كۇمكەڭ قىرىق جىلدان استام جۋرناليستىك ەرەن ەڭبەك جولىنىڭ ءتۇيىندى جەتى جىلىن ەل گازەتى «ەگەمەندە» وتكەردى, مارتەبەلى باسىلىمنىڭ الماتى وبلىسىنداعى مەرەيلى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولدى. كۇمىسجاننىڭ تاجىريبەسى دە, عۇمىر عيبراتى دا, قالامىنىڭ ۇلاعاتى دا وسى تالاپقا ابدەن ساي كەلگەنىن كوردىك تە, بىلدىك. سوعان قۋاندىق. ويتكەنى ماقالا, حابار, تولعامدارى گازەتكە كۇن قۇرعاتپاي ءجيى شىعىپ تۇردى. ءسويتىپ, باسقا ارىپتەستەرىن دە وسىنداي ەڭبەكقورلىققا, جەدەقابىلدىققا جەتەلەدى. ارينە, مۇندايلىق تۇلپار تەگەۋرىنگە, قامشى سالدىرماس قابىلەت-قارىمعا اقىندار مەن باتىرلار ەلىنىڭ قىزى بۇعان دەيىنگى قات-قابات ءومىر وتكەلەكتەرى مەن جاۋاپكەرشىلىگى مول, سىندارلى ءىس-تاجىريبەلەرىنەن ءوتىپ, جەتكەن ەدى. ول «ەگەمەن قازاقستانعا» ءسۇيىنباي, جامبىل ەلىنىڭ جارىق جۇلدىزىنا, ءبۇتىن ءبىر اۋداننىڭ ماقتانىشىنا اينالعان شاعىندا كەلىپ, سول ءسۇيىنىشتى ءۇردىستى ءارى قاراي ساتىمەن جالعاستىرعان ەدى.
بۇگىندە جالپى قالامگەرلىك پەن جۋرناليستيكاعا ءومىرىنىڭ جارتى عاسىردان استامىن قايتپاس ورشىلدىكپەن ارناپ كەلە جاتقان, ەسىمى ەلىمىزگە بەلگىلى كۇمىسجان بايجاننىڭ اسىرەسە بالالىق شاقتاعى تاعدىر-تالايى وڭاي بولعان جوق. تاعدىرلارى تالقىلى اۋلەتتىڭ جالعىز قىزى ءالى ەسىن دە بىلمەيتىن ەكى جاسىندا مايدانگەر اكەسىنەن ايىرىلدى. ەرلەرمەن بىردەي ەتىكپەن سۋ كەشىپ, كۇنكورىس قامىمەن قوي سوڭىندا سالپاقتاعان رىسبالا اناسى زوردان-زور تاۋقىمەت كەشە ءجۇرىپ ءوسىردى. ۇڭگىرتاستاعى مەكتەپ-ينتەرناتتا تاربيەلەنىپ, وقۋىن جاقسى وقىدى. جان سىرىن ايتىپ شەشىلەتىن باۋىر, اپكە-ءسىڭلىسى بولماسا دا, ودان سوڭ ورىمدەي 21 جاسىندا اياۋلى اناسىنان ايىرىلىپ, جالعىزدىق زاپىرانىن شەكسە دە, سول قاسيەتىمەن, كۇمىستەي جان تازالىعىمەن, تەگىنەن دارىعان وجەتتىگىمەن جەتىمدىكتى دە جەڭىپ شىقتى.
بالا جاستان الدىنا ماقسات قويا ءبىلدى. وقۋشى كەزىنەن-اق كىتاپ, گازەت, جۋرنال وقۋعا قۇمارلىعىمەن تانىلدى, كۇندەلىك جازدى, گازەتتەرگە شاعىن سۋرەتتەمە, حابارلار جولدادى. اۋىلداستارى: «اينالايىن كۇمىسجاننىڭ ماقالاسى شىعىپتى!» دەپ قۋانىپ, مەرەيگە بولەيتىن. اسىرەسە, سىنىپ جەتەكشىسى كۇلاش اپايى: «كۇمىسجان, سەن وسكەندە جۋرناليست بولاسىڭ. وسى بەتىڭنەن تايما!» دەپ قايراپ قويادى. تاعدىر جولىمىز, جۋرناليستيكاعا كەلۋ باعدارىمىز ۇقساس بولعاسىن با, سول ءبىر قيماس داۋرەندى ءبىز دە ساعىنىشپەن ەسكە الامىز. قاراپ وتىرساق, كۇملەكەڭنىڭ سىنىبىنان بولاشاق بەس ءسوز زەرگەرى شىعىپتى: ناعاشىبەك قاپالبەكوۆ, جۇماباي شاشتاي ۇلى, مولداحان مۇقاتاەۆ, رافات ابدىعۇلوۆ جانە ءوزى. ءبارى دە ءبىزدىڭ زامانداستارىمىز, سىيلاس دوستارىمىز.
وسى ماقساتكەرلىك كۇمىسجاندى مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە الىپ كەلدى. ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرە سالا جاڭادان اشىلعان كۇرتى اۋداندىق «شۇعىلا» گازەتىنە جولدامامەن جۇمىسقا ورنالاستى. ەندىگى جەردە قايىرجان بەكقوجين, تاۋمان اماندوسوۆ, تەمىربەك قوجاكەەۆ سىندى ۇلاعاتتى ۇستازداردان العان تەوريالىق ءبىلىم تاجىريبەلىك تاعىلىمعا ۇلاستى. گازەت شىعارۋ جۇمىسى جۋرناليست ماماندىعىنىڭ الۋان قىرلارىن كەڭىنەن مەڭگەرۋگە جول اشتى. ءيا, جۋرناليست جۇمىسى ماقالا جازۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. ادامدارمەن سويلەسۋ, قاجەتتى اقپارات الا ءبىلۋ, تاقىرىپ تاڭداۋ ءھام ونى تالداۋ, قوعامداعى ءماندى ماسەلەلەردى كورە ءبىلۋ. وعان قوسا رەداكتسيا ءىشىنىڭ كىلتيپاندارى. وسىنىڭ بارىنە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەت, ىسىلعان مىقتى ماشىق كەرەك-تۇعىن. اقشيدەگى كۇرتى گازەتىندە وتكەن 14 جىل وسىنداي جۋرناليستىك, گازەتشىلىك تاجىريبەسىن شىڭداپ, باسپاسوزدەگى قايراتكەرلىككە توسەلدىردى. «شۇعىلانىڭ» شىرايىن اشقان, كەيىنگى بەلگىلى اقىن-جازۋشىلار سادۋاقاس بيگەلديەۆ, ايتۋعان ءشايىموۆ, ءنۇسىپباي ءابدىراحىم, جولبارىس ىسقاقوۆ, باس رەداكتور بايبوسىن جۇماتاەۆ... وسىلاردىڭ ىشىندەگى جالعىز ايەل زاتى كۇمىسجان ەدى.
قايراتكەرلىگى مەن قابىلەت-دارىنى, تولىسقان تاجىريبەسى قوسىلا كەلگەندە توسىلدىرماي, جۋرناليستەر ۇجىمىنىڭ باسشىسى دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. جاڭا قىزمەتى – باس رەداكتورلىق. كۇمىسجان قۇدايبەرگەنقىزى 1986 جىلدان باستاپ اتتاي جيىرما جىل بويى جامبىل اۋداندىق گازەتىن ابىرويمەن باسقاردى. العىرلىعىمەن, باتىلدىعىمەن, جاڭاشىلدىعىمەن تانىلدى. كەزىندە شەرحان مۇرتازا اعامىز «سوتسياليستىك قازاقستان» اتاۋىن «ەگەمەن قازاقستان» دەپ وزگەرتسە, بودانشىلدىققا قارسى, ازات رۋحتى كۇمىسجان بايجان اۋداندىق گازەتتىڭ «ەكپىندى ەڭبەك» دەگەن اتىن «اتامەكەن» دەپ اۋىستىردى. بۇل – جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالار, ەرلىكپەن پاراپار ەرەندىك ەدى.
باس رەداكتوردىڭ باتىل باستاماشىلدىعىمەن «اتامەكەننىڭ» بەتتەرىندە اقىندار مەن باتىرلار ەلىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى, قوردالانعان كوكەيكەستى ماسەلەلەرى جازىلدى, تاريحي-تانىمدىق تاقىرىپتار قوزعالدى, ەڭبەك ادامدارى, تولاعاي تۇلعالار اسپەتتەلدى. «اتامەكەن» كوپشىلىكتىڭ ءسۇيىپ وقيتىن, كۇتىپ وتىراتىن گازەتىنە اينالدى. نارىق قيىندىعى قىسپاققا العان توقسانىنشى جىلدارى كوپتەگەن اۋداندىق گازەتتەر جابىلىپ قالسا, «اتامەكەن» بۇل اۋىر سىنعا توتەپ بەردى. البەتتە, باس رەداكتوردىڭ بەدەلىنىڭ, دەمەۋشىلەر تارتا بىلگەن, زامان ىڭعايىنا يكەمدەلە بىلگەن قابىلەت-قارىمىنىڭ, جان-جۇرەكتەگى جالىنىنىڭ ارقاسىندا.
ارينە, كۇمىسجان بايجاننىڭ رەداكتورلىق جولى ىلعي داڭعىل, كولدەنەڭ كەدەرگىسىز, كەدىر-بۇدىرسىز, قيىندىقسىز بولدى دەپ ايتا المايمىز. ءومىردىڭ زاڭى دا سولاي. گازەتتە سىن ماقالالاردىڭ شىعۋىنا, كەيبىر وزدەرىنە قولايسىز وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ قوزعالۋىنا ءبازبىر باسشىلار تاراپىنان قارسىلىق جاسالىپ, رەداكتسيانىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسۋ دا ورىن الدى. مىنە, باس رەداكتوردىڭ وجەتتىگى, بايىپتىلىعى وسى كەزدە تولايىم كورىنىس تاپتى. الگىندەي ادەپسىز باسشىلارعا ادىلەتتى جاۋابى بەرىلىپ, ورىندارىنا قويىلدى. جايشىلىقتا ۇستامدى بولسا دا, سىرتتىڭ قياناتىنا توزبەيتىن كۇمكەڭ رەداكتسيانىڭ ىشىندە سىيلاستىق, شىعارماشىلىق ەركىندىك اۋانىن ورناتتى. ۇجىمى ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي تىلەكتەستىكتە بولدى. ەسەنقۇل جاقىپبەكوۆ, راتبەك تەرلىكباەۆ, ماناربەك ءىزباسار سياقتى بەلگىلى دارىن يەلەرى جاقسى ارىپتەس, سەنىمدى سەرىك بولدى. سونىمەن قاتار باس رەداكتور كەيىنگى تولقىن جاس جۋرناليستەر سەرىك ساتىبالديەۆ, تۇرسىنجان توقتاسىنوۆ, ەرىك امانتاەۆ, تاعى باسقالارىنا مەيىرىمدى دە اقىلمان تالىمگەر بولا ءبىلدى.
اتاجۇرتىندا «اتامەكەندى» وسىلاي اسپانداتقان كۇمىسجان قۇدايبەرگەنقىزىنىڭ قىزمەت بابىندا, شىعارماشىلىق ورلەۋ ساتىسىندا كەلەسى كوتەرىلگەن بيىگى ەلىمىزدىڭ باس گازەتى – «ەگەمەن قازاقستان» بولۋى زاڭدىلىق ەدى. قالامىنىڭ جۇيرىكتىگىنە قوسا, كۇمكەڭ وسى جىلداردا, الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان ايتقانداي, ەلگە قىزمەت ەتەتىن ازاماتتىق ەر مىنەزدىڭ يەسى ەكەندىگىن ايعاقتاپ كورسەتتى. قالامىنان تۋعان دۇنيەلەرى جۇرتتىڭ كادەسىنە اسىپ, ەل يگىلىگىنە اينالىپ, العىس ارقالاۋدان جازبادى. وسى ارادا ەسىمە ءتۇسىپ وتىر, 2011 جىلى ما ەكەن, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ الماتى وبلىسىنداعى كۇندەرى وتكىزىلدى. باسشىمىز ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ باس بولىپ, بىرنەشە اۋداندى ارالادىق, سوڭىندا ۇزىناعاشتا وقىرماندارمەن ادەمى كەزدەسۋ ءوتتى. بۇل كۇندەردىڭ مازمۇندى وتۋىنە وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ مۇقيات كوڭىل ءبولۋى اسەر ەتكەنىن دە بايقادىق. سويتسەك... اكىمنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ كۇمكەڭنىڭ سىنىپتاسى ەكەن. ءبىر باسقوسۋدا سەرىك ابىكەن ۇلى: «كۇمىسجاندى سىنىپتاسىم بولعاندىقتان عانا ەمەس, باستىقسىڭ با, باسقاسىڭ با دەپ جالتاقتاماي, نە نارسەنى دە بەتكە ايتاتىن بىربەتكەي, تۋراشىل مىنەزى ءۇشىن دە سىيلايمىن. سىنىنا ۇشىراپ قالۋدان ساقتانىپ جۇرەمىن. كۇمىسجاننىڭ ءبىراۋىز ءسوزى بىزگە زاڭ. سوندىقتان ماقالالارىندا نۇسقاعان كەمشىلىكتەردى دە تەزدەتىپ تۇزەتۋگە تىرىسامىز. «ەگەمەن» گازەتىنە ەرتەرەك جازىلىپ قويامىز» دەپ ءبارىمىزدى دۋ كۇلدىرىپ ەدى سوندا. ارينە, ءار ءازىلدىڭ استارلى شىندىعى بار دەسەك, مۇنداعى شىندىق – كۇمكەڭنىڭ قايسار مىنەزى.
اباي حاكىم ايتقانداي, مىنەز – ادامنىڭ ساۋىتى. جۋرناليست قالامگەرلەرگە دە وزىندىك وزگەشە مىنەز قاجەتتىگىن كۇمىسجان قۇدايبەرگەنقىزى كورسەتىپ بەرگەندەي. بۇل – كەيىنگى تولقىن جۋرناليستەرگە ۇلگى, ونەگە دەپ ايتار ەدىك. ەڭبەكقورلىقتىڭ, سول ىزدەنىمپازدىقتىڭ, ەل-جۇرتىنا دەگەن ىزگى ءىلتيپات پەن تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىكتىڭ ارقاسىندا جيىرماعا جۋىق كىتابى جارىق كوردى. ول كىتاپتاردىڭ «جامبىل ەلىنىڭ جايساڭدارى», «كوز ىلمەيتىن كوڭىل», «سونبەيتىن سەزىم», «دارا جول», «كيە», «تۋعان جەر تۇمارىڭ» دەپ كەلەتىن اتاۋلارىنىڭ ءوزى بەينەلى كوركەمدىگىمەن عاجاپ سىر شەرتىپ تۇرعانداي.
«جامبىل ەلىنىڭ جايساڭدارى» كىتابىندا كيەلى توپىراقتا دۇنيەگە كەلگەن بي, باتىر, شەشەن, اقىن بابالار تۋرالى تولعانىستاردى زەردەگە توقىپ, جادىمىزدا جاتتاپ, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان تولاعاي تۇلعالار مەن تانىمال ازاماتتاردى تانىپ بىلەمىز. تاقىرىپ اياسى ءبىر كىتاپقا تارلىق ەتكەندىكتەن, كۇمىسجان قۇدايبەرگەنقىزى كوپ ۇزاتپاي, وسى ورايداعى جاڭا تۋىندىسىن جارقىراتىپ ۇسىنعان. ەلىن سۇيگەن ەرەننىڭ ءىسى. ايتۋلى قايراتكەر قالامگەر, ءۇش بىردەي ۇلىق باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى بولعان ءۋاليحان قاليجاننىڭ «كۇمىسجان – اۋىلىمىزدىڭ, اۋدانىمىزدىڭ, ەلىمىزدىڭ جىلناماشىسى» دەگەن دالمە-ءدال باعاسىنا كەلىسپەسكە ءاددىمىز جوق. ال كورنەكتى جازۋشى جۇماباي شاشتاي ۇلى كۇمىسجان بايجاننىڭ كىتاپتارىن كەلەشەك ۇرپاققا سىيلاعان رۋحاني مۇراسى دەسە, بۇدان ارتىق قانداي ماداق بولماق. ولاي بولسا, ءباسپاسوزدىڭ ابىز اقساقالى, وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ كوپ جىلعى باس رەداكتورى بايمولدا مۇسا اعاتايىمىزدىڭ كەزىندە كۇمكەڭە ء«اي قايسار قىز-اي!» دەپ سۇيسىنە, تاڭ-تاماشا قالعانىنا دا تاڭدانۋدىڭ رەتى جوق سياقتى.
سول قايسار قىز قازىر اياۋلى جار, ارداقتى انا, سۇيىكتى اجە. سالاۋاتتى جارى سالاماتپەن بىرگە باقىتتى اۋلەتتى كوكتەتىپ, وركەن جايعىزعان. سونىمەن قاتار, جۋرناليستىك ەڭبەگىنىڭ جەمىسى دە مولىنان ماۋەلەدى, كوپتەگەن ماراپاتتى يەلەندى. ءار جىلداردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, جامبىل اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ يەگەرى, جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ ەكى مارتە لاۋرەاتى اتاندى. ەڭبەك ارداگەرى. نەشەمە توسبەلگىلەر. جامبىل اۋدانىنىڭ, تالدىقورعان قالاسىنىڭ, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. قۇرمەت پەن ابىروي ادامىن تاپقان دەپ وسىندايدا ايتار بولار.
بۇگىندە ءۇش جيىرما بەستىڭ سەڭگىرىنە جەتىپ مەرەيگەر بولىپ وتىرعان قايسار قالامگەر زەينەتتەگى جىلداردا دا شىعارماشىلىق بەينەتتەن باز كەشكەن ەمەس. كەرىسىنشە, ۇدەمەلەتە جازىپ, جۇرەمەلەتە جاريالانىپ, كوپشىلىك وقىرماننىڭ ۇدە, تالابىنان شىعىپ ءجۇر. ەل مەن جەر تاريحىن تۇگەندەپ, تانىمدىق سيپاتتاعى كوركەم ەسسەلەرىن جالعاستىرا جازىپ كەلەدى. قالامنان توگىلگەن جان-جۇرەگىڭىزدىڭ سىر-تولعانىسى الاتاۋ بۇلاقتارىنداي سىلدىراي بەرسىن, كۇمىس ءۇندى كۇمكەم! جەتىسۋ ءجاننات جەرىنىڭ كۇمىس كۇلكىلى قىزى, الدا دا ءسۇيىنباي, جامبىل ەلىنىڭ جارىق جۇلدىزى بولىپ جارقىراي بەرگەيسىز.
قورعانبەك امانجول,
«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ارداگەرى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
الماتى
