ەلباسى جانە ەل ءبىلىمى

اتا تاريحتىڭ تارلانبوز شابىسىندا “كەشە”, “بۇگىن” جانە “ەرتەڭ” دەپ اتالاتىن ءۇش ۇلى بولىك بولادى. ولار ءبىر-بىرىنەن اجىراعىسىز, ءبىر مەزگىلدە بولەك-بولەك, تاعى ءبىر مەزەتتە ءبىرتۇتاس عۇمىر كەشىپ, تاعىلىم مەن تانىمنىڭ, پاراسات پەن پايىمنىڭ تۇنىعىنان ادامزات بالا­سىنىڭ ءشولىن قاندىرىپ وتىرادى. ەلى­مىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن جىل­دا­رىنا بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن كوز سالع­ان­دا, وسى ۇلى قاعيدات بىردەن كوزگە شالىنادى. وتكەنگە وي جۇگىرتىپ, وسىدان جيىرما جىل بۇرىنعى قازاقستاندى كوز الدىمىزعا ەلەستەتسەك, ەڭ الدىمەن اۋمالى-توكپەلى ەكونوميكا, ساياسي بەلگىسىزدىك, سانسىراتقان تاپشىلىق, جۇمىسسىزدىق, باعانىڭ قۇنسىزدانۋى, كۇيرەگەن شارۋاشىلىق ت.ت. ەسىمىزگە تۇسەدى. بۇرىنعى كەڭەستەر وداعى­نىڭ تەمىر قۇرساۋىنان بوسانىپ, تاۋەل­سىزدىكتىڭ اق تاڭى اتقان ەلىمىزدە دامۋدىڭ جاڭا جولىن تاڭداۋ قاجەتتىگى تۇردى. وسى ءبىر جۇگى مەن جاۋاپكەرشىلىگى ءزىل باتپانداي اۋىر مىندەت ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ موينىنا جۇكتەلدى. الدىمەن ەلدەگى جاعدايدى تۇراقتان­دى­رىپ, تەز ارادا نارىقتىق قاتىناسقا كوشۋ كەزەك كۇتتىرمەس شارۋا بولاتىن. “ساياسي بەلگىسىزدىك پەن ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ­دىڭ, قارجىلىق بىلىقتىڭ اسا اۋىر جىلدارىندا بارلىعىن جاڭادان باستاۋ كەرەك بولدى, – دەپ جازادى ن.نازارباەۆ “عاسىرعا تۇرارلىق ون جىل” اتتى كىتا­بىندا, – ءبىزدىڭ ستراتەگيا ەكونوميكالىق قالىپتاسۋدى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرعان ەلدەر­دىڭ كلاسسيكالىق تاجىريبەسىنە نەگىزدەلگەن. بىراق بۇل ازدىق ەتتى, سەبەبى ەلىمىزدىڭ ءوزىن­دىك ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋ قاجەت ەدى. قازاقستانعا وزىندىك جول ىزدەۋ كەرەك بولدى. قازاقستاندىق جول”. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلى قازاق­ستاننىڭ جاڭا تاريحىنداعى اسا اۋىر كەزەڭ ەدى. ءوندىرىس ءونىمىن شىعارۋ جارتىلاي قىسقاردى. ەكونوميكاداعى تولەمدىك قارىز رەسپۋبليكانىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمىنە تەڭەلدى. نەسيەلىك مولشەرلەمە 400, جىلدىق ينفلياتسيا 2500 پايىزعا جەتتى. ەلدەگى كاسىپورىنداردىڭ جارتىسى­نان استامى ءوز شىعىنىن وتەي الماي بانكروتقا ۇشىرادى, ورتاشا جالاقى ەكى ەسەگە, ال ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى ءتىپ­تەن 90 پايىزعا ءتۇستى. اۋىل شارۋاشىلى­عىنداعى ءوندىرىس وتىز پايىزعا قۇلدىراسا, كولىك تاسىمالداۋ ەكى ەسەگە ازايدى. ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى, الەۋمەتتىك قا­جەت­تىلىككە بولىنەتىن قارجىنىڭ تاپشى­لىعى حالىقتىڭ تۇرمىسىنىڭ تومەندەۋىنە اكەپ سوقتىردى. زەينەتاقى مەن وتەماقى تولەۋگە قارجى جەتپەدى, ەلدىڭ جالاقىسى ايلاپ كەشىكتىرىلدى. وسىنداي ەكونو­مي­كالىق قيىنشىلىقتار دەموگرافيالىق جاعدايعا دا اسەر ەتتى. ميگراتسيالىق ءۇردىس­تەر كۇشەيدى, قازاقستاننان قونىس اۋدارۋشىلار سانى ەسەلەپ ءوستى. سول جىلداردى: “قازاقستان ارتى قايدا اپارىپ سوعارى بەلگىسىز ەكونوميكالىق قىسىم (كوللاپس) جاعدايىندا تۇرعان ەدى”, – دەپ سيپاتتايدى ەلباسى. قازىر ءبىز سول كەزدەگى جاس مەملەكەتتىڭ ۇلكەن قاۋىپتىڭ الدىندا تۇرعاندىعىن بار بولمىسىمىزبەن تۇتاس سەزىنىپ, اشىق تۇردە ايتا الامىز. سول قىسىلتاياڭ شاققا قاراماستان ۇلت كوسەمى ن.ءا.نازارباەۆ ازات ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولعان العاشقى كۇننەن-اق قا­زاقستاندا بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ مەن ءبى­لىم سالاسىن الەمدىك ستاندارتتارعا ساي رە­فور­مالاۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋدار­دى. ءتاۋ­ەلسىزدىكتى باياندى ەتۋدە ءبىلىمنىڭ ما­ڭىز­دىلىعىن جەتە تۇسىنگەن ەلباسى ەكو­نومي­كا­لىق جانە قارجىلىق قيىندىقتارعا قارا­ماس­تان وسى سالاعا بارىنشا قولداۋ كورسەتتى. حالقىمىزدىڭ “بىلەكتى – ءبىردى, ءبىلىمدى – مىڭدى جىعادى” دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزىن, ءبىلىمنىڭ شىندىعىندا دا باعا جەتپەس ۇلكەن رۋحاني قارۋ ەكەندىگىن, تەك رۋحاني قارۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار اسا زور وندىرگىش كۇش ەكەنىن ول تەرەڭ ءتۇسىندى. راسىندا دا, ءبىلىم­نىڭ قۋاتىنا تەڭ كەلەتىن باسقا يدەيالىق-رۋحاني كۇش, قۋات كوزى جوق ەكەنى باياعىدان بەلگىلى. سوندىقتان دا, كۇللى الەمدىك جاڭا يدەولوگيا ەڭ الدىمەن ءبىلىم كۇشىنە ارقا سۇيەيدى. جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستاننىڭ بىلىمگە نەگىزگى باسىمدىق بەرىپ وتىرعانداعى باستى سەبەبى سودان. ويتكەنى, ءبىلىم – تەك عىلىمنىڭ ىرگەتاسى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە تاسى ورگە دومالاعان ەڭسەسى بيىك ەلدەرمەن تە­رەزەسى تەڭ مەملەكەت بولۋدىڭ كۇرەتامىرى, ەل دامۋىنىڭ التىن ارقاۋى. ءبىلىم بار جەردە دامۋ, جەتىلۋ, كەمەلدەنۋ ءۇردىسى ءبىر ساتكە تولاستامايدى. تابىستىڭ كوزى, جاقسى ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءتۇپ قازىعى بىلىمدە جاتقانىن ۇلى اباي دا جاقسى ايتقان: “بالاڭ ءبىلىمدى, پاراساتتى بولسىن دەسەڭ, مالىڭدى اياما”, – دەيدى ول. ءوز ۇلتىنىڭ باقىتتى بولاشا­عىن, كەمەل كەلەشەگىن ويلاعان, ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل, قۋاتتى مەم­لەكەت قۇرۋدى ماقسات ەتكەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەڭ الدىمەن ەلگە تەرەڭ ءبىلىم كەرەك ەكەنىن جۇرتتان بۇرىن اڭعارىپ, ەرتە تۇسىنگەن تۇعىرلى تۇلعا بولدى. قاي جەردە دە, قاشان دا تۇڭعىش بولۋدىڭ جۇگى مەن جاۋاپكەرشىلىگى اۋىر ەكەنى بەلگىلى. ويتكەنى, ءبىرىنشى بولىپ جول سالۋ, ءبىرىنشى بولىپ جەڭىسكە جەتۋ, ءبىرىنشى بولىپ بايگەدەن كەلۋ, ءبىرىنشى بولىپ شار­شى الاڭعا شىعۋ, ءبىرىنشى بولىپ تەرەڭگە ءۇڭىلۋ, ءبىرىنشى بولىپ بيىككە كوتەرىلۋ ت.ت. سەكىلدى ءبىرىنشى بولۋلاردىڭ قاي-قايسىسى دا ۇلكەن تاۋەكەلدى قاجەت ەتەتىن ەرلىكتىڭ نىشانى ىسپەتتى. باسقاسىن ايتپاعاندا, ءبىرىنشى بولىپ تەپكىسى تاستاي قاتتى, تەگەۋرىنى سوم تەمىردەي مىقتى يمپەريالىق قۇرىلىم بيلىگىنە دەر كەزىندە ەرەكشە مىنەز تانىتۋ, قىر كورسەتۋ, ولارمەن تەڭ دارەجەدە سويلەسۋ, ءسويتىپ بوداندىقتىڭ سور باتپاعىندا باتىپ جاتقان تۋعان ەلىڭدى ءبىرىنشى بولىپ ازاتتىقتىڭ اق جولىنا باس­تاۋ, الاڭى كوپ الاساپىران زاماندا اي­بىن­دى دا ايبارلى ارەكەتتەرگە بارۋ – ەرەن ەرلىك دەرلىك. وعان قوسا قازاقستان سە­كىلدى كوپەتنوستى, كوپمىنەزدى, كوپپيعىلدى كەڭەستىك “قىزىل يدەولوگيانىڭ” قاسىرەتىن مولىنان كورگەن, ونىڭ ازابىن مەيلىنشە كوپ تارتقان ەلدە مۇنداي تاريحي ماڭىزدى تاۋەكەلگە, ساياسي باتىلدىققا بارۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە, جۇگى دە ايرىقشا سالماقتى. وسى ايتقانىمىزدى جاڭارعان قازاقستانداعى بۇكىل ەلدىك دەڭگەيدەگى ءبىلىم ساياساتى ماسەلەسىنە بايلانىستى زەردەلە­سەك, ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كەمەڭگەرلىگى قايراتكەرلىگىمەن ۇندەسكەندىگىن, كورەگەندىگى دانالىعىمەن تۇتاسقاندىعىن بۇگىندە ءار تاراپ تا, شارتاراپ تا تولىق سەزىنگەن. ەلباسىنىڭ پرەزيدەنتتىك قىزمەتىنىڭ العاشقى كۇنىنەن-اق ەلدىڭ نازارىن اۋدا­رىپ, قولداۋىنا يە بولعان ماڭىزدى ماسە­لەنىڭ ءبىرى – قازاقستانداعى ءبىلىمدى بىلىكتى ەتۋ ساياساتى. بىلە-بىلگەنگە بۇل اسقان بول­جام­پازدىقتىڭ كورىنىسى. ەل ەگەمەندىگىن بايان­دى ەتۋدە وقۋ-ءبىلىمنىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتە ءتۇ­سىنگەن ەلباسى ەكونوميكالىق جانە قار­جى­لىق قيىندىقتارعا قاراماستان, وسى سالاعا تياناقتى تۇردە قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. ول بۇگىنگى تاڭداعى دۇنيە ءجۇزىنىڭ بار­لىق ەلدەرىندە بەلەڭ العان ەكونوميكالىق داع­دا­رىس اسەر ەتىپ وتىرعان جاعدايدىڭ ءوزىن­دە ءبى­لىم سالاسىنا بەرىلگەن قار­جىنى ازايت­­پاۋ ءجونىن­دە ۇكىمەتكە ءتى­كەلەي تاپ­سىرما بەردى. نەگە؟ سەبەبى, كەڭ باي­تاق ەلى­مىزدى وركەنيەت دامۋىنا ىلەستىرۋ ءۇشىن, قويناۋ­ىن­دا جاتقان ەن باي­لىق­تى ءتيىمدى يگەرۋ ءۇشىن قازاق جۇرتى جا­ڭا زامان تەحنو­لو­گيا­لارىن مەڭگەرۋى قاجەت. ال, جاڭا زا­مان تەح­نو­لوگيالارىن مەڭگەرۋ ءۇشىن ءبى­لىمدى, بىلىكتى مامانداردى مولىنان ازىرلەۋ ەش ۋاقىتتا كوپتىك ەتپەيتىنى ءسوزسىز. بۇگىنگى جاس وسكىن – ەلىمىزدە قابىلدانعان ستراتەگيالىق ماڭىزى بار باعدارلا­ما­لار­دى جۇزەگە اسى­راتىن بولا­شاق مامان. ول – ەلى­مىزدىڭ كەمەل كەلەشەگى. سوندىقتان, بۇگىنگى جاھاندانۋ ۇردىسىنە ءۇن قو­سىپ, كەزەڭدىك شەك­تەۋ­لىككە بارماي, توماعا-تۇيىقتالماي, يكەم­دىلىكپەن, ۇتقىرلىقپەن العا جىلجىپ كەلە جاتقان دۇنيە ءجۇزى مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىلىم جۇيەلەرىن ۇلگى ەتىپ, كەرەك بولسا ءوزى­مىزدىڭ ۇلتتىق مەكتەبى­مىزدىڭ ۇلى مۇراتىنا ساي بۇدان ءارى دامۋدىڭ جاڭا سترا­­تەگيالارى مەن باعدارلامالارىن ۇسىنۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى ەدى. ەلباسى وسى ما­ڭىزدى ءما­سەلەنى دەر كەزىندە اڭعارا ءبىلدى. مىنە, ورتا ءبىلىمدى اقپارات­تان­دىرۋ, دارىندى بالالاردى تابۋ, وقىتۋ مەن ونى دامىتۋ, سونىڭ ال­عاشقى باستاماسى – پرەزيدەنتتىك “دا­رىن” باع­دار­لاماسى, ودان كەي­ىنگى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جاڭا مامان­دارىن دايارلاۋعا ارنالعان 1993 جىلعى “بولاشاق” حالىقارالىق باعدارلا­ماسى سەكىلدى مەملە­كەتتىك ماڭىزى زور جوبالار دۇنيەگە كەلدى. بۇل باعدارلامانىڭ ءالى كۇنگە جە­مىستى تۇردە جۇزەگە اسىپ كەلە جات­قاندىعى كوڭىلگە ەرەك­شە قۋانىش ۇيالاتادى. بۇگىندە ەلىمىز “بولاشاق” باعدارلاما­سى بويىنشا جىلىنا 3000-نان استام جاس جەتكىنشەككە الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك جاساپ وتىر. بۇل – ەلىمىز جاستارىنىڭ ەرتەڭىنە سەنىمىن ارتتىرادى. راسىندا, ءبىلىمنىڭ نەگىزىندە بولاشاققا دەگەن شىنايى سەنىم مەن ۇكىلى ءۇمىت, ءوز حالقىنا دەگەن ىزەت-قۇر­مەت پەن قادىر-قاسيەت جاتقانىن ەلباسى جاق­سى ءتۇسىندى. ول تاربيە مەن وقۋ-ءبىلىمدى ەگىز دۇنيە رەتىندە قاراستىرىپ, تاربيە ار­قى­لى بەرىلەتىن ءبىلىمنىڭ بولاشاعى ارقا­شان باياندى بولاتىنىن نازارىنان ەشقا­شان تىس قالدىرمادى. بۇل رەتتە “قازاق­ستان – 2030” ستراتەگياسىندا ەل­باسى: “ەل كەلەشەگى جاس ۇرپاق تاربيەسىنە تىكەلەي باي­لانىستى”, – دەپ ايرىقشا اتاپ ايتسا, بي­ىلعى جىلعى قازاقستان حالقىنا جول­داۋىندا: “ەلدى جاڭعىرتۋ ستراتەگيا­سىن ىسكە اسىرۋدىڭ تابىستىلىعى, ەڭ ال­دى­مەن, قازاقستاندىقتاردىڭ بىلىمىنە, الەۋ­مەتتىك جانە دەنە بولمىسى, كوڭىل-كۇيلەرىنە بايلانىستى” – دەپ ءبىلىم بەرۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەن­دىگىنە جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋداردى. بۇل ورايدا ن.ءا.نازارباەۆ مەكتەپ جا­سىنا دەيىنگى بالالاردى وقىتۋ مەن ءتار­بيەلەۋ, “بالاپان” ارنايى باعدارلاماسى, 12 جىلدىق وقىتۋ مودەلى, كاسىپتىك جانە تەح­­نيكالىق ءبىلىم بەرۋ, جوعارى ءبىلىم بە­رۋ­­دىڭ ساپاسى, ينتەللەكتۋالدى مەكتەپتەر, جا­ڭا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت سىندى ءبىر­قاتار سونى ءىس-شارالاردى سارالاپ العا قويدى. بۇگىنگى تاڭدا ءححى عاسىردىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسى نەگىزگى ءۇش ەرەكشەلىكتەن تۇراتىنىن بايقاۋعا بولادى. ولار: بىرىنشىدەن, ادام­دار ءومىر بويى العان بىلىمدەرىن جاڭ­عىر­تىپ, دامىتىپ وتىرادى; ەكىنشىدەن, وقۋ­شى­نىڭ جاس, وي, مۇمكىندىك ەرەكشەلىك­تە­رىنە قاراي ءبىلىم بەرىلەدى; ۇشىنشىدەن, بۇكىل ءبىلىم بەرۋ جۇمىسى حالىقارالىق دەڭگەيدە باسقالارمەن قاتار, قات-قابات ىسكە اسى­رىلادى. بىلايشا ايتقاندا, ءبىلىم باسەكەگە سايكەس, قازىرگى كەزەڭنىڭ تالابىنا ساي جۇ­مىس ىستەۋگە باعىتتالادى. بۇل ەرەكشەلىكتەر قازىردىڭ وزىندە بىزگە بايقالىپ كەلەدى. مىسالى, اقپاراتتىق تەحنولوگيا سالا­سىنداعى جاڭالىق كۇن سايىن ەمەس, ساعات سايىن جاڭارۋ ۇستىندە. بۇل سالادا ءبىر ءسات كەش قالۋ دەگەنىڭىز ىزبە-ءىز وكشەلەپ كەلە جاتقان باسەكەلەسىڭە ورىن بەرىپ, جولدان ىعىسىپ, شىعىپ قالۋ دەگەن ءسوز. ال, سول جا­ڭارعان تەحنولوگيانى ءوز ۋاقىتىندا ءتى­لىن تاۋىپ, جۇمىستىڭ مۇددەسىنەن شىعۋدىڭ ءوزى تىنىم تاپپاي ىزدەنۋدى, بىلمەگەنىڭدى كۇنى-ءتۇنى ۇيرەنۋدى تالاپ ەتەدى. جوعارعى تەحنولوگيا سالاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, قاراپايىم ومىردە وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن كومپيۋتەردى يگەرۋ ءدال بۇگىنگىدەي جالپىحالىقتىق سيپاتقا يە بولۋى مۇمكىن ەمەستەي كورىنۋشى ەدى. ءوزىمىز كۋا بولىپ وتىرعانداي, جاعداي جىلدام وزگەردى. بۇگىن كەز كەلگەن جۇمىستى كومپيۋتەرسىز ەلەستەتە المايسىز. بۇعان يتەرمەلەپ وتىرعان دا زامان تالابى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل – بۇدان بىلاي ءبىلىم بەرۋدىڭ ءوزىنىڭ جاڭا تەحنولوگياسىن يگەرۋ كەرەكتىگىن اڭعارتادى. ياعني, ءبىلىم بەرۋدى دە جاڭا الەمدىك ستان­دارتتار مەن جاڭا نورمالارعا, تىڭ قالىپ­قا نەگىزدەۋ كەرەك. بۇگىنگى دۇنيەجۇزىلىك ءبىلىم باسەكەسى بىزدەن وسىنى تالاپ ەتىپ وتىر. ءبىلىم باسەكەسى دەمەكشى, العان ءبىلىمىڭ باسقالاردىڭ بىلىمىمەن باسەكەگە تۇسە الماسا, وندا ۋاقىتتىڭ بوسقا شىعىن بول­عانى. سوندىقتان العان ءبىلىمنىڭ باسەكە­لەستىككە قابىلەتتى بولۋى ءبىلىم الۋشىنىڭ بەيىمىنە تىكەلەي بايلانىستى. ونىڭ ماڭىزدىلىعى دا وسىندا جاتىر. ويتكەنى, ءبىلىمدى يگەرۋ – ايتۋعا وڭاي بولعانمەن, جاي شارۋا ەمەس, اسا كۇردەلى قۇبىلىس. ءبىلىمدى يگەرۋ ءۇشىن تىنباي ىزدەنۋ, ۇيرەنۋ جەتكىلىكسىز, سونىمەن بىرگە ءبىلىم الۋشى­نىڭ بەيىم-قابىلەتىن ءبىلۋ كەرەك, سوندا عانا بەلگىلى ءبىر ناتيجە شىعاتىنىنا سەنۋگە بولادى. ايتپەسە, توگىلگەن تەر دە, كەتكەن شى­عىن دا, ءبارى بەكەر. بەيىم دەمەكشى, ونىڭ تاساسىندا تاباندىلىق پەن قۇش­تارلىق, باتىلدىق پەن ءوز قۇنىن بىلەتىن العىرلىقتىڭ جاسىرىنىپ تۇراتىنى بەلگىلى. ويىمىز جۇرتشىلىققا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن, ونى ۇلكەن كەڭىستىككە الىپ شىعىپ دامىتۋىمىز قاجەت. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءبىلىمنىڭ باستى ءبىر ەرەكشەلىگى – كۇشتى نارىقتىق باسەكەگە قاجەت كادر دايارلاۋ ءىسى بولسا كەرەك. ال, باسەكەگە قابىلەتتى بولۋدىڭ العىشارتى ونىڭ ىشكى مەحانيزمىن قالىپتاستىراتىن جۇيە قۇرۋ دەگەن ءسوز. بۇل تاقىرىپتاعى ماسەلەنىڭ ءمان-جايى وسىعان بايلانىستى كۇردەلەنە تۇسەدى. بۇگىنگى كەزەڭدە وتاندىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق مودەلىن قۇرۋعا بايلانىستى قىرۋار شارۋالار اتقارىلۋ ۇستىندە. ال, بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىس­تارىنىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا ونشاقتى جىل بولدى. قازىر وسىعان وراي رەسپۋبلي­كامىزدا زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا قايتادان قۇرىلۋ جولىندا. ناقتىلاي تۇسسەك, ەلباسىنىڭ تاپسىرما­سى­نا وراي حالىقارالىق ستاندارتتارعا ءساي­كەستەندىرىلگەن قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى رەفورمالار جۇزەگە اسا باستادى. ايتالىق, ءبىلىم بەرۋ مازمۇنى مەن قۇ­رى­لىمىن جاڭارتۋدان باسقا, جوعارى ءبى­لىمدى مامانداردى دايىنداۋدىڭ ءۇش ساتى­لى مودەلىن – باكالاۆريات – ماگيستراتۋرا – دوكتورانتۋرا PhD – قابىلداۋ مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاڭاشا باسقارۋ ءۇردىسى قالىپتاستى. الايدا, بۇل جەردە ايتا كە­تەتىن ءبىر ماسەلە, ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق مو­دەلى مەن ۇلتتىق جۇيەسى ۇعىمدارىنىڭ ارا ­سال­ماعى مەن ايىرماشىلىعىن, ۇقساستى­عىن سالىستىرا زەرتتەگەن عالىمدار “ۇلت­تىق جۇيە” ۇعىمىنىڭ اياسى “ۇلتتىق مودەل” ۇعىمىنا قاراعاندا الدەقايدا كەڭ ءارى كۇردەلى ەكەندىگىن ايتادى. ادەتتە, ۇلتتىق مودەل ۇعىمىندا نەگىزىنەن ءبىلىم بەرۋدىڭ فورماسى مەن قۇرىلىمى, سونداي-اق ونىڭ مازمۇنىنىڭ بىرلىگى توڭىرەگىندە اڭگىمە قوزعالادى. ال, ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسى دەگەندە, جوعارىدا ءسوز بولعان ۇعىمدارمەن شەكتەلىپ قالماي, ولارعا قوسا ءبىلىم سالاسىنىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى بۋىن­دارىنىڭ ينفراقۇرىلىمدارى, اتاپ ايت­قان­دا, قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك جانە ما­تە­ريالدىق بازالارى, وقۋ-جاتتىعۋ الاڭدارى, كادر ماسەلەسى, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارى, تاعى باسقا تولىپ جاتقان پروبلەمالارى كەڭىنەن قامتىلادى. مىنە, وسىدان-اق ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىنىڭ ينفراقۇرى­لىم­دارىن تەز ارادا شەشۋ تۋرالى ەلباسىنىڭ بەرگەن تاپسىرمالارىنىڭ قانشالىقتى زور اۋقىمى مەن قاتاڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋگە بولادى دەپ ويلايمىن. وسى تۇستا “12 جىلدىق مەكتەپ” مودە­لىن ەنگىزۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى بىرەر ءسوز ايتقان ءجون سەكىلدى. وكىنىشكە وراي, ءبىز وسى كەزگە دەيىن 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە ءوتۋدىڭ تۇپكىلىكتى ءمانىن, الەۋمەتتىك ماعىناسىن, قازاقستان قوعامى ءۇشىن تاريحي تاعدىرلىق سيپاتىن جالپىۇلتتىق دەڭگەيدە ءتۇسىنىپ بىتكەن جوقپىز. سول سەبەپتەن بۇل ورايداعى قوعامدىق سانادا وعان دەگەن كوزقاراستىڭ ەكى جارىلعاندىعىن بىلاي قويعاندا, سالعىرتتىقتىڭ, جايباراقاتتىلىقتىڭ ورىن العانىن دا اشىق مويىنداۋىمىز قاجەت. ەڭ الدىمەن, بۇل جۇمىستىڭ تولىق­قاندى اتقارىلۋى ءۇشىن ونىڭ زاڭنامالىق-نورماتيۆتىك نەگىزىن جاڭارتۋ, ونى جەتكى­لىك­تى تۇردە قارجىلاندىرۋ, بۇل مەكتەپتىڭ جۇيەلى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا قالىپ­تاس­تىرۋ, 12 جىلدىق مەكتەپتىڭ سۇرانىسىنا ساي كەلەتىن قاجەتتى وقۋلىقتار, وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەر جازىپ دايىنداۋ جايى العا جىلجىماي تۇرعانى انىق. وسى ءجايت ەلباسىنىڭ بيىلعى جىلداعى حا­لىققا جولداۋىندا تاعى دا ءسوز ەتىلدى. جولداۋعا سايكەس 12 جىلدىق مەكتەپ 2020 جىلى تولىققاندى جۇمىس ىستەي باستاۋعا ءتيىس. ال, قازاقستان رەسپۋبليكاسى دامۋى­نىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپارىندا ناقتى كورسەتىلگەندەي, 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشۋدىڭ مەرزىمى 2015 جىلدان باستالۋى بەلگىلەنىپ وتىر. وسى مەرزىم ىشىندە وتاندىق ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە كوشۋگە بايلانىستى بارلىق ازىرلىك جۇمىستارى ءوز مارەسىنە جەتۋى ءتيىس. باسقانى قايدام, ءوز باسىم پرەزيدەنتتىڭ “12 جىلدىق مەكتەپ” مودەلىن ەنگىزۋگە بايلانىستى باستاماسى جۇرتشىلىق تا­را­پىنان قولداۋ تاۋىپ, مەجەلەنگەن ۋاقى­تىندا ىسكە اسىرىلاتىنىنا سەنىمدىمىن. نارىق قاتىناستارى ومىرىمىزگە تەرەڭ تامىر تارتۋمەن بىرگە, ەكونوميكالىق ىلگەرى باسۋىمىزدىڭ دا نەگىزىنە اينالا باستادى. ول – ول ما, قوعامدىق سانامىز بەن ۇلتتىق پسيحولوگيامىزدىڭ ءوزى وزگەرىپ, جاڭالىققا توسىرقاي قاراۋدان ارىلىپ, الەۋ­مەتتىك باتىلدىق پەن ازاماتتىق باس­تاماشىلىققا بوي ۇرا باستادىق. قو­عام­داعى وسى جاڭا سەرپىندى ايقىن اڭعارعان ەلباسى قايسىبىرەۋلەردىڭ قاتاڭ سىنىنا ۇشىراعان “تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىعى” باعدارلاماسىن ۇسىندى. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتا قارقىنى جەدەلدەي تۇسكەن جاھاندانۋ, شەكارا تالعامايتىن ەكونوميكا-قارجى جانە اقپارات اعىمدارى زامانىندا ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى كوزدەلگەن بولاتىن. باسقاشا ايتقاندا, مۇندا مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن, ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى – ورىس ءتىلىن جانە حالىقارالىق ءتىل – اعىلشىن ءتىلىن حالىقتىڭ نەعۇرلىم كوپ بولىگىنىڭ مەڭ­گە­رۋىنە باعىتتالادى. وسى جەردە ەرەكشە نازار اۋداراتىن نارسە, مەملەكەت باسشى­سىنىڭ “تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىعى” يدەياسىن بۇكىل ۇلتتىق يدەيا دەڭگەيىنە كوتەرۋ قاجەت. نەگە دەسەڭىز, بىرىنشىدەن, بۇل يدەيا حالقىمىزدىڭ بولمىسىندا ەجەلدەن-اق بار “جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن ءبىل” دەگەن باعالاۋ ولشەمىنە ساي كەلەدى; ەكىنشىدەن, قازىرگى باسەكەگە نەگىزدەلگەن ومىرلىك قاعيدالاردىڭ ءوزى بىزدەن, ءبىزدىڭ بۋىننان وسىنى تالاپ ەتىپ وتىر. پىكىرىمىزدى مىسالمەن دايەك­تەيىك. جەر ءجۇزىنىڭ وركەنيەتتى ەلدەرىندە ءبىلىم – ەڭ الدىمەن ەكونوميكانىڭ نەگىزگى ءوندىرۋشى سالاسى بولىپ ەسەپتەلەدى. ياعني, ءبىلىم مەن عىلىم ءوزىن-ءوزى اسىراي الاتىن بولۋى كەرەك, ءوزىن-ءوزى اسىراي العانى ەلدى دە اسىراي العانى, قالىڭ حالىققا جاعداي جاسالعانى. ەندەشە, ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتپاي, مەملەكەتتى العا سۇيرەۋ مۇمكىن ەمەس. ال, نارىقتىق ەكونوميكادا ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ باسەكەلەستىگى وزىنەن ءوزى الدىڭعى كەزەككە شىعادى. ەڭبەك رەسۋرس­­تارىنىڭ باسەكەلەستىگى تىكەلەي بىلىمگە قا­تىستى. اسىرەسە, قازىرگى الەمدىك جاھاندانۋ كەزەڭىندە جاستارعا بەرىلەر ءبىلىمنىڭ ماز­مۇنىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا, ءما­دەنيەتارالىق تۇسىنىك-پايىمعا, اقپاراتتىق جەتىستىكتەرگە, سونىمەن بىرگە, ارينە, حالىقارالىق تىلدەردى مەڭگەرۋ ۇردىسىنە دە قاتىسى وراسان. جاڭا تەحنولوگيا مەن قارجى-ەكونوميكانىڭ ءتىلى بولىپ ەسەپ­تەلەتىن حالىقارالىق تىلدەردى مەڭگەرگەن ادامنىڭ جۇمىستى دا قينالماي, تەز تابۋعا مۇمكىندىگى بولادى. باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەگەنىمىزدىڭ ءوزى وسىدان شىعادى. ءبىز قالاساق تا, قالاماساق تا بۇل ءجايت بۇگىنگى كۇننىڭ شىنايى شىندىعى, ودان ەشقايدا قاشىپ قۇتىلا المايمىز. ەلباسى كوتەرگەن “تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىعى” دەگەندە ءبىز, ەڭ الدىمەن, وسى ماسەلەنى ءتۇسىنىپ العانىمىز ءجون. سوسىن وسىعان ايرىقشا ءمان بەرگەنىمىز ابزال. الايدا, ءبىزدىڭ بۇل باعدارلامانى عى­لىمي نەگىزدە ۇيىمداستىرىپ, جەمىستى ءجۇ­زەگە اسىرۋدا ازداپ كەشەۋىلدەپ كەلە جات­قانىمىز راس. قالاي دەگەندە دە, اۋەلى ۇعى­نىپ الاتىن نارسە, بۇل جەردە مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ تاريحي ورنىن, اتقا­راتىن قىزمەتى مەن ميسسياسىن, الەۋەتىن ەشكىم تومەندەتە المايدى. ماسەلە – پەداگوگيكالىق-پسيحولوگيالىق تۇرعىدان بۇكىل الەم زيالىلارى مويىنداپ, باسشى­لىققا الىپ وتىرعان “تۇلعانىڭ وي-ءورىسىن باسپالداقتاپ دامىتۋ تەورياسىنا” سايكەس ءبىلىم بەرۋ مەن ءتالىم-تاربيە ۇردىستەرىن جۇيەلى تۇردە ۇيىمداستىرۋدا بولىپ وتىر. بۇل تەوريا بويىنشا اۋەلى ءبىر ءتىلدى – انا ءتىلىن تولىق ءارى تياناقتى مەڭگەرۋدى, ال, سودان كەيىن وعان سۇيەنە وتىرىپ ەكىنشى ءتىلدى, ولارعا سۇيەنىپ ءۇشىنشى ءتىلدى, تاعى باسقا دا تىلدەردى ەركىن يگەرۋدى تالاپ ەتەدى. تۇيىندەپ ايتقاندا, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا الەمدىك وزىق ۇلگىلەرمەن قاتار, تاريح قويناۋىنان ابدەن ەكشەلىپ, سۇزگىدەن ءوتىپ شىققان ۇلتتىق ويلاۋ تاسىلىنە دە بارىنشا كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس. سوندا عانا ءبىز قازىر­گىدەي كۇردەلى كەزەڭدە باسەكەلەستىككە قابى­لەت­تى جاس ۇرپاق تاربيەلەۋگە قول جەتكىزە الا­تىن بولامىز. ەلباسى “تىلدەردىڭ ءۇش­تۇعىرلىعى” باعدارلاماسىن ۇسىنعاندا, مىنە, ەڭ اۋەلى وسى ماسەلەلەردى شەشىپ, ومىرگە ەنگىزۋدى مىندەتتەپ وتىر. “ەرتەڭىن ويلاماعان ەل ازادى” دەيدى حالىق دانالىعى. بارىن باعالاپ وتىراتىن, ۇرپاعىنا ۇمىتكە ساي ءبىلىم بەرىپ, تاربيە­لەيتىن ەل وزادى. وسى ورايدا, مەملە­كە­تىمىزدىڭ ينتەللەكتۋالدى قورىن قۇرۋ جولىنداعى يگىلىكتى باستاماعا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى تىكەلەي ۇيىتقى بولىپ وتىرعانىن ايرىقشا ايتقان ورىندى. اڭگىمە – 2009 جىلدان باستاپ ىرگەسى قا­لانا باستاعان تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ين­تەل­لەكتۋالدىق مەكتەپتەرى تۋرالى بولىپ وتىر. مۇنداي مەكتەپتەردىڭ العاشقىسى بىلتىر استانادا اشىلسا, ودان كەيىن ىلە-شالا سەمەي, كوكشەتاۋ قالالارىندا كوش تۇزەدى. بۇلاردا بارلىعى 1854 وقۋشى ءبىلىم الىپ جاتىر. ءبىلىم بەرۋدىڭ وسى يننو­ۆا­تسيالىق مودەلى بىرتىندەپ ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا جۇزەگە اساتىن بولادى. قازىر بۇل مەكتەپتەردىڭ العاشقى جەمىسىن دە كورە باستادىق. ەلباسىنىڭ ءوزى “ۇلتتىڭ ءۇمىتى” دەپ باعا بەرگەن ونداعى وقۋشىلار حالىق­ارالىق جانە رەسپۋبليكالىق پاندىك وليم­پيادالارعا, ساراپتامالىق ويلاۋ مەن ۇلكەن ىزدەنىستى قاجەت ەتەتىن عىلىمي جوبالار سايى­سىنا قاتىسىپ, تولاعاي تابىستارعا جە­تىپ ءجۇر. وسىنداي جەتىستىكتەردىڭ ءناتي­جەسىندە قازاقستان وسى جىلى شىلدە اي­ىندا استانادا تمد كەڭىستىگى ەلدەرىنىڭ ىشىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ 51-ءشى حالىقارالىق ماتەماتيكالىق وليمپيا­دا­نى وتكىزۋ مارتەبەسىن يەلەندى. ساراپقا سالعاندا, بۇل قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ۇلكەن تابىسى. ەندى استانا مەن وسكەمەن قالالارىندا حيميا-بيولوگيالىق باعىتتاعى جانە تالدىقورعان قالاسىندا فيزيكا-ماتەماتيكالىق باعىتتاعى ين­تەللەكتۋالدىق مەكتەپتەر ءوز ەسىگىن ايقارا اشاتىن بولادى. ال, 2020 جىلى اتالعان جوبا اياسىندا جالپى قازاقستاندا وسىنداي ۇلگىدەگى 20 مەكتەپ جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. اتالعان ءبىلىم وردالارىنىڭ جۇمىسىنا پرەزيدەنت ءوزىنىڭ بيىلعى حالىققا جول­داۋىندا ايرىقشا توقتالعانىن جوعارىدا اتاپ وتتىك. ينتەللەك­تۋالدى مەكتەپتەر ەكو­نوميكانىڭ ماڭىزدى سالالارىندا جانە ەل عىلىمىندا باسەكەگە قابىلەتتى مەنەدجەرلەر دايىنداۋعا قولعابىس ەتەدى. ال ونىڭ دامۋ باعىتتارىنا كەلسەك, مۇندا 1) دۇنيەجۇزىلىك ساپا مەن ەڭبەك رەسۋرس­تا­رىنداعى ءبىلىمنىڭ وتىمدىلىگى; 2) جەكە-دارا ءبى­لىم مەن دەربەس قا­بى­لەتتەردى باۋلۋ; 3) جا­را­تىلىستانۋ-ما­تە­ما­تيكالىق باعىتتار­داعى پاندەردى تەرەڭدەتىپ وقى­تۋ ارقىلى بەيىندى ءبىلىم بەرۋدى قالىپتاس­تىرۋ; 4) ءۇش­تۇعىرلى ءتىل ۇلگىسىن ىسكە اسىرۋ; 5) جاڭا اق­پاراتتىق-كوم­مۋ­نيكاتسيالىق تەحنو­لوگيا­لار­دى ەنگىزۋ سي­ياقتى باعىتتارعا با­سىم­دىق بەرىلەدى. بۇل مەك­تەپتەردىڭ بارلىعى دا فيزيكا-ماتەماتي­كا­لىق جانە حيميا-بيو­لو­گيا­لىق باعىتتاردا تە­­رەڭ ءبىلىم بەرەتىن بولادى. وسى كۇندەرى ەلباسى جۇكتەگەن مىندەت ۇدەسىنەن شىعۋ جولىندا ينتەللەكتۋالدى مەكتەپتەردىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارى, ءبىلىم باعدارلامالارى, ىشكى قۇرىلىمدارى, سىرتقى بايلانىستارى جان-جاقتى ۇيلەس­تىرىلۋ ۇستىندە. الەمدىك ءبىلىم دەڭگەيىنە كىرىگۋ ءۇشىن وزىمىزدە بار نارسەمەن شەكتەلىپ قالماي, ونى قازىرگى جانە بولاشاقتاعى زاماناۋي جەتىستىكتەرمەن ۇشتاستىرۋدىڭ پايداسى ۇشان-تەڭىز. ارينە, الەمدىك ءبىلىم جەتىستىكتەرىنىڭ جاقسى ناتيجەلەرىن ۇلگى ەتكەندە, ءوزىمىزدىڭ دە تاريح قويناۋىندا قايناپ, سۇرىپتالىپ شىققان سۇبەلى تابىستارىمىز شەتىن قالماۋى ءتيىس. حالىقارالىق جانە قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا كىرىكتىرىلگەن وسى كۇنگى وقۋ ءۇش دەڭگەيدە جۇرگىزىلەدى: باستاۋ­ىش مەكتەپ – نەگىزگى ورتا مەكتەپ – جوعار­ى مەكتەپ. بۇل ۇشتۇعىرلى ءبىلىم جۇيەسى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرۋعا ءتيىس. ونسىز ءبىلىم دە, تاربيە دە تەرەڭدەي تۇسەدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ءبىر ءبىز عانا ەمەس, باسقا جۇرت تا بايقاعان بولۋ كەرەك, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنى­سىمەن وتكەن جىلى دۇنيەگە كەلگەن “ين­تەل­لەكتۋالدى ۇلت – 2020” ۇلتتىق باعدار­لاماسىنىڭ باستى ماقساتى دا وسى – قا­زاقستاندىقتاردىڭ جاڭا بۋىنىن ءتار­بيەلەۋ, ءسويتىپ بۇگىنگى عالامدىق دامۋدىڭ ارقا سۇيەيتىن نەگىزگى بايلىعى – باسەكە­لەس­تىككە قابىلەتتى ادام كاپيتالىن قالىپ­تاس­تىرۋعا نەگىزدەلگەن. ويتكەنى, قازىرگى كەزدە كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ تابىسى – ونىڭ جەر كولەمى مەن تابيعي قورلارىنىڭ كوپتىگىندە ەمەس, بارىنەن بۇرىن ادام مۇمكىندىكتەرىنىڭ ساپاسىنا سۇيەنەدى. ءبىلىمى قانشالىقتى جوعارى مەملەكەتتىڭ بۇگىنگى الەمدىك قاۋىمداستىقتا باسەكەلەستىككە قا­بىلەتتىلىگى سونشالىقتى بيىك بولماق. وسى جاعدايدا ەرتە باستان وركەنيەتتى مەم­لە­كەتتەردە ينتەللەكتۋالدىق باسەكەلەستىك ءجۇ­­رىپ جاتقانى داۋسىز. بۇل – ءبىرىنشى ءتۇيىن. ەكىنشىدەن, قازىرگى كەزدەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ مىندەتى – جاستاردىڭ ءبىلىم الىپ قانا قويماي, العان ءبىلىمىن ۇزدىكسىز دا­مى­­تىپ, ونى بويىنا ءسىڭىرىپ, تاربيەلى, ادەپ­تى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ينتەل­لەك­تۋالدى-ۇيلە­سىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ. جاڭا كوزقاراس ۇلتتى ويلانۋعا, ويلاۋعا ۇيرەتۋ ارقىلى قالىپتان تىس كوكجيەككە كوز جىبەرۋگە ءتار­بيەلەۋ, ءبىلىمدى ءوز بەتىنشە زەردەلەۋ, تەحنو­لوگيالار مەن يننوۆاتسيا­لارداعى جاڭا­لىق­تاردى جۇزەگە اسىرا ءبىلۋ بەيىمدىلىگىمەن با­عالانادى. جاستارىمىزدى وسىنداي ماقساتتا تاربيەلەۋگە ءبىزدىڭ زور مۇمكىندىگىمىز بار ەكەندىگىنە داۋ جوق. مىنە, تۇڭعىش پرەزي­دەنتتىڭ ينتەللەكتۋال­دىق مەكتەپتەرىنە قويىلاتىن تالاپتار وسىلارعا نەگىزدەلگەن. ەلدىڭ ادامي كاپيتالى تەك ءبىلىم ار­قىلى عانا كورىنەتىنى ءسوزسىز. ال, بىلىمدە سەر­پىلىس بولماسا – يننوۆاتسيالىق دامۋدا سەرپىلىس بولمايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. سوندىقتان, قازاقستاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر ء“بىلىم ەكونوميكاسى مەن الەۋەتىنىڭ” ۇيىتقىسى, ەلدىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ تەگەرشىگى بولۋعا ءتيىس. مۇنداعى ايتپا­عى­مىز, الەمدەگى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ, مادەنيەتتىڭ ەڭ سوڭعى توعىساتىن جەرى – جوعارى ءبىلىم. ءبىزدى قورشاعان الەم ۇنەمى وزگەرىس ۇستىندە دامىپ وتىراتىندىعى بار­شاعا ءمالىم. ول قانشالىقتى كۇردەلەنگەن سايىن, ونى شەشەتىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە دە كەڭ ءورىس اشىلىپ وتىرادى. بۇل جاعداي, ءسوز جوق, ستۋدەنتتەردەن دۇنيەجۇزىلىك دەڭ­گەي­دە مويىندالاتىن ساپا بەلگىسىنىڭ بولۋ­ىن تالاپ ەتەدى. ءبىزدىڭ “حالىقارالىق ستان­دارت” دەپ جۇرگەن ولشەمدەر – وسى ساپانىڭ ءتۇرلى جاعدايداعى كورسەتكىشى مەن بەلگىسى ىسپەتتى. وسىعان بايلانىستى وتاندىق ۋنيۆەر­سيتەتتەر رەيتينگى جونىندە قاتاڭ تالاپتار قويىلدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قىزمەتىن جان­دان­دىرۋ تۋرالى تاپسىرمالار بەرىلدى. قازىرگى كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلە – وقۋ ورنى مەن ماماندىقتاردى حالىقارالىق اككرە­ديتاتسيادان وتكىزۋ جايى – پرەزيدەنتتىڭ جەكە باقىلاۋىندا. مۇندا بىزگە ساننان گورى ساپانىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ءومىر تالابى كورسەتىپ وتىر. ەندىگى جەردە ۋنيۆەرسي­تەت­تەرىمىز ءبىلىم ەكونوميكاسىنىڭ وزەگى رەتىن­دە ەلىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ قوز­عاۋشى كۇشىنە اينالۋى ءتيىس. بۇل – ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىزدىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى. اعىمداعى عاسىر ادامزات بالاسىنىڭ الدىنا شەشىمى كۇردەلى ءارى ىرگەلى ماسە­لە­لەردى قويىپ وتىر. الەم جاھاندانۋ ءداۋى­رىنە قادام باسۋمەن بىرگە تۇتاستانۋ, بىرىگۋ, كىرىگۋ ۇدەرىسىنە باتىل بەت بۇرۋدا. سونى ەرتە تۇسىنگەن دۇنيە ءجۇزى مەملەكەتتەرى مەن ولاردىڭ ءبىلىم جۇيەلەرى جاھاندانۋ ۇدە­رىسىنە ءۇن قوسىپ, بۇدان ءارى دامۋدىڭ جاڭا ستراتەگيالارى مەن جوبالارىن ۇسىنۋدا. مۇنى مەملەكەت باسشىسى ءبىلىپ, كورىپ, سول كۇردەلى قيىن كەزەڭنەن ەلىمىزدى قايت­كەندە امان الىپ شىعۋدىڭ قامىن ويلاس­تى­رىپ جۇرگەنى جاھان جۇرتىنىڭ نازارىن­دا. وسىعان وراي جولداۋدا اتالعان استا­ناداعى الەمدىك دەڭگەيدەگى “جاڭا حالىق­ارالىق ۋنيۆەرسيتەت” جوباسى ىسكە اسىرىلدى. بۇل ۋنيۆەرسيتەت ەلباسى ەسىمىمەن اتا­لىپ, جۋىردا ەسىگىن ايقارا اشتى. حالىق­ارالىق دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الدىنا قويىپ وتىرعان مىندەتتەرى وراسان زور. ايتالىق, ونىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنا: 1) اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنو­لو­گيا; 2) ونەر جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار; 3) ينجەنەرلىك جانە تەحنولوگيا; 4) جا­راتىلىستانۋ عىلىمدارى ينستيتۋتتارى ەنە­دى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. جوبا ءارىپ­تەستەرىنىڭ قاتارىندا: كورەيا پوليتەح­ني­كالىق ۋنيۆەرسيتەتى; نيۋ-دجەرسي تەحنو­لوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى, كەنت مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, پيتسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى, “ايدىن” ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتى ت.ت. بار. بۇل اتالعان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ حالىقارالىق بەدەلى الەمگە ايگىلى. راس, كەز كەلگەن ءبىلىمنىڭ ماقسات-مۇددەسى بولاتىنى شىندىق. ءبىزدىڭ قازىرگى جاع­دايى­مىزداعى ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەل­دىك سانا مەن مەملەكەتشىلدىك رۋحتى قالىپ­تاستىرۋ, ۇلتسىزدىقپەن كۇرەسۋ, تاۋەل­سىز­دىكتى باياندى ەتۋ بولۋى كەرەك. وسى ورايدان كەلگەندە, ەلباسىنىڭ ەل ىشىندە, جاستار اراسىندا جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنىڭ سىندارلى ۇلگىسى – ۇلتتىق تاربيە ماسەلەسىنە قاتىستى. ارينە, ءار ۇر­پاق ءوز زامانىنىڭ پروبلەماسىن ءوزى شەشۋى كەرەك ەكەنى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. الايدا, سول ماسەلەنى ۇلتتىق ۇلاعات نەگىزىندە شەشسە, مۇنداي ۇرپاقتىڭ ءجۇزى جارقىن, رۋحى بيىك, جولى داڭعىل بولماق. بۇگىنگى جاستاردىڭ پسي­حولوگياسى, تانىم تۇيسىگى, الدىنا قوي­عان ماقسات-باعدارى مۇلدەم باسقاشا ەكەن­دىگى وزدەرىنىڭ الدىن­داعى اعا ۇرپاققا ەش­قانداي ۇقسامايتىنى انىق. قازىرگى قوعامدا بولىپ جاتقان جاعدايلار وكشەباسار ۇرپاقتى ءبارىبىر ءوز يىرىمىنە تارتىپ اكەتىپ, دەگەنىنە كوندىرىپ باعۋدا. ءتىپتى, ۇلتتىڭ قۇ­را­مى دا الا-قۇلا. ۇلتتىڭ قۇرامى الا-قۇلا بولعان سوڭ, ءتىلى دە, ۇستاناتىن ءداستۇرى دە, ءما­دەنيەتى دە, ءتىپتى دىنىنە دەيىن بىركەلكى بول­ماۋى مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى قازاقستانداعى بۇگىنگى قوعامدىق قاتىناستار كۇردەلى وزگەرىستەردى باستان كەشىرۋدە. ەلى­مىزدە وسىنداي جاعدايدى ءجىتى ءارى دەر كەزىندە پايىمداعان مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق تاربيە تۋرالى قاعيداتىن ۇسىندى. بۇل, الەمدىك كەڭىستىكتە ءوز جولىن تاڭداعان قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى تالابى مەن ومىرلىك قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداپ وتىرعان جاعداي. ال ەندى ەلباسى ۇسىنعان ۇلتتىق تاربيە تۋرالى قيسىندى قالاي قالىپتاستىرامىز, ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارى مەن امال­دارى قانداي دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, مۇندا بىردەن ەسكەرەتىن نارسە, بۇل اسا كۇردەلى, ءارى سونىمەن بىرگە وتە-موتە نازىك, ەرەكشە ماڭىزدى شارۋا. سوندىقتان, بۇل ماسەلەگە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن, ىجداھاتتىلىق­پەن, ءوزارا تۇسىنىستىك پەن كەلىسىم, ىنتى­ماقتاستىق پەن سەنىم ارقىلى كەلگەنىمىز ءجون, ياعني ءار ءتۇرلى جاقتار ءبىرىن-ءبىرى ەستي, تۇسىنىسە الاتىنداي, جاناشىرلىقپەن قا­راي­تىنداي بولۋى كەرەك. ءتۇسىنىسۋ – باسقا ەتنوستىڭ, وزگە مادەنيەتتىڭ ماتەريالدا­رىن تەك تەوريالىق تۇرعىدان ۇتىمدى تۇردە ۇعىنۋ ەمەس, سونىمەن قاتار ونى شىن جۇرەكپەن قابىلداۋ. ءوزارا كەلىسىم – ءبىرىن-ءبىرى “شەكەسى شىتىناپ وتىرسا دا امالدىڭ جوقتىعىنان شىداپ قانا” قابىلدايتىن جاساندى شارت بولماۋعا ءتيىس, ول ەلدىك ماق­سات­­تار مەن مەملەكەتتىك مىندەتتەردىڭ شى­نايى ورتاقتىعىن كورسەتەتىن قۇبىلىس بو­لۋى كەرەك. ماسەلەنى بۇلاي قويىپ وتىر­عانىمىز مۇندا قالايىق, قالامايىق, ەڭ الدىمەن, مەملەكەت قۇرۋعا ۇيىتقى بولىپ وتىرعان ەتنوستىڭ مۇددەسى ءبىرىنشى كەزەكتە كوتەرىلەدى. سونداي-اق, مەملەكەتتىك مۇددە ونىمەن قاتار قويىلادى. سەبەبى, ءبىز بۇدان بىلاي بۇكىل ادامزات بالاسى جاساعان وركەنيەتتەرمەن قاناتتاسا, ىقپالداسا دامۋ جولىن تاڭداپ وتىرعان ەلمىز. دەمەك, بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – ونىڭ (ادامزات بالاسىنىڭ) وسى ۋاقىتقا دەيىن جاساعان وزىق تاجىريبەلەرى مەن جەتىستىكتەرىن قولدان كەلگەنشە تۇگەل يگەرىپ, قاجەتىمىزگە پايدالانۋ مىندەتى بولماق. سونىمەن بىرگە بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ تالابى مەن سۇرانىسىن وتەپ وتىرۋ دا كەزەك كۇتتىرمەيتىن نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل ءۇشىن, ءسوز جوق, قازاقستاننىڭ نەگىزگى ەتنو­سى بولىپ سانالاتىن ۇلتتى قاي تۇرعىدان دا جاڭا ساپاعا, جاڭا ينتەللەكتۋالدى ءدا­رەجەگە كوتەرۋ كوزدەلەدى. بىلايشا ايتقان­دا, ۇلتتىق تاربيە دەگەن ءسوزدى – ءبىرىڭ­عاي­لانۋ نەمەسە ءبىر مادەنيەتتى ەكىنشى مادە­نيەتكە ءسىڭىرىپ جىبەرۋى, ولاردىڭ ءبىر-ءبىرىن ءوزارا جۇتىپ قويۋى, ياكي كوپتۇرلىلىكتى جاساندى تۇردە ساقتاۋ دەپ تۇسىنبەۋ كەرەك. ۇلتتىق تاربيە ۇعىمىن ادەتتەگى قالىپقا سالعان دارەجە تۇرىندە ەمەس, مازمۇندى-ديالەكتيكالىق ماعىناسىندا قاراستىرساق, ول – بارلىق ءوزارا ىقپال مەن ارەكەتكە ءتۇسۋشى جاقتاردىڭ جالپى مەملەكەتتىك مۇددە ءۇشىن ىسكە اسىراتىن جاسامپازدىق بايلانىسى بولىپ تابىلادى. ياعني, بىرتەك­تىلىك – كوپتەكتىلىكتىڭ ىشكى ءوزارا ۇيلەسىمدى بايلانىسى, ءوزارا بىرلىكتەگى كوپتۇرلىلىك بولىپ شىعادى. سوندىقتان, ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆ ۇسىنىپ وتىرعان ۇلتتىق تاربيە ۇستانىمىن كوپتۇرلىلىكتىڭ بىرتۇرلىلىكتە دا­مۋى رەتىندە قاراستىرۋعا ابدەن بولار ەدى. شىندىعىندا, كەز كەلگەن قوعامدىق دا­مۋ­د­ىڭ ءوزى ءبىر-بىرىمەن شىعارماشىلىق ىق­پال­داسۋدىڭ, ءوزارا بايۋدىڭ, ءبىرتۇتاس ءدۇ­نيە­نىڭ كوپتۇرلى جاقتارىنىڭ ءوزارا كىرى­گۋى ارقاسىندا جۇزەگە اسادى. ال, باسقا جاع­داي­دا قانشا قالاساڭىز دا كوپتۇرلىلىك دا­مى­مايدى, كەرىسىنشە, ىدىراۋعا بەيىم تۇرادى. راسىندا, قانداي حالىقتىڭ دا تاربيە نەگىزىندە ادامعا دەگەن سەنىم مەن قۇرمەت, مەيىرىم مەن شاپاعات, سىيلاستىق پەن تۇسىنىستىك جاتادى. جاستاردىڭ تاربيەسىمەن اينالىساتىن ۇستازدار ءوز ۇستانىمىن وسى ماقساتتى ىسكە اسىرۋعا پايدالانسا, وندا ەلىمىزدە بەيبىتشىلىك پەن بىرلىك, ىنتىماق قاشاندا قاناتىن جايىپ تۇراتىنى ءسوزسىز. جانسەيىت تۇيمەباەۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى.