ولجاس سۇلەيمەنوۆ: ول پرەزيدەنتتىك جۇمىسقا دايىن تۇرعان ەدى

(ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ) – وسىدان ءتورت جىل بۇرىن گازەتىمىزدە ءسىزدىڭ مە­رەي­تويىڭىزعا بايلانىستى “مەنىڭ دوسىم ولجاس تۋ­را­لى ءسوز” دەپ اتالعان قۇتتىقتاۋ جاريالاندى. قۇت­تىق­­تاۋعا ەشقانداي لاۋازىمسىز, جاي عانا “نۇرسۇلتان نازارباەۆ” دەپ قول قويىلعان بولاتىن. سول قۇت­تىق­تاۋ اۆتورىنىڭ ءوزى دە ەندى مەرەيتويلىق جاسقا كەلىپ قال­دى. ءسىز ءوز قۇتتىقتاۋىڭىزعا قانداي تاقىرىپ قوياسىز؟ –  قۇتتىقتاۋىمدى “قىمباتتى دوسىم!..” دەپ باس­تايمىن. ءبىزدىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناس­تارى­مىز­دى جۇرت ءجيى ايتاتىنداي ماعىنادا دوستىق دەۋ قي­ىن بولعانىمەن, قىرىق جىلدان استام تا­نىس­­تىعىمىز ماعان ءسوزىمدى وسىلاي باستاۋعا ءمۇم­­كىندىك بەرەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بيلىكتە جۇرگەلى تالاي جىل. بۇل بيىكتەگى كىسى­لەر­دە كادۋىلگى ادامدىق سەزىمدەردىڭ ءوزى مەملە­كەت­تىك سيپاتقا يە بولىپ كەتەدى. ال مەملەكەتتە دوستار بولمايتىنى, تەك مۇددەلەر بولاتىنى بەلگىلى. مەن مۇنى باياعىدا-اق تۇسىنگەنمىن, سو­نىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناستارىمىز ساليقالى, بىركەلكى قالىپتاسقان. ءبىز جىلىنا ءبىر نەمەسە ەكى رەت, كوزبە-كوز اڭگىمەلەسۋ قاجەت بول­عاندا كەزدەسىپ تۇرامىز. كوبىنە جازباشا ءتىل­دەسەمىز. قىزمەت بابىنداعى قابىلدانعان ءتارتىپ تىكە جازۋدى كوتەرە قويمايدى, ەگەر كەيىنگە قالدىرمايتىنداي ماسەلەلەر بولسا مەنىڭ جازعان حاتتارىم ءوزىنىڭ جونىمەن ءجۇرىپ, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە, مەملەكەتتىك حاتشىعا جە­تە­دى دە, پرەزيدەنت كەڭسەسىنە تۇسەدى. كەيدە وي-ۇسىنىستارىم مەنىڭ باسپاسوزدەگى جاريا­لا­نىم­دارىم ارقىلى ءتيىستى جەرىنە بارادى. ەڭ كەرەك دەگەندەرى پرەزيدەنت ۇستەلىنە دە قويىلادى. ولارعا قايتارىلعان جاۋاپتاردى, ادەتتە, قوعام­دىق ومىردە جۇزەگە اسقانىنان ءبىلىپ جاتامىن. – ءبىز جاقىندا وزىڭىزبەن كولەمدى سۇحبات جاساپ, وسى گازەتتە جاريالادىق قوي. سول سۇحباتتان كەيىن كوپ ۇزاماي ءسىز پرەزيدەنت قابىلداۋىندا بولدىڭىز. اڭگىمە بارىسىندا ەلباسى سۇحباتتى ەسىنە العان جوق پا؟ – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءسىز جاساعان ول سۇح­باتتى وقىعانىن ايتتى. جاقسى پىكىر ءبىلدىردى. – سىزدەر العاش رەت قاشان كەزدەسكەن ەدىڭىزدەر؟ – جادىم جاڭىلىستىرماسا, 1967 جىلدىڭ قاراشاسىندا, ماسكەۋدە. بلكجو ورتالىق كوميتەتىنىڭ وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنىڭ ەلۋ جىلدىعىنا ارنالعان پلەنۋمى بولدى عوي دەيمىن. پلەنۋمعا ءبىزدىڭ كومسومولدىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى وزبەكالى جانىبەكوۆ باستاعان قازاق كسر دەلەگاتسياسى دا قاتىسقان. وعان ماسكەۋدە سول مەرەيتويعا بايلانىستى كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋروسى مارتەبەسى مەن ماتەريال­دىق مازمۇنى مەمسىيلىقپەن تەڭ تۇسەتىن جاڭا سىيلىق – لەنين كومسومولى سىيلىعىن بەلگىلەگەنىن حابارلاپتى. بلكجو ورتالىق كو­ميتەتى بيۋروسىنىڭ شەشىمى بويىنشا لاۋرەات اتاعىن العان العاشقى سوۆەت اقىنى و.سۇلەيمە­نوۆ بولىپتى. سىيلىق ەكى كۇننەن كەيىن, سالتاناتتى جاعدايدا تاپسىرىلىپ, بۇكىل وداققا تەلەترانسلياتسيا جاسالادى ەكەن. ەندى لاۋرەاتتى تابۋ كەرەك. الماتىعا تەلەفوندايدى, مۇنداعى­لار ءوزىنىڭ جازۋشىلىق جۇمىسىنىڭ جايىمەن ماسكەۋگە كەتكەن دەيدى. جانىبەكوۆ  نۇرسۇلتان نازارباەۆقا تاپسىرما بەرەدى – “تابۋ كەرەك, وسى جەرگە جەتكىزۋ كەرەك”. سان ميلليون ادام تۇرا­تىن ماسكەۋدە, اقىن ادام ءۇشىن سايران قۇراتىن جەر جەتىپ جاتقان الىپ قالادا تەمىر­تاۋدان كەلگەن ىسكەر دەلەگات مەنى تاۋىپ الدى, ءسويتىپ ءبىز سىيلىق تاپسىرۋ راسىمىنە ۇلگەردىك. وزبەكالى جانىبەكوۆ كەيىن سول جاعدايدى تالاي رەت ەسكە الدى, “لاۋرەات سىيلىق تاپسىرۋعا ۇلگەرمەگەندە  قازاقستاننىڭ جاقسى اتىنا نۇق­سان كەلەر ەدى”, دەيتىن. مەنىڭ ويىمشا, سول ءبىر قاتارداعى جاعدايدىڭ وزىندە جاس نازارباەۆتىڭ قارىم-قابىلەتى, كەيىن باسقا دا قاسيەتتەرىنە قوسىلا كەلىپ, ونىڭ قىزمەت بابىندا وسۋىنە كومەكتەسكەن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋى مەن شيراقتىعى كورىنىپ تۇردى. ارينە, كەيىننەن ول قاسيەتتەر باسقاشا اۋقىمدا كورىندى. – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كەڭەس كەزەڭىندە قازاقستاننىڭ ساياسي ەليتاسىندا نەسىمەن ەرەكشەلەنەتىن؟ –  1979 جىلى ول ورتالىق كوميتەتتىڭ ونەركاسىپ جونىندەگى حاتشىسى, بيۋرو مۇشەسى بولىپ سايلاندى. 1984 جىلى بايكەن ءاشىم ۇلىن مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىندە اۋىستىردى. سودان 1989 جىلعا دەيىن, بەس جىلدىڭ ىشىندە رەسپۋبليكا شارۋاشىلىعىن باسقارۋدىڭ ۇلكەن تاجىريبەسىنە يە بولدى, مۇنداي تاجىريبە جاڭا مەملەكەتتەردىڭ پارتيالىق جۇمىس ستاجىنان باسقا ەشتەڭەسى جوق بولاشاق پرەزيدەنتتەرىنىڭ كەيبىرىنە جەتىسپەي جاتتى. رەۆوليۋتسياشىل توبىر عىلىمي ينستيتۋتتار كابينەتتەرىنەن سۋىرىپ شىعارعان جاڭا جەتەكشىلەر جونىندە ءتىپتى ايتار ءسوز جوق. جەتەكشىلەردىڭ باسقارۋ تاجىريبەسىنىڭ بولماۋى رەسپۋبليكالار مەن حالىقتار تاعدىرىنا قاتتى اسەر ەتتى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز حاتشىلىق قىز­مەتكە دەيىن مەتاللۋرگيا كومبيناتىندا قاينا­عان تسەحتاعى جۇمىسشىدان باستاپ, سول كەزدەگى كسرو-دا بولاتىن مانساپ باسپالداقتارىنىڭ بارىنەن ءوتتى.  كومسومولدىق جۇمىستى قالالىق ۇيىمدا, پارتيالىق جۇمىستى قاراعاندى وبلى­سىندا تانىپ-ءبىلدى. كادرلار دايارلاۋدىڭ كەڭەستىك جۇيەسىنەن كوپ پايدالى نارسە الۋعا بولادى. ايتەۋىر, ءوز باسىم جۇيەنىڭ باسپالداقتىعىن جۇردەك ليفتىمەن الماستىرا سالۋ ءجونسىز دەپ بىلەمىن. مانساپ باسپالداعىمەن جايلاپ جوعارى ورلەيتىن مامانداردىڭ ورنىنا “جاس مەنەدجەرلەردى” اسپانداتا كوتەرۋ اۋەلگى بەتتە, بالكىم, ورىندى دا بولعان شىعار, بىراق قازىر ونداي قاجەتتىلىك جوق دەپ سەنگىم كەلەدى. – قاي دەڭگەيدەگى باستىق بولسا دا وزىنە باسى ءبۇتىن بەرىلگەن قىزمەتكەرلەردى باعالايدى. كەيبىر قىزمەتشىلەردىڭ مانساپتا مىزعىماي تۇرىپ الاتىنىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى شىعار؟ – قىزمەتكەردىڭ باسشىعا ادالدىعىنىڭ باستى دالەلى ونىڭ كاسىبي دەڭگەيى. ال ەگەر ول ءسوز جۇزىندە عانا ادال بولىپ, ءىس جۇزىندە ءوزىنىڭ نەگىزگى شارۋاسىن ناشار ورىنداسا, وندا, شىنتۋايتىندا, ءوز باسشىسىن ساتىپ كەتكەندىگى. – ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرگە جاۋاپكەرشىلىك پەن شيراقتىقتان, ارينە, وعان قوسا كاسىبي بىلىمنەن باسقا, قانداي قاسيەتتەر قاجەت؟ – مىندەتتىلىك. ءبىر كەزدە مىندەتتىلىك يندەكسى دەگەن تەرمين ەنگىزىلىپ, ول يندەكس كادرلاردى جوعارىلاتۋ كەزىندە ەسكەرىلەدى عوي دەپ ويلاي­مىن. ەگەر سەنىڭ جەكە ىسىڭدەگى “مىندەتتىلىك ين­دەكسى” باعانىندا بەستىكتەن گورى نولگە جاقىنداۋ سان تۇر­سا, وندا وسەمىن دەپ وڭمەڭدەمەيسىڭ. مىندەتتىلىك – ۋادەنى ورىنداۋشىلىق, سوزگە بەرىك­تىك. بۇل – مەم­لەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ كاسى­بيلىگىنىڭ نەگىزگى بەل­گى­لەرىنىڭ ءبىرى. ءبىرىنشىسى, ءاري­نە, ءوز ماماندىعىن تاماشا مەڭگەرۋى. ءمىن­دەتتىلىك دەپۋتاتتارعا كەرەك: ولار سايلاۋشىلارعا كوپ ۋادە بەرۋگە ءتيىس قوي. ءمىن­دەتتىلىك اكىمدەرگە ءتىپتى كەرەك: ولار, دەپۋتات­تار­داي ەمەس, كوزدە­گەندەرىن ورىنداۋعا مىندەتتى. ال پرەزيدەنتتىڭ مىندەتتىلىگىنىڭ ءجونى ءتىپتى بولەكشە. 2030, 2020 باعدارلامالارى, ودان بەرىدەگى باسقا دا باعدارلامالار – بۇلار ەكونوميكاسى دامىعان, وسى زامانعى مادەنيەتى بار مىقتى مەملەكەت ور­ناتۋ جونىندەگى ونىڭ ءوزىنىڭ جەكە جانە جالپى­ۇلتتىق مىندەتتەمەلەر. انت بەرەرلىكتەي مۇنداي ۋادەلەر ەگەر ونى جاۋاپتى, بەلسەندى, تالانتتى جانە وتە مىندەتتىلىكتى سەزىنەتىن ادامدار اتقارسا عانا ورىندالادى. پرەزيدەنت مەرەيتويى – مۇنى جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ ەسىنە سالىپ قويۋعا  جاقسى ىلىك. – تاقىرىپتى جالعاستىرايىق. ءسىز ءارتۇرلى ەلدەردە كوپتەگەن باسشىلارمەن كەزدەسكەنسىز, سوندىقتان سالىستىرۋعا مۇمكىندىگىڭىز بار. پرەزيدەنتىمىزدىڭ تۇلعاسىنان تاعى قانداي قاسيەتتى بولە ايتا الار ەدىڭىز؟ – “ساياسات – مامىلە ونەرى” دەگەن بەلگىلى ءارى ءدال ناقىل پرەزيدەنت نازارباەۆتى سيپاتتاۋعا وتە ءدوپ كەلەدى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل ونەردى ءدال ونداي جەتە مەڭگەرگەن ساياساتكەرلەر از كەزدەسەدى. ونىڭ العاشقى كىتابىنىڭ “بەز پراۆىح ي لەۆىح” دەپ اتالۋىندا (قازاقشاسىندا “ادىلەتتىڭ اق جولى” دەپ جاريالانعان – س.ا.) تسەنتريزم فيلوسو­فياسى بەينەلەنگەن, ول بۇل ۇستانىمىنا قازىر دە ادال. بولشەۆيكتىك “نە ءارى, نە بەرى!” دەگەن قا­­عيداتتان بويىن اۋلاق ۇستاۋى ەلىمىزگە ءبىر قيىر­دان ءبىر قيىرعا شىعانداپ كەتپەۋگە كومەكتەستى. “نە ءارى, نە بەرى!” يدەولوگياسى حالىقتاردىڭ اراسىنا, قوعامنىڭ ءوز ىشىنە, تاپتار اراسىنا سىنا قاقتى, ءبىز مۇنداي تاريحي مۇرادان اتىمەن باس تارتتىق, سونىمەن بىرگە كەڭەستىك باسقارۋ جۇيە­سىنەن كەيبىر پايدالى نارسەلەردى ساقتاپ تا قالدىق. مىسالى, بۇرىن دەموكراتيالىق تسەن­تراليزم, كەيىننەن بيلىك كولبەۋى دەپ اتالعاننان باس تارتپادىق. 1990 جىلدىڭ ناۋرىزىندا كسرو حالىق  دەپۋتاتتارىنىڭ ءىىى سەزى كوكپ مونو­پوليزمىمەن كۇرەسە ءجۇرىپ, كونستيتۋتسيادان پارتيانىڭ باسقارۋشى جانە باعىتتاۋشى ءرولى تۋرالى باپتى الىپ تاستادى. ونىڭ ورنىنا تەڭ تۇسەتىن, ۋاقىت رۋحىنا سايكەس كەلەتىن ەشتەڭە تاپپادى, سودان بارىپ شىن مانىندە بيلىكسىز, يەسىز قالۋ, حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ سەزدەرى تۋىنداتقان شەكتەن شىققان پارلامەنتاريزم ايلار بويى باسا-كوكتەدى. اقىر اياعى انارحياعا, ەلدىڭ ىدىراۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. كوشە دەموكراتياسى ساقتالىپ قالعان جاڭا مەملەكەتتەردە – گرۋزيادا, مولدوۆادا, ءازىر­باي­جان­دا  ىدىراۋ ۇدەرىسى جالعاسىپ جاتتى, ءتىپتى رەسەي­دىڭ وزىندە دە فەدەراليزم داعدارىسى باس­تالدى: چە­شەنستان بوي كورسەتتى, قيىر شىعىس رەسپۋبليكاسى دەگەندى ايتا باستادى, كەيبىر وڭىرلەردە سەپاراتيزم تەمپەراتۋراسى قاتتى كوتەرىلىپ كەتتى. مەن سالعان بەتتەن-اق وپپوزيتسياداعى ءبىزدىڭ قايراتكەرلەرىمىزگە (ولاردىڭ اراسىندا قوزعا­لىستا بىرگە جۇمىس ىستەگەن نەۆادالىقتار از ەمەس) ولار قايتا-قايتا ۇندەپ جۇرگەن اكىمدەردى سايلاۋ قازاقستانداي كوپ ەتنوستى مەملەكەتتىڭ تۇتاس­تىعىنا زيان دەگەندى ايتىپ تۇسىندىرۋمەن بولدىم. باتىس ەۋروپاداعى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىندا بىردەي مۇنداي ينستيتۋت ورنىققان دەۋگە بول­مايتىنىن دالەلدەدىم. مىسالى, دەموكراتيا­لى­لىعىنا كۇمان كەلتىرۋ قيىن فران­تسيادا پرەفەكت­تەردى رەسپۋبليكا پرەزي­دەنتى تاعايىندايدى. بالكىم, سوندىقتان دا ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدىڭ نەگىزىنە فران­تسۋزدىق نۇسقا الىنعان بولار. مۇنداعى ايتايىن دەگەنىم, نازارباەۆ وبلىس­تار جەتەكشىلەرىنىڭ سايلاۋىنا جول بەرمەۋ ار­قى­لى جاس مەملەكەتتى ساقتاپ قالدى. رەسەي ءبىر­نەشە جىلدان كەيىن قازاقستان ۇلگىسىنە دەن قويدى دا ءوزىن-ءوزى تالقانداۋدان امان قالدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاپپاي سايلاۋشى­لىققا جول بەرمەۋى, ءسويتىپ قاتەرلى جار جاعا­سىنا جىبەرمەۋى ونىڭ ساياسي كەمەلدىلىگىنىڭ العاش­قى ايقىن دالەلى بولدى. ول پرەزيدەنتتىك جۇمىسقا دايىن تۇرعان ەدى. كوپتەگەن  زامان­داستارى, سولاردىڭ ىشىندە گورباچەۆ پەن ەلتسين تۋرالى بۇلاي دەي المايمىن. ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزدى كورشىلەرىمىز, مىسالى, ءساتسىز پرەزيدەنت باكيەۆپەن كۇرەسە ءجۇرىپ, پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتىن تولىق جويۋدى, ونىڭ ورنىن پارلامەنتاريزممەن الماستىرۋدى ءجون كورگەن قىرعىزدار زەرتتەسە تەرىس بولماس ەدى. “شەكتەن شىققان پارلامەنتاريزم” وسى ەلدىڭ تۇبىنە جەتەرىنە كۇماندانۋدىڭ كەرەگى جوق. كورشىلەرگە بۇل جايىندا رەفەرەندۋم الدىندا نازارباەۆ اشىق ەسكەرتتى. مەدۆەدەۆ تە ءدال سوعان جۋىق سوزدەر ايتتى. بۇگىندە بۇكىل الەم نەگە قىرعىزستانداعى وقيعالارعا الاڭداپ وتىر؟ ويتكەنى, بۇل بەرەكەسىزدىك ورتالىق ازيانىڭ تالاي جەرىنە تاراۋى مۇمكىن. “تولىق تاۋەلسىزدىك!”, “دەموكراتيانى دەرەۋ بەر!” دەگەندەي رەۆوليۋتسيالىق ۇراندار كوپتەگەن دايىندىقسىز قوعامداردى سازعا وتىرعىزعان. شالا تۋعان بالانىڭ ءبارى بىردەي شاپقىلاپ كەتە بەرمەيدى. ەگەر حالىق بۇلدىر بولاشاققا ۇمتىلسا, ءارى ويقى-شويقى جولمەن جۇرسە, وندا اسىقپاعان ءجون. ودان دا كەشىگىپ بارعان جاقسى. ايقىن ماقسات انىقتالعانشا, جۇرەر جولدىڭ بارلىق باعىتتارى پىسىقتالعانشا, ەڭ قاۋىپسىز جول تابىلعانشا كۇتە تۇرعان دۇرىس. بۇل ورايدا ماعان تۇركىمەنستاننىڭ اپتىقپاۋى ۇنايدى. گۋمانيتارلىق كومەك قىرعىزستاندى ساقتاپ قالا المايدى. ونى وسىنداي وتپەلى كەزەڭدە مەملەكەت رەتىندە تەك كۇشتى پرەزيدەنتتىك بيلىك قانا ساقتاپ قالا الادى. پارلامەنت ءوزىنىڭ شارۋاسىمەن شۇ­عىلدانسىن – ماقساتتىڭ, مارشرۋتتىڭ نۇسقالا­رىن تالقىلاسىن, بيلىك قۇرۋعا ارەكەت ەتپەسىن. نازارباەۆتىڭ مەملەكەت قۇرۋشى رەتىندەگى كەمەلدىلىگىنىڭ تاعى ءبىر داۋسىز دالەلىن ايتايىن. ەلباسى وسى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە كوپەتنوس­تى ۇلتتىڭ بىرلىگىن ساقتاي ءبىلدى. ەگەر ءبىز الداعى كەزدە دە “تاۋلاردى تۇقىرتپاي, دالانى اسقاقتا­تا” الساق, قازاقستان مىعىمدانادى جانە بەيبىت, تىنىش ءومىردىڭ ەڭ ۇزدىك مودەلدەرىنىڭ بىرىنە اينالادى. وسىلاي ەتكەندە قازاق مادە­نيەتىنىڭ حالىقارالىق ابىرويى ارتادى, ۇلتتىق ءتىل نىعايىپ, جالپىمەملەكەتتىك تىلگە اينالادى. ءتىلدىڭ دامۋى ءۇشىن ۋاقىت كەرەك, ول ۋاقىتتى تىلگە قازاق رەسپۋبليكاسى حالقىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن باسقا ەتنوستارمەن قازاقتاردىڭ ءوزارا تاۋەلدى قاتار ءومىر ءسۇرۋى بەرەدى. مەملەكەتىمىز امان بولسا, ءتىلىمىز دە ساقتالىپ, داميدى. – قازاقستانداعى, ەلدەن تىس جەرلەردەگى وقىرماندار ءسىزدى ءوز سەنىمىنە ادال, نانىمىن وزگەرتپەيتىن ادام دەپ بىلەدى. مۇنىڭ ءوزى جۇرتتىڭ بارىنە بىردەي ۇناي دا بەرمەيدى. كەيبىر باق-تاردا اۆتورلار ءسىزدىڭ سوزدەرىڭىزدىڭ رياسىزدىعىنا كۇمان كەلتىرىپ ءجۇر. بۇگىنگى اڭگىمەمىزدى دە ولار نازاردان تىس قالدىرا قويماس   دەيمىن. – بۇل قالىپتى جاي. مامىر ايىندا  الما­تى­داعى ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە زال­دان قول قويىلماعان جازبا ءتۇستى. “بيلىكتى قورعاۋ ارقىلى ءسىز ءوز بايلىعىڭىزدى قورعايدى دەسەدى. بۇل راس پا؟”, دەپ جازىپتى. مەن ونى جۇرتقا وقىپ بەردىم. ءسوز اراسىندا ءوز ولەڭ­دەرىمدەگى “كوچۋيۋ پو چەرنو-بەلومۋ سۆەتۋ, منە دوم دۆۋحەتاجنىي پوسترويت سوۆەتۋيۋت...” دەگەن جولداردى كەلتىردىم. قاي جىلى جازعانىم­دى ايتتىم. 1968 جىلى جاز­عان ەدىم. ەكى قاباتتى ءۇيدى ءالى سالماعانىمدى ايت­تىم. قازاقستاندا دا, شەتەلدە دە. ەش جەردە بانك­تە ميلليوندىق شوتىم جوق. الايدا مەن راسىندا دا باي ادام­مىن. مەنىڭ بايلىعىم – مەنىڭ وتا­نىمنىڭ العاش رەت قول جەتكىزگەن مەملەكەتتىلىگى. ەگەر ال­دانۋشىلاردىڭ كەسىرىنەن سول مەملەكەت­تىلىك­تەن ءبىر ايىرىلساق, ول قايتادان ورنامايدى. سوندىقتان, تۇڭعىش پرەزيدەنتتى قورعاۋ ارقىلى مەن قازاقستان مەملەكەتىن قورعايمىن, ءبىزدىڭ ورتاق بايلىعىمىزدى قورعايمىن. – ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزگە جاقىندا انكارادا ەسكەرتكىش  قويىلدى, كەيبىرەۋلەر بۇل شەشىمدى استانادا اتاتۇرىككە ەسكەرتكىش قويىلعانىنا سىپايى جاۋاپ قايتارۋ عانا دەۋگە بەيىم. بىراق, بۇل قادام تۇركيانىڭ نازارباەۆقا بۇگىنگى اتاتۇرىك رەتىندە قارايتىنىن انىق كورسەتىپ تۇر. جالپى, ءسىز كوشباسشىلارعا ەسكەرتكىش ورناتۋعا قالاي قارايسىز؟ – قالىپتى قارايمىن. مۇنداي ەسكەرتكىش­تەردىڭ ۋاقىت كەڭىستىگىندەگى ورنىقتىلىعىنا قاراپ تۇپبەينە ۇلىلىعىنىڭ دەڭگەيىن ولشەۋگە بولادى. اتاتۇرىك تۇلعاسى وزىنەن كەيىنگى رەجىمدەردىڭ ءبارىنىڭ تۇسىندا ءوز ورنىندا قالا الدى, ونىڭ ەس­كەرتكىشتەرى تۇركى الەمىنىڭ بار­لىق مەملەكەتتەرى­نىڭ استانالارىندا قويىلىپ جاتىر. بۇل – ءۇي­رەنەرلىك ۇلگى. دەگەنمەن, مەملەكەت قۇرۋشىلاردىڭ ەڭ جاقسى ەسكەرتكىش­تەرى – ولاردىڭ وزدەرى ورنات­قان مەملەكەتتەر. وعان قوسىپ ايتارىم – قالالار. ءامىر تەمىردىڭ مۇسىندىك بەينەلەرىن كەزدەستىر­مەپپىن. كەزدەس­تىرسەم دە ولاردىڭ دالدىگىنە سەنبەس ەدىم, ءويت­كەنى ونىڭ سۋرەتكە سالىنعان بەينەلەرى ساقتال­ماعان. الايدا, ونىڭ ەسكەرتكىشتەرى اسقاقتاپ تۇر, ولار – ءوزى تۇرعىزعان سامارقان, بۇقارا... تا­ماشا عيمارات – قوجا احمەت ياساۋي مەشىتى دە ءامىر تەمىر ەسكەرتكىشى. ولار عاسىرلار بويى تۇرا بەرەدى. ەسكەرتكىشتەردە ادامدار ءومىر ءسۇرىپ, تۋىپ, عاشىق بولىپ جاتسا, ناعىز ەسكەرتكىش سول. مۇنداي ەسكەرتكىشتەر ۇمىتىلمايدى. كسرو ىدىراعاننان كەيىن تەك ءبىر ەلدە عانا جاڭا قالا پايدا بولدى. قالا بولعاندا قانداي! مەنىڭ ويىمشا, استانا – پلانەتادا ءححى عاسىردا پايدا بولعان العاشقى قالا. وسى الەمدىك ءمار­تە­بەسىنە سايكەس ول ەۋروپا مەن ازيا ساۋلەتشىلەرىنىڭ ەڭ سونى ويلارىن جيناقتاپ جەتكىزىپ تۇر. استانا ون جىلدان استام ۋاقىتتىڭ ىشىندە بويىن تىكتەپ الدى, ەندى تاعى ءبىر ون جىل وسىلايشا قارقىندى دامىپ بەرسە, قالا ابدەن كەمەلىنە كەلەدى. ەلوردا – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلى­گىمىزدىڭ سيمۆولى. استانادان بارلىق وبلىس ورتالىقتارى ۇلگى الىپ وتىر. مەن وتكەن جىلى, بيىلعى مامىر ايىندا بىرنەشە وبلىستاردا بولدىم. ءبىزدىڭ قالالارىمىز قانداي بوي تۇزەپ, اسقاقتاپ, ساۋلەتتەنىپ كەتتى دەسەڭىزشى! دالالىق ولكەدەگى قالا قۇرىلىسىنىڭ مۇندايلىق اۋقىمى مەن قارقىنى – ءالى دە كوشپەلى ءومىر سالتىمەن تولىق قوشتاسا قويماعان حالىقتىڭ وركە­نيەتتىك دامۋىنىڭ ەڭ ەلەۋلى دالەلى. سون­دىقتان دا ۋربانيزاتسيا قارقىنى بيلىك تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ وتىر. ەجەلگى داناگويلەردىڭ ءبىرى ەر كىسىنىڭ ومىردە جولى بولعانىنىڭ بەلگىسى اعاش وتىرعىزعانى, بالا وسىرگەنى, ءۇي تۇرعىزعانى دەپ ايقىنداعان ەدى. پرەزيدەنت نازارباەۆ اسقاق امانات ارقالادى, ول امانات – مەملەكەت قۇرۋ, ەلوردا تۇرعىزۋ, دالانى جاسىل جەلەككە بولەۋ, حالىقتىڭ سانىن دا, ساپاسىن دا ارتتىرۋ. ول قازىردىڭ وزىندە كوپ نارسەگە قول جەتكىزدى, جاراتقان يەمىز جار بولىپ, وعان وسى اماناتتى ورىنداي بەرۋىنە كومەكتەسسىن. ءاۋمين. 2010 جىلعى 1 شىلدە, پاريج.