسىندە جوق. كۇلەسىڭ بە؟ كۇلەسىڭ!
تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ ساتيريك ەمەس, الايدا ونىڭ شىعارمالارىندا ساتيرالىق ەلەمەنتتەر وتە كوپ. ادەتتە ساتيريكتەر تۇيدەك-تۇيدەك تىركەستەر ارقىلى وقىرمانىن وماقاسا قۇلاتىپ وتىرادى. ال ت. نۇرماعامبەتوۆ كوميزمدى سوزگە ەمەس, سيۋجەتكە جاسىرادى. جوعارىداعى ۇزىندىلەردە الليتەراتسيا دا, اسسونانس تا جوق. بىراق جيىرما بەسكە كەلسە دە اسىق ويناپ جۇرگەن جىگىتتەر, جەممەن ارالاس جاتقان اسىقتى شايناپ ءتىسى وپىرىلعان جىلقى, اسىقتان ۇتىلىپ كەلىپ ايەلىن ساباعان الدانبەك كۇلكى شاقىرماي قويمايدى. كۇلكىنىڭ سوزدە ەمەس, وقيعادا كورىنۋىنىڭ جارقىن مىسالىن «گاملەت» تراگەدياسىنان اڭداۋعا بولادى. وندا ءبىز گاملەت حانزاداسىنىڭ كەز كەلگەن ءسوزىن قۇپتاي بەرەتىن ءۋازىر پولونيگە ەزۋ تارتامىز.
گاملەت. اناۋ بۇلتتى كوردىڭىز بە, تۇيەگە ۇقسايدى عوي؟
پولوني. شىنىندا دا, انت ەتەيىن, تۇيەگە قاتتى ۇقسايدى.
گاملەت. ال مەنىڭشە, قارلىعاشقا كوبىرەك ۇقسايدى.
پولوني. ارقاسى, ءيا, ءدال قارلىعاشتىكى سياقتى.
گاملەت. الدە كيتكە كوبىرەك ۇقساي ما؟
پولوني. ءيا, تۋرا كيت سياقتى.
شەكسپير مۇندا «بۇلتتاردىڭ مەتامورفوزاسىن» ەمەس, ەكىجۇزدى ءارى جاعىمپاز ءپولونيدىڭ پىكىرلەرىنىڭ قۇبىلمالىلىعىن ءاجۋا ەتەدى. تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ تە قازاقتىڭ بەيقام, تىم مامىراجاي قالپىن ازىلمەن شانشىپ وتەدى. «اۆتورلىق مويىنداۋىندا» نيكولاي گوگول وتكىر ايتادى: «اقىرى كۇلەدى ەكەنبىز, وندا بارىنشا ك ۇلىپ, كۇلكىگە بارىنەن بۇرىن لايىق نارسەگە كۇلۋ كەرەك».
اسىلىندا باتىس ويشىلدارى ساراپتايتىنداي شىعىس حالقى – كۇلكىگە جوق حالىق ەمەس. اسىرەسە قازاق حالقى. تالاي ساياحاتشىلار ءبىزدىڭ ەلدىڭ ازىلىندە اسقان تاپقىرلىق جاتاتىنىن اڭعارعان. شايقى-بۇرقى شاتپاققا ەمەس, ۋسويقى ازىلگە عانا نازار اۋدارعان. ورىستىڭ بەلگىلى عالىمى, شىعىس زەرتتەۋشىسى ن. يادرينتسەۆ شوقاننىڭ يۋمورى تۋرالى ايتا كەلىپ, ونىڭ كوڭىلدى, قۋاقى بولعانىن, ونىڭ حالقىنان دا وسى سيپاتتى بايقاعانىن جازادى. تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ شىعارمالارىنان دا ءدال وسى بولمىستى, ءدال وسى مىنەزدى انىق كورە الامىز.
