حالىقارالىق ينستيتۋتتارعا سەنىم داعدارىسى
پرەزيدەنت بۇۇ-نىڭ تيىمدىلىگى ءجيى سىنعا ۇشىراپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. «حالىقارالىق قۇقىقتى ورەسكەل بۇزۋ جاڭا قالىپقا اينالدى», دەدى ول. قازاقستان بۇۇ-نى رەفورمالاۋدىڭ, ونىڭ بەدەلىن كۇشەيتۋدىڭ جانە «ورتا دەڭگەيدەگى مەملەكەتتەردىڭ» دانەكەر ءرولىن ارتتىرۋدىڭ قاجەتتىگىن العا تارتتى. بۇل جەردە ەسكەرە كەتەتىن ءبىر ماسەلە بار, بۇۇ-نى سىناپ جاتقاندار از ەمەس, بۇل سىننىڭ كۇشەيىپ جاتقانىنا الەمدە بولىپ جاتقان داعدارىستار سەبەپ بولسا كەرەك, بىراق قاسىم – جومارت توقاەۆتىڭ بۇل ۇيىمنىڭ ايرىقشا ءرولىن اتاپ كەتۋى مەن بۇۇ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ۇسىنىستارى شىن مانىندە بۇل ۇيىمنىڭ الەم حالىقتارىنا الىپ كەلەر پايداسىن ەسەلەي تۇسپەك. پرەزيدەنت سەنىمنىڭ نەگە ازايىپ جاتقانىن دا اتاپ ءوتتى.
حالىقارالىق قۇقىقتىڭ بۇزىلۋى
توقاەۆ بۇۇ جارعىسىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارى — ەگەمەندىكتى, اۋماقتىق تۇتاستىقتى قۇرمەتتەۋ جانە داۋلاردى بەيبىت جولمەن شەشۋ — بارلىق ەلدەر ءۇشىن بىردەي قولدانىلۋى ءتيىس ەكەنىن ەسكە سالدى. «ادىلەتتى الەمگە اپاراتىن جالعىز جول - قوس ستاندارتتاردان باس تارتۋ», دەدى ول. الەمدە بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتەرگە حالىقارالىق نورمالار قاتاڭ قولدانىلسا, باسقالار ول نورمالاردى ورىنداۋدى مىندەت سانامايدى. پرەزيدەنت وسى ەكى ءتۇرلى كوزقاراستىڭ بولماۋ كەرەكتىگىن العا تارتادى. مۇنداي تەڭسىزدىك حالىقارالىق قۇقىققا دەگەن سەنىمدى السىرەتەدى. سول ءۇشىن 80 جىلدان بەرى بەيبىتشىلىككە ۇندەگەن بۇۇ جاڭا تاسىلدەرمەن جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن ۇسىندى.
يادرولىق قاتەر جانە اسكەري شىعىنداردىڭ ءوسۋى
مەملەكەت باسشىسى قارۋسىزدانۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اسكەري بيۋدجەتتەردىڭ ارتۋى مەن ستراتەگيالىق تۇراقسىزدىق جاڭا قارۋلانۋ جارىسىنىڭ قاۋپىن كۇشەيتۋدە. قازاقستان يادرولىق دەرجاۆالار اراسىندا جاڭا ديالوگتى باستاۋعا, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتى (ياقتش) قولداۋعا جانە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك قۇرۋعا شاقىردى. وسى جەردە قازاقستاننىڭ باستامالارى سيمۆوليكالىق عانا ەمەس, تاجىريبەلىك ماڭىزعا يە. سەبەبى, قازاقستان الەمدە يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان ساناۋلى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ مۇنداي ۇسىنىستارىنىڭ استارىندا تاريحي تاجىريبە مەن مورالدىق قۇقىق بار.
گۋمانيتارلىق داعدارىستار
توقاەۆ ۋكراينا مەن گازاداعى قاقتىعىستارعا توقتالىپ, بەيبىت تۇرعىنداردىڭ زارداپ شەگۋ اۋقىمىن اتاپ ءوتتى. ول گۋمانيتارلىق كومەكتىڭ ەركىن جەتكىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ديپلوماتيالىق كۇش-جىگەردى ارتتىرۋعا شاقىردى.
قاقتىعىستاردىڭ تۇپكىلىكتى شەشىمى قيىن بولعانىمەن, گۋمانيتارلىق سالادا ناقتى ارەكەتتەر جاساۋعا بولادى. توقاەۆتىڭ ۇسىنىسى قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىككە باعىتتالعان سىرتقى ساياساتىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلادى. بۇل تۇستا ايتا كەتەرلىك جايت, قازاقستان ءوزىن بەيتاراپ دەلدال رەتىندە كورسەتىپ جاتقانى تۇسىنىكتى.
ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق
پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋ تاجىريبەسى تۋرالى ايتتى. الداعى ۋاقىتتا ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 6%-دان اسادى دەپ بولجانۋدا. نەگىزگى باسىمدىقتار رەتىندە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, ەنەرگەتيكا سالاسىن (مۇناي, گاز, ۋران, ماڭىزدى مينەرالدار) دامىتۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن ەكسپورتتىق بازاعا اينالدىرۋ جوسپارلارى تۋرالى دا ايتىلدى. قازاقستان الەمگە ءوزىن تۇراقتىلىق ۇلگىسى رەتىندە كورسەتىپ جاتقانى ارينە تۇسىنىكتى. الەمدىك داعدارىستارعا قاراماستان, ەكونوميكا ءوسىمى — ىشكى رەفورمالاردىڭ تيىمدىلىگىنىڭ بەلگىسى. سونىمەن قاتار, شيكىزاتتىق رەسۋرستارعا سۇيەنۋمەن قاتار, جاڭا سالالارعا باسىمدىق بەرۋ قازاقستاننىڭ ۇزاقمەرزىمدى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. تيىسىنشە ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعى دا ارتادى. ينۆەستور تۇراقتى ەلگە عانا كەلەدى, ءوز قاراجاتىن سالسا, تەك سەنىمدى, قاۋىپسىز ەلگە سالادى. ال ءبىزدىڭ ينۆەستيتسياعا قانشالىقتى مۇقتاج ەكەنىمىزدى بارلىعىمىز جاقسى تۇسىنەمىز.
كليماتتىڭ وزگەرۋى
قازاقستان الداعى 35 جىلدا تولىق دەكاربونيزاتسياعا قول جەتكىزۋ مىندەتىن ءوز موينىنا الادى. توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, «جاسىل» ەنەرگەتيكاعا كوشۋ ەلدەردىڭ ناقتى قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرىپ جاسالۋى ءتيىس, ال بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە ينۆەستيتسيا مەن سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ ستراتەگيانىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالادى. مۇنداعى ەسكەرەتىن جايت, دامۋشى ەلدەر ءۇشىن جاسىل ەنەرگەتيكاعا كوشۋ ءبىر ساتتىك مىندەت ەمەس. بۇل — ۇزاق جول, ۇلكەن شىعىندى قاجەت ەتەتىن ۇدەرىس. قازاقستان وسىعان قاراماستان ناقتى مەرزىم قويىپ وتىر. بۇل ەلدىڭ كليماتتىق جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەتىن قادام.
جاھاندىق قاۋىپسىزدىك قاتەرلەرى
پرەزيدەنت ءوز سوزىندە بۇگىنگى حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىنىڭ السىرەگەنىن ەسكەرتتى. جاڭا قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن الەمدىك قاۋىمداستىق اسكەري ريتوريكادان باس تارتىپ, سەنىمدى قايتا ورناتۋى قاجەت. بۇل پىكىر حالىقارالىق ساحنادا ءجيى كوتەرىلگەنىمەن, توقاەۆتىڭ اۋزىنان شىعۋى — قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىككە دەگەن ۇستانىمىنىڭ جالعاسى. ەلدىڭ گەوساياسي ورنالاسۋى دا وسىنداي ۇستانىمدى قاجەت ەتەدى: ەلىمىز ۇلكەن دەرجاۆالاردىڭ ورتاسىندا تەپە-تەڭدىك ورناتۋعا مۇددەلى.
كوشباسشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى
ءسوز سوڭىندا توقاەۆ الەمدىك كوشباسشىلاردى بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋگە شاقىردى. ء«بىزدىڭ تاڭداۋىمىز — ۇستەمدىك ەمەس, تەپە-تەڭدىك; قاقتىعىس ەمەس, ىنتىماقتاستىق; سوعىس ەمەس, بەيبىتشىلىك», دەدى ول.
مەنىڭشە بۇل ءسپيچتىڭ ەڭ اسەرلى, بارلىعىنا تۇسىنىكتى ارگۋمەنتى بولدى. بۇل جەردە ارينە — ۋاقىت فاكتورى. كوشباسشىلاردىڭ بۇگىنگى شەشىمدەرى بولاشاقتاعى بىرنەشە ونجىلدىقتىڭ تاعدىرىن ايقىندايدى. سوندىقتان بۇل ۇندەۋ تەك ساياساتكەرلەرگە عانا ەمەس, بۇكىل الەمگە باعىتتالعان كەڭ اۋقىمدى ەسكەرتۋ.
بۇل قازاقستان ءۇشىن نەنى بىلدىرەدى؟
ارينە بۇل سۇراقتى ەلىمىزدە كەز كەلگەن ازامات قويىپ جاتادى. حالىقارالىق ارەكەتتەر بىزگە نە پايدا الىپ كەلەدى دەگەن ويلاردى ەستىپ جاتامىن. سوندىقتان وسى سۇراققا دا جاۋاپ بەرە كەتەيىن. پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنداعى ءسوزى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى ورنىن ايقىن كورسەتىپ بەردى. قازاقستان ءوزىن تەك ايماقتىق دەڭگەيدەگى ەمەس, عالامدىق دەڭگەيدە باستاما ۇسىنا الاتىن مەملەكەت رەتىندە تانىتۋدا. بۇل ەلدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرۋمەن قاتار, سىرتقى ساياساتتاعى بەيتاراپتىق پەن تەپە-تەڭدىك قاعيداتتارىنىڭ شىنايى ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن دالەلدەيدى.
بىرىنشىدەن, دەلدال ءرولى. قازاقستان ءوز تاريحىندا يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ارقىلى الەمدىك قاۋىمداستىقتا بەيبىتشىلىكتى تۋ ەتەتىن مەملەكەت رەتىندە تانىلعان. توقاەۆتىڭ ءسوزى وسى ءداستۇردى جالعاستىرىپ, قازاقستاندى جاڭا گەوساياسي جاعدايلاردا دا «سەنىم كوپىرىن سالۋشى» ەل رەتىندە بەكىتەدى. بۇل قازاقستاندى قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋدا, گۋمانيتارلىق كەلىسسوزدەردە جانە كوپجاقتى ديالوگ الاڭدارىن ۇيىمداستىرۋدا ماڭىزدى ويىنشىعا اينالدىرادى.
ەكىنشىدەن, ەكونوميكالىق ولشەم. پرەزيدەنتتىڭ ەكونوميكالىق ءوسىم تۋرالى مالىمدەمەسى تەك ساندارعا سۇيەنگەن وپتيميزم ەمەس. بۇل قازاقستاننىڭ ىشكى رەفورمالارىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە كورسەتىلدى. ەكونوميكانىڭ 6%-دان ارتىق ءوسۋى ەلدىڭ حالىقارالىق ارىپتەستەرى ءۇشىن سەنىمدىلىك فاكتورى بولىپ تابىلادى. بۇل – شەتەلدىك ينۆەستورلارعا «قازاقستان تۇراقتى ءارى بولجامدى نارىق» دەگەن ناقتى سيگنال.
ۇشىنشىدەن, «ادىلەتتى قازاقستان» يدەولوگياسى. توقاەۆتىڭ الەمدىك مىنبەردەن ايتقان سوزدەرى ەل ىشىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي جانە الەۋمەتتىك رەفورمالارمەن ۇيلەسىپ تۇر. بۇل ىشكى رەفورمالاردىڭ سىرتقى ساياساتپەن ۇندەس ەكەندىگىن كورسەتەدى: ادىلەت, تەڭدىك, تۇراقتىلىق قاعيداتتارى تەك قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل الەم ءۇشىن ماڭىزدى قۇندىلىقتار.
تورتىنشىدەن, كليمات پەن تۇراقتى دامۋ كۇن ءتارتىبى. قازاقستان ءۇشىن بۇل – قوسارلانعان مىندەت. ءبىر جاعىنان, ەل ەكونوميكاسى ەنەرگيا رەسۋرستارىنا تاۋەلدى, ەكىنشى جاعىنان, كليماتتىق وزگەرىستەردەن زارداپ شەگىپ وتىرعان مەملەكەت. سوندىقتان دەكاربونيزاتسيا تۋرالى مالىمدەمە قازاقستاننىڭ جاھاندىق كليماتتىق ساياساتتاعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى. بۇل ەلدىڭ بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى ادالدىعىن كورسەتەدى.
بەسىنشىدەن, گەوساياسي بالانس. قازاقستان ءىرى دەرجاۆالاردىڭ مۇددەلەرى توعىسقان جەردە ورنالاسقان. مۇنداي جاعدايدا بەيتاراپتىق پەن تەپە-تەڭدىك ساياساتى تەك ۇستانىم عانا ەمەس, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ باستى كەپىلى. توقاەۆتىڭ «بەيبىتشىلىك – ءبىزدىڭ تاڭداۋىمىز» دەۋى – وسى ستراتەگيالىق باعىتتىڭ رەسمي بەكىتىلۋى.
قورىتىندىلاي كەلە, توقاەۆتىڭ ءسوزى قازاقستاندى تەك ايماقتىق ەمەس, عالامدىق دەڭگەيدەگى جاۋاپتى مەملەكەت رەتىندە كورسەتەدى. بۇل ەلدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن كۇشەيتىپ, ىشكى تۇراقتىلىقتى بەكەمدەپ, «ادىلەتتى قازاقستان» قۇرۋ باعىتىن الەمدىك قۇندىلىقتارمەن ۇندەستىرەدى.
ماكسيم روجين,
ءماجىلىس دەپۋتاتى
