اقش پرەزيدەنتىنىڭ شاقىرۋىمەن قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۆاشينگتوندا وتەتىن «ورتالىق ازيا – امەريكا قۇراما شتاتتارى» سامميتىنە قاتىسۋىنىڭ ءمانى نەدە؟
الداعى سامميت اقش پەن ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋدىڭ ماڭىزدى قادامى بولىپ وتىر. بۇل — ايماقپەن ديالوگتى ناقتى مازمۇنمەن تولىقتىرۋعا باعىتتالعان اقش-تىڭ ۇزاقمەرزىمدى ساياساتىنىڭ جالعاسى. قازاقستان ءۇشىن پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ جەكە قاتىسۋى ەكىجاقتى سەنىمدى نىعايتىپ, اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپپەن جەكە كەزدەسۋ ارقىلى مەملەكەتارالىق بايلانىستى جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى.
سامميت بارىسىندا توقاەۆ مىرزا قازاقستان اتىنان قانداي باسىمدىقتار مەن باستامالاردى العا تارتۋى مۇمكىن دەپ ويلايسىز؟
ءبىرىنشى كەزەكتە توقاەۆ قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى ستراتەگيالىق ءرولىن ايقىنداپ, «بوساتۋ كۇنى» شەڭبەرىندە تاريفتەردى تومەندەتۋ ماسەلەسىنە نازار اۋدارۋى ىقتيمال. ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار مەن ماڭىزدى مينەرالداردىڭ باسىم بولىگىنە تاريفتەر بۇرىننان تومەندەتىلگەنىمەن, بۇل باعىتتاعى ودان ءارى جەڭىلدىكتەر قازاقستاننىڭ سەنىمدى ارىپتەس رەتىندەگى ءيميدجىن كۇشەيتەر ەدى. سونداي-اق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق — بىرلەسكەن اسكەري جاتتىعۋلاردى كەڭەيتۋ, زاماناۋي ۇشقىشسىز جۇيەلەردى ساتىپ الۋ سياقتى ماسەلەلەر دە تالقىلانۋى مۇمكىن. ينفراقۇرىلىم سالاسىندا دا جاڭا جوبالار كوتەرىلۋى ىقتيمال, مىسالى, Wabtec كومپانياسىمەن لوكوموتيۆتەرگە قاتىستى كەلىسىم سەكىلدى.
بۇل كەزدەسۋگە قاتىسۋ قازاقستاننىڭ ايماقتىق كوشباسشىلىق پەن جاھاندىق بەدەلىن قالاي ايقىندايدى؟
بۇل سامميتتە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ وزگە ورتالىق ازيا ەلدەرى باسشىلارىمەن قاتار كورىنۋى ونىڭ ايماقتىق ىقپالىن ناقتى كورسەتەدى. سوڭعى جىلدارى ول تەك وڭىردە عانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭگەيدە دە بەدەلدى كوشباسشى رەتىندە تانىلدى. 2024 جىلى قازاقستاندا شىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ — سونىڭ ايقىن دالەلى. «س5+1» فورماتى قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتى مەن بەلسەندى وڭىرلىك ۇستانىمىنىڭ ناتيجەسىندە ورتالىق ازيانىڭ جاھاندىق ساياساتتاعى ءرولىن كۇشەيتىپ وتىر.
اقش-تىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن, اسىرەسە قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارتۋىن قالاي تۇسىندىرەسىز؟
بۇل قىزىعۋشىلىق جاڭا قۇبىلىس ەمەس. «تەرروريزمگە قارسى سوعىس» كەزەڭىندە اقش اۋعانستانداعى وپەراتسيالار ءۇشىن ورتالىق ازياداعى اسكەري بازالاردى پايدالاندى. ايماقتىڭ ەۋرازياداعى لوگيستيكالىق جانە قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان ماڭىزدىلىعىن ۆاشينگتون جاقسى بىلەدى. الايدا بۇگىنگى تاڭدا باستى فاكتور — رەسەي جانە قىتايمەن باسەكەلەستىك. بۇل جاعدايدا اقش ءوز ىقپالىن ارتتىرۋعا تىرىسىپ وتىر, ايتپەسە ايماق ماسكەۋ مەن بەيجىڭنىڭ ىقپالىندا قالا بەرەدى. دەگەنمەن, ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن ماڭىزدىسى — بۇل باسەكەلەستىكتى ءوزارا ءتيىمدى «win-win» ۇلگىسىنە اينالدىرۋ.
وسى كەزدەسۋدەن كەيىن قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق قانداي باعىتتاردا كەڭەيۋى مۇمكىن؟
ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا: اقش ۋنيۆەرسيتەتتەرى الەمدىك رەيتينگتەردە الدىڭعى ورىندا. قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ اقش-تا ءبىلىم الۋىنا جانە امەريكاندىق ستۋدەنتتەردىڭ قازاقستانعا كەلۋىنە جاعداي جاساۋ — حالىقتار اراسىنداعى بايلانىستاردى كۇشەيتەدى. ەكىنشى باعىت — ينۆەستيتسيا. اقش بيزنەسىنىڭ قازاقستانعا ينۆەستيتسيا سالۋى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلۋى ىقتيمال. دەگەنمەن باستى ماسەلە — امەريكالىق تاراپتىڭ ايماق تۋرالى جەتكىلىكسىز ءبىلىمى مەن ەسكىرگەن تۇسىنىكتەرى, بۇل باعىتتا اقپاراتتىق جۇمىستى كۇشەيتۋ قاجەت.
قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا اقش ءۇشىن قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى قانداي؟
توقاەۆ مىرزا قازاقستاندى ء«بىر بەلدەۋ — ءبىر جول» باستاماسىنىڭ «تۇتقاسى» دەپ سيپاتتاعان ەدى. سول سەكىلدى, قازاقستان اقش ءۇشىن دە ەۋرازياداعى ستراتەگيالىق «ياكور» بولا الادى. توقاەۆتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالارى ەلدى ينۆەستيتسياعا قولايلى ورتاعا اينالدىردى, بۇل قازاقستاندى امەريكالىق بيزنەس ءۇشىن وڭىرلىك پلاتفورما رەتىندە پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اقش اۋعانستاننان اسكەرىن شىعارعاننان كەيىن ايماققا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن جوعالتىپ العان ەدى, ەندى سول ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماڭىزدى. بۇگىندە ورتالىق ازياداعى جاعداي — ۇلى دەرجاۆالاردىڭ باسەكەلەستىگىمەن تىعىز بايلانىستى, ال بۇل ءوز كەزەگىندە جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋعىزادى. ەگەر ەلدەر وسى ءساتتى ءتيىمدى پايدالانا السا, ولار امەريكالىق ينۆەستيتسيانى تارتىپ, ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىن جاقسارتىپ, اقش-تى رەسەي مەن قىتايعا قارسى تەڭگەرۋشى سەرىكتەس رەتىندە ورنىقتىرا الادى.
جوعارىدا ايتىلعانداي, توقاەۆ حالىقارالىق ارەنادا پراگماتيكالىق, كەلىسىمگە بەيىم جانە تۇراقتىلىقتى قولداۋشى كوشباسشى رەتىندە تانىلدى. ونىڭ باستامالارى ەلدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى تەڭگەرىمىن ساقتاۋعا جانە حالىقارالىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان.
ورتالىق ازياداعى تۇراقتىلىق پەن ديالوگتى ىلگەرىلەتۋدە قازاقستان باستامالارى قانداي ءرول اتقارادى؟
توقاەۆ وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنىڭ سەزىمتالدىعىن جاقسى تۇسىنەدى جانە كورشىلەس ەلدەرمەن سەنىم مەن ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا ۇدايى كۇش سالىپ كەلەدى. بۇل — س5+اۋعانستان فورماتىنداعى ديالوگتار مەن شىۇ اياسىنداعى قاۋىپسىزدىك كۇن تارتىبىنەن انىق كورىنەدى. ول ءاردايىم ايماقتىق شەشىمدەر ىزدەۋ, ارالاسۋدان باس تارتۋ جانە ءوزارا قۇرمەت پرينتسيپتەرىن قولداپ كەلەدى.
