بۇل باعىتقا قازاقستان بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعى اۋقىمدى ۇلەس قوسىپ وتىر. ۇيىم 200-دەن استام تابيعات قورعاۋ جانە عىلىمي جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ, مەملەكەت پەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ نەگىزگى سەرىكتەستەرىنىڭ بىرىنە اينالدى.
ەلىمىزدەگى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعىنىڭ عىلىم جونىندەگى ديرەكتورى سەرگەي سكليارەنكونىڭ سوزىنشە, سوڭعى 20 جىلدا اتالعان ۇيىم ەلىمىزدە سيرەك تۇرلەردى ساقتاۋ جانە تابيعي ەكوجۇيەلەردى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا ايماقتىق كوشباسشىلاردىڭ بىرىنە اينالعان.
«اۋقىمدى جوبالار ناتيجەسىندە كيىكتەر سانى سوڭعى ەلۋ جىلداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە جەتىپ, شامامەن 4 ملن باسقا دەيىن كوبەيسە, قۇلان (4,5 مىڭعا جۋىق داراق), ارقار, بۇقار بۇعىسى, جەيران, قار بارىسى جانە تيان-شان قوڭىر ايۋىنىڭ پوپۋلياتسياسى قالپىنا كەلىپ جاتىر. بۇل جەتىستىكتەرگە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار جەلىسىنىڭ كەڭەيۋى دە زور ىقپال ەتتى. 2018 جىلدان بەرى «بوكەيوردا» جانە «ىلە-بالقاش» قورىقتارى, سونداي-اق « ۇلىتاۋ» جانە «تارباعاتاي» ۇلتتىق پاركتەرى قۇرىلدى. جاڭا تابيعي اۋماقتاردىڭ جالپى كولەمى 1 ملن گەكتاردان استى. «بارساكەلمەس» قورىعىنىڭ اۋماعى ۇلعايتىلىپ, جاڭا قورعالاتىن ايماقتاردىڭ جوبالاۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتىر. تابيعاتتى قورعاۋ ىسىنە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قاتار 30-دان استام ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم بەلسەندى قاتىسادى. قۇرىلعاننان بەرى 200-دەن استام جوبانى جۇزەگە اسىرعان قاۋىمداستىق قوستاناي وبلىسىنداعى جالپى اۋماعى 423 مىڭ گەكتار بولاتىن ەكى اڭشى شارۋاشىلىعىنا باسشىلىق ەتەدى. مۇندا تەك عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن تابيعاتتى قورعاۋ شارالارى جۇرگىزىلەدى. اڭ اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان», دەيدى ول.
ايتۋىنشا, «التىن دالا» رەزەرۆاتى اۋماعىندا تۇياقتىلاردى – قۇلان مەن پرجەۆالسكي جىلقىسىن قايتا جەرسىندىرۋگە ارنالعان ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. ورتالىقتىڭ جالپى اۋماعى 150 گەكتارعا جۋىق ءتورت قورا-جايدان تۇرادى. بۇل الماتى زووباعىنىڭ اۋماعىنان 5 ەسە ۇلكەن. 2018 جىلدان باستاپ قۇلاندار اۋەلى اۋە كولىگىمەن, ال بىلتىردان باستاپ جەر ءۇستى كولىگىمەن تاسىمالدانىپ جاتىر. بۇل ءبىر مەزەتتە 20-دان استام جانۋاردى جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بيىل كەزەكتى توپ تابيعاتقا جىبەرىلىپ, كەلەسى توپ دايىن تۇر. العاشقى رەت پرجەۆالسكي جىلقىلارى بىلتىر اكەلىنىپ, بيىل تابيعي ورتاعا جىبەرىلگەن. قازاقستان بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعى الەمنىڭ 127 ۇيىمىن بىرىكتىرەتىن Birdlife International حالىقارالىق قۇس قورعاۋ اليانسىنىڭ مۇشەسى. قاۋىمداستىق ەلىمىزدەگى 127 ماڭىزدى ورنيتولوگيالىق اۋماقتا تۇگەندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, «التىن دالا», «ىرعىز-تورعاي» رەزەرۆاتتارى, « ۇلىتاۋ» ۇلتتىق پاركى جانە بىرقاتار قورىقتار مەن ەكولوگيالىق دالىزدەردى («ىرعىز-تورعاي-جىلانشىق», «قاپشاعاي-بالقاش») قۇرۋدىڭ نەگىزدەمەسىن دايىندادى. الەمدە العاش رەت كيىكتەردى جەرسەرىكتىك تاراتقىشتارمەن تاڭبالاۋ ادىستەمەسى ازىرلەنىپ, ولاردىڭ جىل بويعى قونىس اۋدارۋ قوزعالىسى باقىلانىپ وتىردى.
مۇنداي زەرتتەۋلەر سيرەك قۇستارعا, سونىڭ ىشىندە تارعاقتارعا دا جۇرگىزىلىپ, ولاردىڭ كوشى-قون جولدارى العاش رەت انىقتالىپ وتىر. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە كوكتەمگى اڭشىلىقتى توقتاتۋ بويىنشا عىلىمي نەگىزدەمە ازىرلەۋگە قاتىسىپ, ونىڭ ناتيجەسىندە اڭشىلىق ءتورت جىلعا توقتاتىلدى. 2021 جىلى سيرەك كەزدەسەتىن جانە قورعاۋعا الىنعان تۇرلەر تىزىمىنە پرجەۆالسكي جىلقىسى مەن قابىلان ەنگىزىلدى. قاۋىمداستىق قازىر حالىقارالىق قۇستاردىڭ ۇشۋ جولدارى بويىنداعى تۇرلەردى ساقتاۋ, ينفراقۇرىلىمنىڭ جابايى تابيعاتقا اسەرىن ازايتۋ, كيىكتەرگە ارنالعان ەكولوگيالىق وتكەلدەر سالۋ جانە قالالىق تابيعاتتى, سونىڭ ىشىندە استاناداعى تالدىكول كولىن قورعاۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر.
2008 جىلدان بەرى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىمەن, فرانكفۋرت زوولوگيالىق قوعامىمەن, Fauna & Flora International جانە ۇلىبريتانيانىڭ قۇستاردى قورعاۋ كورولدىك قوعامىمەن بىرلەسىپ, «التىن دالا» تابيعات قورعاۋ باستاماسىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ونىڭ ماقساتى – ەلىمىزدىڭ بىرەگەي دالا ەكوجۇيەلەرىن ساقتاۋ جانە كيىك, قۇلان مەن پرجەۆالسكي جىلقىسىن قالپىنا كەلتىرۋ. الايدا جەتىستىكتەرگە قاراماستان, كەيبىر تۇرلەردىڭ جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار. سۇتقورەكتىلەر اراسىندا قىزىلقۇم ارقارى مەن ەۋروپالىق قۇندىز ازايىپ بارادى. قۇستاردىڭ ىشىندە ءسۇيىر تۇمسىقتى شالشىقشى جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن, ال بالوبان سۇڭقارىنىڭ سانى زاڭسىز اۋلاۋ مەن شەتەلگە شىعارىلۋ سالدارىنان 80 جىلدارمەن سالىستىرعاندا 10 ەسە ازايعان. امفيبيالار اراسىندا جەتىسۋ باقاتىسىنىڭ جويىلۋ قاۋپى بار.
«سوعان قاراماستان, قالپىنا كەلتىرۋ جوبالارى قۋانتارلىق ناتيجە بەرىپ وتىر. حح عاسىردىڭ ورتاسىندا جويىلىپ كەتكەن قۇلان قايتادان قازاقستان دالاسىنا ورالىپ, بۇگىندە ونىڭ سانى 4,5 مىڭنان استى. پرجەۆالسكي جىلقىسىن جانە جولبارىستى قايتا جەرسىندىرۋ باستالدى. ىلە وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىندا ەكوجۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جاعداي جاسالىپ, العاشقى جولبارىستار مەن ولاردىڭ قورەك بولاتىن جانۋارلارى اكەلىندى», دەدى ءوتتى سەرگەي سكليارەنكو.
مەملەكەت, بيزنەس جانە ۇەۇ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق وسى باستامالاردىڭ تابىستى بولۋىندا شەشۋشى رولگە يە. قازاقستان بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىمەن, «پو وحوتزووپروم» كاسىپورنىمەن, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جانە جەكە سەرىكتەستەرمەن جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىسى ناتيجەسىن بەرىپ جاتىر. الداعى جىلدارى باستى باسىمدىق جول قۇرىلىسى كەزىندە جابايى جانۋارلاردىڭ كوشۋ جولدارىن ساقتاۋ, ەنەرگەتيكا نىساندارىندا قۇستار مەن اڭداردىڭ قىرىلۋىن بولدىرماۋ, تابيعي اۋماقتار جەلىسىن دامىتۋ جانە زاڭنامانى كۇشەيتۋگە بەرىلەدى.
