مىسالى, مارقۇمنىڭ اتىنا تىركەلگەن پاتەر, جەر, كولىك, دەپوزيت نەمەسە زەينەتاقى جيناعى بار بولسا, مۇراگەر سونىڭ بارىنە يەلىك ەتە الادى. سونىمەن قاتار ەگەر ونىڭ تولەنبەگەن نەسيەسى, كوممۋنالدىق قارىزى نەمەسە ايىپپ ۇلى بولسا, سول دا مۇراعا كىرەدى. بۇل مۇراگەر بايلىققا دا, قارىزعا دا يە بولادى دەگەندى بىلدىرەدى. كوپ ادام وسىنى ەسكەرمەيدى. كەيىن نوتاريۋستا راسىمدەۋ كەزىندە نەمەسە بانكپەن ەسەپ ايىرىسقاندا ماسەلە تۋىندايدى.
زاڭ بويىنشا, مۇراگەر وزىنە تيگەن م ۇلىكتىڭ قۇنىنا تەڭ مولشەردە جاۋاپ بەرەدى. ەگەر ادامنان 20 ملن تەڭگەگە باعالانعان پاتەر قالسا, ال ونىڭ بەرەشەگى 15 ملن بولسا, مۇراگەر بۇل قارىزدى تولىق وتەيدى. ەگەر قارىز 25 ملن بولسا, ول تەك پاتەردىڭ قۇنى, ياعني 20 ملن تەڭگەگە دەيىن عانا جاۋاپ بەرەدى. قالعان بولىگى ەسەپتەن شىعارىلادى. بۇل – ادىلدىك قاعيداتىنا ساي جاسالعان نورما.
كەيدە ادامدار «ماعان تەك اقشاسى كەرەك, ال كەپىلدەگى پاتەرى مەن كولىگى قاجەت ەمەس» دەپ ويلايدى. بىراق زاڭ بويىنشا مۇرا بولشەكتەنبەيدى. ەگەر مۇرانى قابىلداساڭىز, ءبارىن بىرگە قابىلدايسىز. اكتيۆ تە, قارىز دا ءسىزدىڭ يەلىگىڭىزگە وتەدى. سوندىقتان شەشىم قابىلدار الدىندا مارقۇمنىڭ بارلىق مۇلكىن جانە مىندەتتەمەسىن ناقتى ءبىلۋ ماڭىزدى.
تاعى ءبىر ءجيى كەزدەسەتىن جاعداي – مۇراگەردىڭ اسىعىستىقپەن شەشىم قابىلداۋى. ادام قايتىس بولعان ساتتەن باستاپ 6 اي ىشىندە شەشىم قابىلداۋ كەرەك. وسى ۋاقىت ارالىعىندا مۇرادان باس تارتۋعا نەمەسە ونى قابىلداۋعا بولادى. ەگەر بۇل مەرزىم ءوتىپ كەتسە, مۇراگەر ءوز قۇقىعىن تەك سوت ارقىلى قالپىنا كەلتىرە الادى. بىراق ول ءۇشىن دالەل قاجەت. مىسالى, شەتەلدە بولعانى, اۋىرىپ قالعانى نەمەسە قايتىس بولعان تۋىسى تۋرالى كەش حاباردار بولعانى سەبەپ بولا الادى.
«مۇرانىڭ قۇرامىنا نە كىرەدى؟» دەگەن سۇراق تا ءجيى قويىلادى. مۇراعا ءۇي, پاتەر, كولىك, جەر, تۇرمىستىق تەحنيكا, باعالى زاتتار, بيزنەس ۇلەسى, ءتىپتى بانك شوتىنداعى اقشا مەن زەينەتاقى جيناقتارى دا كىرەدى. ايتكەنمەن, كوپ ادام بىلمەيتىن ءبىر نارسە بار: مارقۇمنىڭ بانك الدىنداعى قارىزى دا مۇرامەن بىرگە وتەدى. ياعني ادام نەسيەسىن وتەمەي ومىردەن وتسە, ونى مۇراگەر وتەۋگە ءتيىس.
تاعى ءبىر ماڭىزدى جايت – نەسيەگە ەسەپتەلەتىن ءوسىمپۇل مەن پايىز دا مۇراگەرگە جۇكتەلەدى. سەبەبى ادام قايتىس بولعان سوڭ 6 اي ىشىندە مۇراگەرلىك راسىمدەلمەگەنشە, بانك نەسيەگە پايىز ەسەپتەۋدى جالعاستىرا بەرەدى. سول سەبەپتى, مۇراگەر مۇراعا كىرىسكەنشە, قارىز دا ءوسىپ كەتۋى مۇمكىن. مۇندايدا بانكپەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ەسەپتى ناقتىلاپ الۋ قاجەت.
مۇراگەردىڭ موينىنا وتپەيتىن مىندەتتەر دە بار. مىسالى, اليمەنت تولەۋ نەمەسە مورالدىق شىعىندى وتەۋ مىندەتى مۇراگەرگە وتپەيدى. ويتكەنى بۇل – ادامنىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگى. ادام قايتىس بولعان ساتتەن باستاپ مۇنداي مىندەتتەر بىردەن توقتاتىلادى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, مۇرا تەك بايلىق ەمەس, ول ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. مۇراگەر بولۋ دەگەنىمىز – باسقا ادامنىڭ مۇلكىمەن بىرگە ونىڭ ءومىر بويى جيناعان قارجىلىق تاريحىن دا قابىلداۋ. سوندىقتان شەشىم قابىلداماس بۇرىن ەموتسياعا ەمەس, ەسەپكە سۇيەنۋ كەرەك.
جەكە كەڭەسىم – ەڭ الدىمەن مارقۇمنىڭ بارلىق اكتيۆى مەن قارىزىن تەكسەرىپ الۋ قاجەت. ەگەر ونىڭ نەسيەسى بولسا, بانكپەن بايلانىسىپ, ناقتى قارىز سوماسىن انىقتاۋ كەرەك. سوندا عانا ءسىز نەگە يە بولىپ جاتقانىڭىزدى, قانداي جاۋاپكەرشىلىكتى موينىڭىزعا العانىڭىزدى تولىق تۇسىنەسىز. مۇراگەرلىك تۋرالى زاڭ قاراپايىم بولىپ كورىنگەنىمەن, ىشىندە وتە ماڭىزدى قارجىلىق جانە قۇقىقتىق ەرەكشەلىكتەر بار.
دايىنداعان –
ەلىگىماي توڭكەر,
«Egemen Qazaqstan»
