اپات بولسا, كىم جاۋاپتى؟
وتىرىستا الدىمەن جاقىندا وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعان جۇلدىز سۇلەيمەنوۆانىڭ ماجىلىستەگى وكىلەتتىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋ تۋرالى قاۋلى قارالدى. ۇسىنىستى قاتىسۋشىلارعا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى ازامات ايماناكۋموۆ تانىستىردى. دەپۋتاتتار داۋىسقا سالىپ, ءبىراۋىزدان شەشىم شىعاردى.
پارلامەنتتىڭ جەتىنشى جانە سەگىزىنشى شاقىرىلىمدارىندا جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىندە بەلسەندى قىزمەت اتقاردى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن ايەلدەر قۇقىقتارىن قورعاۋعا جانە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, سونىڭ ىشىندە تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل شارالارىنا باعىتتالعان ەلەۋلى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ازىرلەنىپ, ەنگىزىلگەن ەدى.
ءارى قاراي كۇن تارتىبىنە سايكەس دەپۋتاتتار نازارىنا ءتورت ماسەلە ۇسىنىلدى. العاشقى ەكەۋىن, اتاپ ايتقاندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك كودەكسىنە ەڭبەك سالاسىنداعى ۇجىمدىق قاتىناستاردى رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ۇلىبريتانيا جانە سولتۇستىك يرلانديا قۇراما كورولدىگى اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىن ءماجىلىس كوميتەتتەرى بىردەن جۇمىسقا قابىلدادى.
ودان كەيىن دەپۋتاتتار «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردە راديواكتيۆتى ماتەريالداردى ترانسشەكارالىق تاسىمالداۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭىن قابىلدادى. قۇجاتتى تانىستىرعان اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ توراعاسى الماسادام ساتقاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىمگە قازاقستان ۇكىمەتى 2020 جىلعى 6 قاراشادا وتكەن تمد ۇكىمەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى اياسىندا قول قويعان.
– بۇگىندە ەل اۋماعىندا راديواكتيۆتى ماتەريالداردى تاسىمالداۋ تارتىبىنە بايلانىستى ماسەلەلەر قولدانىستاعى زاڭنامامەن رەتتەلگەن. كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ ترانسشەكارالىق تاسىمالداردى باقىلاۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, راديواكتيۆتى ماتەريالداردى مەملەكەتتىك شەكارالار ارقىلى وتكىزۋ كەزىندە نەگىزسىز كىدىرىستەردى بولدىرماۋعا, ورىن اۋىستىرۋ مونيتورينگى جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە, سونداي-اق راديواكتيۆتى ماتەريالداردى زاڭسىز تاسىمالداۋدىڭ جولىن كەسۋگە ىقپال ەتەدى, – دەدى اگەنتتىك باسشىسى.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, زاڭدى قابىلداۋ تەرىس الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق نەمەسە وزگە دە سالدارعا الىپ كەلمەيدى, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قوسىمشا شىعىستاردى تالاپ ەتپەيدى.
تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتات سەرىك ەگىزباەۆ يادرولىق جانە باسقا دا راديواكتيۆتى ماتەريالدارعا قاتىستى قىزمەتتى باقىلاۋدىڭ سەنىمدىلىگىنە كۇمان كەلتىردى.
– ماگاتە دەرەكتەرىنە سايكەس, تەك بىلتىر يادرولىق جانە باسقا دا راديواكتيۆتى ماتەريالدارعا قاتىستى زاڭسىز نەمەسە رۇقسات ەتىلمەگەن قىزمەتتىڭ 147 جاعدايى تىركەلگەن. بۇل – الاڭداتارلىق جاعداي. ونىڭ ۇستىنە, تمد ەلدەرىندە مونيتورينگ جۇيەلەرىنىڭ تەحنيكالىق جابدىقتالۋ دەڭگەيى ءارتۇرلى. كەلىسىمدە ۇيلەستىرۋ قاراستىرىلعان, الايدا ناقتى تەتىكتەر كوزدەلمەگەن. ءبىرتۇتاس مونيتورينگ جۇيەسى بولماسا, كەز كەلگەن كەلىسىم قاعاز جۇزىندە قالۋى مۇمكىن. نەگە كەلىسىم جوباسىندا كەم دەگەندە تسيفرلىق جانە سپۋتنيكتىك مونيتورينگتىڭ بىرىڭعاي ستاندارتىن قۇرۋ قاراستىرىلماعان؟ ەلدەر دەرەكتەردى ءالى كۇنگە دەيىن قولمەن الماسىپ وتىرعاندا, ءبىز قانداي قاۋىپسىزدىك جايىندا ايتا الامىز؟ – دەپ دەپۋتات سۇراقتى توتەسىنەن قويدى.
اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ توراعاسى قۇجاتتا مونيتورينگ نورمالارى شىنىمەن دە ايقىندالماعانىن, تەك ترانسشەكارالىق تاسىمالداۋ رەجىمدەرى قاراستىرىلعانىن راستادى. الايدا ول مۇنداي قاتىناستار باسقا كەلىسىمدەر مەن كونۆەنتسيالار اياسىندا تولىق رەتتەلگەنىن ايتتى.
– بۇل حالىقارالىق شارتتاردا جەتكىلىكتى دارەجەدە ناقتى رەتتەلگەن. قازاقستاندا مونيتورينگ جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزىلەدى, ءموبيلدى مونيتورينگ قوندىرعىلارى جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ مۇنداي جاعدايلاردى مونيتورينگ جاساۋ, باقىلاۋ, جويۋ, سونىڭ ىشىندە لاستانعان اۋماقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا بىرەگەي تاجىريبەسى بار. سەمەي يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماعىن قۇرۋ شەڭبەرىندە ءبىز جابدىقتار, بىرەگەي تەحنولوگيالار جانە باقىلاۋ سالاسىندا ۇلكەن تاجىريبە الدىق, – دەپ سەندىردى ا.ساتقاليەۆ.
ال دەپۋتات تەمىر قىرىقباەۆ راديواكتيۆتى ماتەريالداردى ەل اۋماعى ارقىلى تاسىمالداۋ كەزىندە توتەنشە جاعدايلار بولسا, كىم جاۋاپتى بولاتىنىن جانە كەلتىرىلگەن زالال قالاي باعالاناتىنىن سۇرادى. ءوز كەزەگىندە اگەنتتىك توراعاسى الماسادام ساتقاليەۆ بۇل ماسەلە قازاقستان زاڭناماسىندا جانە حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردە دە ناقتى رەتتەلگەنىن تاعى ءبىر مارتە ەستىرتتى.
قىلمىسقا قارسى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل
وتىرىستا قارالعان ءتۇيىندى قۇجات – «قازاقستان ۇكىمەتى مەن تۇرىكمەنستان ۇكىمەتى اراسىنداعى قىلمىسكەرلىككە قارسى كۇرەستەگى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭى. ونىڭ نەگىزىندە قازاقستان مەن تۇرىكمەنستان ترانسۇلتتىق قىلمىسپەن كۇرەستە ءوزارا كومەك كورسەتەدى.
اتاپ ايتقاندا, قۇجات ۇيىمداسقان قىلمىسقا, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە, ەسىرتكى قۇرالدارىنىڭ, پسيحوتروپتىق زاتتاردىڭ جانە ولاردىڭ پرەكۋرسورلارىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا, زاڭسىز كوشى-قونعا جانە ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەستە قوس ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن ناقتىلايدى. سونداي-اق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ سالاسىنداعى ءوزارا سۇرانىستاردى ورىنداۋ, جەدەل جانە كريميناليستيكالىق اقپاراتپەن, تاجىريبەمەن, ماماندارمەن, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرمەن الماسۋ دا كىرەدى.
– كەلىسىمگە بىلتىر 10 قازاندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۇرىكمەنستانعا ساپارى بارىسىندا قول قويىلدى. قۇجات حالىقارالىق شارتتارعا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا سايكەس كەلەدى. جالپى, بۇگىندە وسىنداي كەلىسىمدەر 20 ەلمەن (بولگاريا, ماجارستان, يوردانيا, يسپانيا, يتاليا, ساۋد ارابياسى, قىتاي, ليتۆا رەسپۋبليكاسى, لاتۆيا, پولشا, رۋمىنيا, سلوۆاكيا, سەربيا, تۇركيا, وزبەكستان, فرانتسيا, چەح رەسپۋبليكاسى, ەستونيا, ءباا) جاسالىپ, كۇشىنە ەندى, – دەدى قۇجاتتى تانىستىرعان ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سانجار ءادىلوۆ.
مونوپوليستەر ءتاريفتى نەگىزسىز كوتەردى
وتىرىس ءارى قاراي دەپۋتاتتىق ساۋالدارمەن جالعاستى. ءماجىلىس دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەنباەۆ پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆكە ەلىمىزدەگى كوممۋنالدىق قىزمەتتە تاريف ماسەلەسىنىڭ ءالى جۇيەلەنبەگەنىن ايتىپ, ماسەلە كوتەردى.
– استانادا جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىن سىعىمداۋ قۇنى 2019 جىلدان 2023 جىلعا دەيىن 100%-عا ءوستى (مەترىنە 481 تەڭگەدەن 1 033 تەڭگەگە دەيىن). قىزىلوردادا ەلەكتر قۋاتىنا قوسىلۋ باعاسى 52%-عا ءوستى. كوكشەتاۋدا سۋمەن جابدىقتاۋعا قوسىلۋ قۇنى 68%-عا ءوستى. مۇنداي قىزمەتتەر باعاسىنىڭ جىل سايىنعى ورتاشا ءوسۋى ەل بويىنشا 50%-عا جەتەدى, بۇل ينفلياتسيانىڭ جالپى دەڭگەيىنەن ەداۋىر اسىپ تۇسەدى. سونىمەن قاتار مونوپوليستەر شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى ءۇشىن جاساندى كەدەرگىلەر جاساۋ جانە ولاردىڭ جالعان سىلتاۋلارمەن ينفراقۇرىلىمعا قول جەتكىزۋدەن باس تارتۋ ارقىلى جاعدايدى تەرىس پايدالانادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «تۇتىنۋشىلاردى مونوپوليستەرمەن بەتپە-بەت قالدىرماۋ» تاپسىرماسىنا قاراماستان, ءبىز تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتى تاراپىنان پروتەكتسيونيزمدى بايقاپ وتىرمىز. وسى سالاداعى كەز كەلگەن ءتارتىپ باستامالارىن بۇعاتتاۋ مونوپوليالاردىڭ مۇددەلەرىن قولداۋ تۋرالى نەگىزدەلگەن بولجام تۋدىرادى. سوندىقتان ماجىلىسپەن بىرلەسىپ, تۇتىنۋشىلاردى قورعاۋ جانە ينۆەستيتسيالاردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرى قىزمەتىنىڭ وزگە دە تۇرلەرىنە باقىلاۋ مەن رەتتەۋدى زاڭنامالىق ەنگىزۋدى پىسىقتاۋ قاجەت, – دەدى دەپۋتات.
ال ءماجىلىس دەپۋتاتى ەربولات ساۋرىقوۆ جامبىل وبلىسى ديقاندارىنىڭ نەسيە مەن ليزينگ تولەمدەرىن ءبىر جىلعا ءوسىمپۇلسىز شەگەرۋدى ۇسىندى.
– كەيىنگى ءۇش جىلدا جامبىل وبلىسى مەن وعان ىرگەلەس وڭىرلەردىڭ شارۋالارى بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋىر سىناققا تاپ بولىپ وتىر. 2023 جىلى قۋاڭشىلىق جاريالانىپ, توتەنشە جاعداي ەنگىزىلگەنىمەن, وتەماقى سۋارمالى جەرلەرى بار شارۋاشىلىقتارعا عانا بەرىلدى. ال سۋارىلمايتىن جەرمەن اينالىساتىن فەرمەرلەر ەشقانداي كومەك الا المادى. بىلتىر ءونىم مول جينالعانىمەن, رەسەيدەن ارزان استىقتىڭ اعىلىپ كەلۋى سالدارىنان باعا كۇرت قۇلدىرادى. وتاندىق ديقاندار ءوز ءونىمىن وتكىزە المادى. شىعىن جابىلمادى, تابىس تۇسپەدى. بۇعان قوسا سۋبسيديا تولەمدەرى كەشىكتىرىلىپ, شارۋالاردىڭ جاعدايى ودان ءارى اۋىرلادى. بيىل تاعى دا قۋاڭشىلىق قايتالاندى. تۇركىستان وبلىسىندا تابيعي سيپاتتاعى توتەنشە جاعداي جاريالانعانىمەن, جامبىل وبلىسىندا مۇنداي قادام جاسالمادى. سونىڭ سالدارىنان سۋبسيديا دا, ينۆەستيتسيالىق قولداۋ دا بەرىلمەدى. مىڭداعان شارۋاشىلىق قازىر بانكروت بولۋدىڭ الدىندا تۇر, – دەدى ە.ساۋرىقوۆ.
دەپۋتات ايان زەينۋللين بولسا, مويىندارىنا زاڭسىز نەسيە ىلىنگەن مۇگەدەكتەرگە اراشا ءتۇسىپ, ساۋال جولدادى.
– مىسالى, قاراعاندىدا 66 جاستاعى زەينەتكەر گ.ي.تۋتۋچكينا 2001 جىلدان بەرى پسيحونەۆرولوگيالىق ەسەپتە تۇرعانىنا قاراماستان, ونىڭ اتىندا Halyk Bank پەن Home bank-تە جالپى سوماسى 5 081 543 تەڭگە بولاتىن قارىز بار. نەگىزى بۇكىل مەملەكەتتىك پلاتفورمالاردا ونىڭ دەنساۋلىق جاعدايىن راستايتىن قۇجاتتار بار. ال ميىنا زاقىم كەلگەنى تۋرالى دياگنوز قويىلعان ءىى توپتاعى مۇگەدەك ا.ۆ.گريگوراششەنكونىڭ ەتسق كىلتى مەن ۇيالى تەلەفونى جوق ەكەنىنە قاراماستان, اتىنا Halyk Bank-تەن 832 990 تەڭگە كرەديت راسىمدەلگەن. مۇگەدەكتىڭ 86 جاستاعى اناسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن بانكتەردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرۋعا ءماجبۇر. مۇنداي مىسالدار جۇزدەپ كەزدەسەدى, – دەگەن دەپۋتات باس پروكۋرور مەن ۇلتتىق بانك باسشىسىنان, ىشكى ىستەر ءمينيسترى مەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ باسشىسىنان ساۋالىندا اتالعان تۇلعالارعا جان-جاقتى كومەك سۇرادى.
ءوز كەزەگىندە دەپۋتات اسحات راحىمجانوۆ ءىىم-نەن الاياقتىق سحەمالارعا قاتىستى بانك مەنەدجەرلەرىن تەكسەرۋدى تالاپ ەتتى.
– ەلىمىزدە الاياقتىق تاسىلمەن ازاماتتاردىڭ اتىنا جۇيەلى تۇردە كرەديت رەسىمدەيتىن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك مەنەدجەرلەرىنىڭ قىزمەتىنە جان-جاقتى تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, جالعان سەنىمحات ارقىلى كرەديت راسىمدەۋ فاكتىلەرىنە قۇقىقتىق باعا بەرسىن. ءوز تاراپىمىزدان جوسىقسىز قىزمەتكەرلەردىڭ تولىق ءتىزىمىن ۇسىنامىز جانە تەرگەۋ شەڭبەرىندە, ونىڭ ىشىندە شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا ورگاندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايمىز, – دەدى ا.راحىمجانوۆ.
