*رەسپۋبليكالىق يمامدار فورۋمى قارساڭىندا
اسا قامقور, ەرەكشە مەيىرىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت «يسلام – بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم» اتتى ءى رەسپۋبليكالىق يمامدار فورۋمىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءدىني سالاداعى تاريحي ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋداعى ماقساتىمىز – بىرلىك پەن بەرەكە ۇيىتقىسى – يسلامنىڭ اسىل قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋ, جاستارىمىزدى, جالپى جۇرتىمىزدى يماندىلىققا, ىزگىلىككە ۇندەۋ, ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا ۇيىمشىلدىققا ۇيىسقان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ تاتۋلىعىن نىعايتۋعا ۇلەس قوسۋ.
يمامدار فورۋمىن ۇيىمداستىرۋداعى تاعى ءبىر ۇلكەن نيەتىمىزدىڭ ءبىرى – ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىگى مەن ءبىلىمىن بايىتۋ, قازىرگى قوعامعا ساي ءدىني كادرلار ساپاسىن ارتتىرۋ. ويتكەنى, بۇگىنگى زامان تالابى يمام-مولدالارعا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. يمامدىق – جاۋاپكەرشىلىگى مول ماڭىزدى قىزمەت. وسى ورايدا, ايتۋلى يگى شارا, رەسپۋبليكالىق فورۋم قارساڭىندا ءححى عاسىر يمامى قانداي بولۋ كەرەك دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە ءوز ويلارىمدى ورتاعا سالسام دەيمىن.
يمام قىزمەتى تەك بەس ۋاقىت نامازعا يمامدىق ەتۋمەن شەكتەلمەسە كەرەك. بۇل – پايعامبارىمىزدىڭ (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) اللا تاراپىنان الىپ كەلگەن اماناتىن كەلەر ۇرپاققا جالعاستىراتىن, ادامداردى جاقسىلىققا شاقىرىپ, جاماندىققا تىيىم سالاتىن ۇلى ءىستىڭ ءبىرى. سول سەبەپتى پايعامبارىمىزدىڭ (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ۇمبەتى ۇمبەتتەردىڭ قايىرلىسى بولدى.
اللا ەلشىسى (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ءبىر حاديسىندە: «كىمدە-كىم ادامداردى تۋرا جولعا شاقىراتىن بولسا, ول ادامنىڭ ساۋابى ارتىنان ەرگەن ادامداردىڭ ساۋابىمەن بىردەي بولادى. جانە ولاردىڭ دا ساۋابىنان ەش كەمىمەيدى!» – دەپ حالىقتى يماندىلىققا شاقىرىپ, دىنگە قىزمەت ەتۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزگەن.
ءدىن قىزمەتكەرلەرى وسى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاپ, قاي كەزەڭدە بولماسىن قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن ادامگەرشىلىكتى ساقتاۋدا زور ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. بۇل ساباقتاستىق عاسىرلار بويى ۇزىلمەي, جالعاسىن تابۋدا. قازاق تاريحىندا ەلدى رۋحاني تازالىققا, اتا-بابامىزدىڭ مۇسىلماندىق سەنىمىن ساقتاۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقان ءدىن قىزمەتكەرلەرى ەكەنى بەلگىلى.
قازاق دالاسىندا يسلامنىڭ تارالۋى VIII عاسىردىڭ سوڭى مەن IX عاسىردىڭ باسىنان باستاۋ الادى. ال X عاسىردا يسلام قاراحانيدتەر مەملەكەتىنىڭ مەملەكەتتىك ءدىنى بولىپ جاريالاندى. XII-XIV عاسىرلاردا قازاقستان يسلامنىڭ حانافي مازھابىنىڭ نەگىزگى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلدى. ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا الەمدىك يسلامي تانىمعا ماڭىزدى ۇلەس قوسقان ءدىن جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرى شىققانى بەلگىلى. ولاردىڭ اراسىندا ءال-فارابي, ءجۇسىپ بالاساعۇني, ماحمۇت قاشعاري, ھيباتۋللا تارازي, حۇسامۋددين اس-سىعناقي, احمەت يۇگىنەكي, احمەت ياساۋي, اباي قۇنانباي ۇلى, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى, سادۋاقاس عىلماني سەكىلدى مول رۋحاني مۇرا قالدىرعان كورنەكتى عالىمدار مەن ويشىلدار بار ەدى. الەمدىك اقىل-ويدى دامىتىپ, عىلىم-ءبىلىمدى ناسيحاتتاۋعا دا ءدىن جاناشىرلارى ۇلكەن ۇلەس قوستى. كەشەگى ءدىن, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ بۇگىنگى جالعاسى يمامدار دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
كەشەگى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋ زامانىندا, كەڭەستىك بيلىكتىڭ ۇلتتىق ۇستانىمىنان ايىرۋعا بارىن سالىپ, دىنگە قارسى اتەيستىك ساياسات جۇرگىزىپ, ونى ءىس جۇزىنە اسىرعان جىلداردا قازاق حالقىنىڭ ىشكى رۋحاني تۇتاستىعىن ساقتاۋ جولىندا ولشەۋسىز ۇلەس قوسۋدا ءدىن قىزمەتكەرلەرى دە بەلسەندىلىك تانىتتى. اقيقات جولىندا قىزمەت ەتىپ, ەلگە «يشان», «مولدا» دەگەن اتپەن تانىلعان تۇلعالارىمىز قادىر-قاسيەتى جەتكەنشە تەر توكتى, مۇسىلماندىق سەنىمدى ۇرپاق بويىنا ءسىڭىردى. ىزگىلىك جولدا اتقارىلعان قىرۋار جۇمىس, قيلى تاريح شاڭ باسقان مۇراعاتتاردا ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى تۇر. ءدىن جاناشىرلارى العان بىلىمىمەن ەلىن وقىتتى, ەل بالالارىنىڭ ساۋاتىن اشتى, مۇسىلماندىق زاڭدى ۇيرەتىپ, حالىقتى ىزگىلىككە, بىرلىككە شاقىرىپ, رۋحاني قىزمەت كورسەتكەن.
يمام تەك سوزبەن عانا ەمەس, امال ارقىلى دا ءتالىم بەرگەن. كەزىندە مولدامەن داستارقانداس بولۋ, ونىمەن سۇحباتتاسۋ وزگەلەر ءۇشىن ۇلكەن ابىروي, مارتەبە بولاتىن. ويتكەنى, مولدانىڭ اۋزىنان شىققان ءسوز, ونىڭ ءاربىر امالى اينالاسىنداعى ادامدار ءۇشىن ۇلگى-ونەگە, عيبرات ەدى. ءالى دە سولاي جالعاسىپ كەلەدى.
اللاعا شۇكىر, اسىل ءدىنىمىز يسلامعا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالاعان ءدىن ادامدارىنىڭ بەلسەندى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا حاق ءدىنىمىز وركەندەي باستادى. بۇرىنعى زاماندا حالىق اۋىل-اۋىل بولىپ ءومىر ءسۇرىپ, ءبارى ءبىر يمامعا باعىنىپ, ءبىر ءدىندى, ءبىر مازھابتى ۇستاناتىن. يمام شاريعاتتان ۇكىم ايتسا, جۇرت سوعان قۇلاق اساتىن, ءدىن ادامى رەتىندە وعان بويسۇناتىن. ول زاماندا ءدىني تۇرعىداعى الاۋىزدىقتار, تەرىس كوزقاراستى ۇستانۋشى جات اعىمدار بولمايتىن. ال, قازىر تەحنولوگيا مەن ءبىلىمنىڭ دامىعان زامانى. كەيبىر جاستارىمىز عالامتور ارقىلى وزگە ەلدىڭ مادەنيەتى مەن عالىمىنىڭ سوزىنە يلانىپ قالۋدا. بۇل رەتتە جۇرتتى دىنگە شاقىرۋدا يمامعا جۇكتەلەر مىندەت وتە زور.
يمامدىق قىزمەت ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى, يمام قاراماعىنداعى ادامدارعا جاۋاپتى. پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «يمام – باسشى ءارى قاراماعىنداعى ادامدارعا جاۋاپتى», – دەگەن. ارينە, مۇنداي جاۋاپكەرشىلىكتى اتقارۋ ءۇشىن, ءوز بولمىسىمەن ۇلگى-ونەگە بولاتىن, ءدىن ءىسى مەن دۇنيەنى قاتار الىپ جۇرۋگە باۋليتىن كوركەم مىنەز-ق ۇلىق پەن ۇستازدىق قابىلەت-قاسيەتتەر, بەلسەندىلىك پەن ازاماتتىق سيپاتتار يمامنان تالاپ ەتىلەدى.
قازىرگى قوعامدا ىشكى تۇراقتىلىقتى جانە رۋحاني تۇتاستىقتى ساقتاۋدا يمامنىڭ ءرولى اسا ماڭىزدى. دەرتتى الدىن الىپ, وعان قارسى ەم قولدانعانداي, رۋحاني دەرتتىڭ ەمشىلەرى مەن قوعام ءومىرىن ۇيلەسىمدىلىككە كەلتىرەتىندەر دە يمامدار. بۇرىس باعىتتاعى بىرەۋدىڭ جەتەگىندە جۇرگەن ازاماتتاردى دۇرىس ارناسىنا سالىپ قويۋ, اق پەن قارانى, دۇرىس پەن بۇرىستى, حالال مەن حارامدى اجىراتىپ بەرۋ دە – يمامدارعا جۇكتەلگەن زور مىندەت.
ادامزاتتىڭ ەڭ ءبىرىنشى يمامى پايعامبارىمىز مۇحاممەد (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن ءسالەمى بولسىن) ەدى. ال ونىڭ ميراسقورلارى مەن ءىزباسارلارى – بۇگىنگى ءدىن قىزمەتكەرلەرى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ كوڭىل ءبولىپ, قولعا الىپ وتىرعان نەگىزگى ءمىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – قازىرگى قوعام تالابىنا لايىقتى يمام دايىنداۋ. يمامعا قويىلاتىن باستى تالاپ – ءبىلىم. پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ءوزىنىڭ ءبىر حاديسىندە: «ءبىلىمدى تالاپ ەتۋ – ءاربىر مۇسىلمانعا پارىز», – دەگەن.
يمامدار كوپشىلىك قاۋىممەن كوبىرەك ارالاسقان سوڭ كوپتەگەن سۇراقتارعا تاپ بولادى. وعان دەر كەزىندە جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن دە ءبىلىم كەرەك. سوندىقتان ءبىلىم الۋ – اسا ماڭىزدى امال. سەبەبى, ءبىلىمسىز ءپاتۋا بەرۋ – وتە قاۋىپتى ءىس. ونىڭ سوڭى قۇردىمعا الىپ بارادى. حاديستە: «كىم ءىلىمسىز ءپاتۋا بەرسە, وعان اللانىڭ, پەرىشتەلەردىڭ جانە بۇكىل ادامنىڭ لاعىنەتى بولادى» – دەپ ەسكەرتىلگەن.
يمامعا قويىلار تالاپتىڭ ءبىرى – كىشىپەيىلدىلىك, سىپايىلىق, قاراپايىمدىلىق. كىشىپەيىلدىلىك – پەندەگە راببىسى تاراپىنان بەرىلەتىن ەرەكشە مىنەز-ق ۇلىق. كىشىپەيىلدىلىك – پايعامبارلار مەن كۇللى ىزگى عۇلامالار مەن اۋليەلەردەن ميراس بولعان كوركەم قاسيەت. كىشىپەيىل ادام – جەر بەتىندە راببىسىنان قورقىپ, ودان ۇيالىپ, ءاردايىم ءوزىن كورىپ تۇر دەگەن ويمەن ۇلىققا دا, كىشىككە دە بىردەي قارىم-قاتىناس جاسايتىن جان. اللا تاعالا ونداي ادامدى قۇراندا بىلاي سيپاتتاعان: «راحماننىڭ قۇلدارى جەر بەتىندە كىشىپەيىلدىلىكپەن جۇرەدى...».
بۇل اياتتىڭ استارىندا مۇمىندەرگە ءتان كىشىپەيىلدىلىك جاتىر. پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) وسيەتتەرىنىڭ بىرىندە: «كىم كىشىپەيىلدىلىك كورسەتسە, اللا ونىڭ مارتەبەسىن وسىرەدى...» دەپ سۇيىنشىلەگەن.
ال تاكاپپارلىق – قۇردىمعا الىپ باراتىن دەرت. شايتاننىڭ اللانىڭ راحمەتىنەن ايىرىلىپ, قۋىلۋىنا سەبەپ بولعان دا وسى تاكاپپارلىق, وركوكىرەكتىك.
يمام قاي زاماندا دا جان-جاقتى بولۋى قاجەت. «جىگىتكە جەتى ونەر از» دەگەندەي, يمام-مولدالاردىڭ تەك ءدىني بىلىممەن شەكتەلمەي, زاماناۋي تەحنولوگيانى مەڭگەرىپ, جان-جاقتى ءبىلىممەن قارۋلانۋى – ۋاقىت تالابى. اناستان جەتكەن حاباردا پايعابارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) بىلاي دەگەن ەكەن: «سەندەردىڭ جاقسىلارىڭ – دۇنيەسىن اقىرەتكە, اقىرەتىن دۇنيەگە تاستاپ قويعاندارىڭ ەمەس, بالكىم, ەكى دۇنيەنىڭ ارباسىن بىردەي ۇستاعاندارىڭ. شىن مانىندە دۇنيە اقىرەتكە جەتەلەيدى».
«وتاندى ءسۇيۋ – يماننان», دەگەن قاناتتى ءسوز بار. وتانعا دەگەن ىستىق سەزىم, ىقىلاس – جالپىادامزاتتىق ادامگەرشىلىك قاسيەت, ادامدار اراسىندا قالىپتاسقان تابيعي سيپات. جالپى, وتانشىلدىق, پاتريوتيزم – اسىل ءدىنىمىزدىڭ ۇستانىمىمەن تىعىز ۇشتاسىپ جاتقان ۇعىمدار. بۇل تۇرعىدا يمامدار دا بيىك دارەجەدەن كورىنۋى ءتيىس. پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ءوزىنىڭ تۋعان شاھارى – مەككە قالاسىنا ايرىقشا ىقىلاسپەن قاراعان. يبن ابباستان (ر.ا.) جەتكەن ريۋاياتتا اللا ەلشىسى (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) مەككەگە قاراپ تۇرىپ: «سەن مەن ءۇشىن سونداي قىمباتسىڭ, سۇيىكتىسىڭ. ەگەر دە تۇرعىندارىڭ مەنى قۋىپ شىعارماعاندا, سەنەن باسقا جەردە تۇراقتاماس ەدىم», – دەگەن.
دىندارلىق – يمامعا قويىلار باستى تالاپتىڭ ءبىرى. تاقۋالىق, دىندارلىق – ەڭ باستى ۇعىمدار ءھام امالدار. ول – اللا تاعالا بۇيىرعان ىستەردى ورىنداپ, تىيىم سالعان امالداردان تىيىلۋ دەگەن ءسوز.
پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) «اللادان شىنايى قورقۋ» دەگەندى بىلايشا بايانداعان: «اللاعا بويسۇنىپ, كۇناھار بولماۋ, شۇكىرشىلىك ەتىپ, قارسى كەلمەۋ, ۇنەمى ەسكە الىپ, ۇمىتپاۋ».
تاقۋالىق يمامنىڭ كيەتىن كيىمى ءتارىزدى بولۋ كەرەك. ويتكەنى, ول ءدىننىڭ اتىنان سويلەيدى. شاريعاتتان بىلگەنىن ايتىپ, ءبىلمەيتىنىن «بىلمەيمىن» دەپ شەكتەلگەن ءجون. ويتكەنى, ونىڭ ءاربىر ايتقان ءسوزى – شاريعات.
ەڭ باستىسى, يمامنىڭ ءاربىر ءىس-ارەكەتىنەن, ايتقان سوزىنەن ادامدار ۇلگى الۋى ءتيىس.
استانا قالاسىندا وتەتىن ءى رەسپۋبليكالىق يمامدار فورۋمىندا ءدىني سالادا ماڭىزى مول بىرنەشە قۇجات, اتاپ ايتقاندا, قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ تۇعىرناماسى», «مۇسىلمان كەلبەتى», «يمام بەينەسى», «ءدىن قىزمەتكەرىنىڭ قىزمەتتىك ەتيكاسى» سىندى قۇجاتتار قابىلدانباق. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى عۇلامالار كەڭەسىنىڭ تالقىلاۋىنان ءوتىپ, زيالى قاۋىم, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ قولداۋىنا يە بولعان بۇل قۇجاتتار كوپدىندى, كوپۇلتتى ەلىمىزدىڭ رۋحاني وركەندەۋىنە, ءدىني تاتۋلىعىمىزدىڭ نىعايا بەرۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوساتىنىنا سەنىمدىمىز.
اللا تاعالا بىرلىگىمىز بەن بەرەكەمىزدى ارتتىرىپ, ۇلان-عايىر جەردى مەكەن ەتكەن حالقىمىزدىڭ ريزىق-نەسىبەسىن, ىنتىماعىن نىعايتا بەرگەي! ءامين!
ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى,
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي.
اسا قامقور, ەرەكشە مەيىرىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت «يسلام – بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم» اتتى ءى رەسپۋبليكالىق يمامدار فورۋمىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءدىني سالاداعى تاريحي ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋداعى ماقساتىمىز – بىرلىك پەن بەرەكە ۇيىتقىسى – يسلامنىڭ اسىل قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋ, جاستارىمىزدى, جالپى جۇرتىمىزدى يماندىلىققا, ىزگىلىككە ۇندەۋ, ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا ۇيىمشىلدىققا ۇيىسقان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ تاتۋلىعىن نىعايتۋعا ۇلەس قوسۋ.
يمامدار فورۋمىن ۇيىمداستىرۋداعى تاعى ءبىر ۇلكەن نيەتىمىزدىڭ ءبىرى – ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىگى مەن ءبىلىمىن بايىتۋ, قازىرگى قوعامعا ساي ءدىني كادرلار ساپاسىن ارتتىرۋ. ويتكەنى, بۇگىنگى زامان تالابى يمام-مولدالارعا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. يمامدىق – جاۋاپكەرشىلىگى مول ماڭىزدى قىزمەت. وسى ورايدا, ايتۋلى يگى شارا, رەسپۋبليكالىق فورۋم قارساڭىندا ءححى عاسىر يمامى قانداي بولۋ كەرەك دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە ءوز ويلارىمدى ورتاعا سالسام دەيمىن.
يمام قىزمەتى تەك بەس ۋاقىت نامازعا يمامدىق ەتۋمەن شەكتەلمەسە كەرەك. بۇل – پايعامبارىمىزدىڭ (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) اللا تاراپىنان الىپ كەلگەن اماناتىن كەلەر ۇرپاققا جالعاستىراتىن, ادامداردى جاقسىلىققا شاقىرىپ, جاماندىققا تىيىم سالاتىن ۇلى ءىستىڭ ءبىرى. سول سەبەپتى پايعامبارىمىزدىڭ (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ۇمبەتى ۇمبەتتەردىڭ قايىرلىسى بولدى.
اللا ەلشىسى (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ءبىر حاديسىندە: «كىمدە-كىم ادامداردى تۋرا جولعا شاقىراتىن بولسا, ول ادامنىڭ ساۋابى ارتىنان ەرگەن ادامداردىڭ ساۋابىمەن بىردەي بولادى. جانە ولاردىڭ دا ساۋابىنان ەش كەمىمەيدى!» – دەپ حالىقتى يماندىلىققا شاقىرىپ, دىنگە قىزمەت ەتۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزگەن.
ءدىن قىزمەتكەرلەرى وسى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاپ, قاي كەزەڭدە بولماسىن قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن ادامگەرشىلىكتى ساقتاۋدا زور ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. بۇل ساباقتاستىق عاسىرلار بويى ۇزىلمەي, جالعاسىن تابۋدا. قازاق تاريحىندا ەلدى رۋحاني تازالىققا, اتا-بابامىزدىڭ مۇسىلماندىق سەنىمىن ساقتاۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقان ءدىن قىزمەتكەرلەرى ەكەنى بەلگىلى.
قازاق دالاسىندا يسلامنىڭ تارالۋى VIII عاسىردىڭ سوڭى مەن IX عاسىردىڭ باسىنان باستاۋ الادى. ال X عاسىردا يسلام قاراحانيدتەر مەملەكەتىنىڭ مەملەكەتتىك ءدىنى بولىپ جاريالاندى. XII-XIV عاسىرلاردا قازاقستان يسلامنىڭ حانافي مازھابىنىڭ نەگىزگى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلدى. ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا الەمدىك يسلامي تانىمعا ماڭىزدى ۇلەس قوسقان ءدىن جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرى شىققانى بەلگىلى. ولاردىڭ اراسىندا ءال-فارابي, ءجۇسىپ بالاساعۇني, ماحمۇت قاشعاري, ھيباتۋللا تارازي, حۇسامۋددين اس-سىعناقي, احمەت يۇگىنەكي, احمەت ياساۋي, اباي قۇنانباي ۇلى, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى, سادۋاقاس عىلماني سەكىلدى مول رۋحاني مۇرا قالدىرعان كورنەكتى عالىمدار مەن ويشىلدار بار ەدى. الەمدىك اقىل-ويدى دامىتىپ, عىلىم-ءبىلىمدى ناسيحاتتاۋعا دا ءدىن جاناشىرلارى ۇلكەن ۇلەس قوستى. كەشەگى ءدىن, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ بۇگىنگى جالعاسى يمامدار دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
كەشەگى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋ زامانىندا, كەڭەستىك بيلىكتىڭ ۇلتتىق ۇستانىمىنان ايىرۋعا بارىن سالىپ, دىنگە قارسى اتەيستىك ساياسات جۇرگىزىپ, ونى ءىس جۇزىنە اسىرعان جىلداردا قازاق حالقىنىڭ ىشكى رۋحاني تۇتاستىعىن ساقتاۋ جولىندا ولشەۋسىز ۇلەس قوسۋدا ءدىن قىزمەتكەرلەرى دە بەلسەندىلىك تانىتتى. اقيقات جولىندا قىزمەت ەتىپ, ەلگە «يشان», «مولدا» دەگەن اتپەن تانىلعان تۇلعالارىمىز قادىر-قاسيەتى جەتكەنشە تەر توكتى, مۇسىلماندىق سەنىمدى ۇرپاق بويىنا ءسىڭىردى. ىزگىلىك جولدا اتقارىلعان قىرۋار جۇمىس, قيلى تاريح شاڭ باسقان مۇراعاتتاردا ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى تۇر. ءدىن جاناشىرلارى العان بىلىمىمەن ەلىن وقىتتى, ەل بالالارىنىڭ ساۋاتىن اشتى, مۇسىلماندىق زاڭدى ۇيرەتىپ, حالىقتى ىزگىلىككە, بىرلىككە شاقىرىپ, رۋحاني قىزمەت كورسەتكەن.
يمام تەك سوزبەن عانا ەمەس, امال ارقىلى دا ءتالىم بەرگەن. كەزىندە مولدامەن داستارقانداس بولۋ, ونىمەن سۇحباتتاسۋ وزگەلەر ءۇشىن ۇلكەن ابىروي, مارتەبە بولاتىن. ويتكەنى, مولدانىڭ اۋزىنان شىققان ءسوز, ونىڭ ءاربىر امالى اينالاسىنداعى ادامدار ءۇشىن ۇلگى-ونەگە, عيبرات ەدى. ءالى دە سولاي جالعاسىپ كەلەدى.
اللاعا شۇكىر, اسىل ءدىنىمىز يسلامعا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالاعان ءدىن ادامدارىنىڭ بەلسەندى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا حاق ءدىنىمىز وركەندەي باستادى. بۇرىنعى زاماندا حالىق اۋىل-اۋىل بولىپ ءومىر ءسۇرىپ, ءبارى ءبىر يمامعا باعىنىپ, ءبىر ءدىندى, ءبىر مازھابتى ۇستاناتىن. يمام شاريعاتتان ۇكىم ايتسا, جۇرت سوعان قۇلاق اساتىن, ءدىن ادامى رەتىندە وعان بويسۇناتىن. ول زاماندا ءدىني تۇرعىداعى الاۋىزدىقتار, تەرىس كوزقاراستى ۇستانۋشى جات اعىمدار بولمايتىن. ال, قازىر تەحنولوگيا مەن ءبىلىمنىڭ دامىعان زامانى. كەيبىر جاستارىمىز عالامتور ارقىلى وزگە ەلدىڭ مادەنيەتى مەن عالىمىنىڭ سوزىنە يلانىپ قالۋدا. بۇل رەتتە جۇرتتى دىنگە شاقىرۋدا يمامعا جۇكتەلەر مىندەت وتە زور.
يمامدىق قىزمەت ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى, يمام قاراماعىنداعى ادامدارعا جاۋاپتى. پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «يمام – باسشى ءارى قاراماعىنداعى ادامدارعا جاۋاپتى», – دەگەن. ارينە, مۇنداي جاۋاپكەرشىلىكتى اتقارۋ ءۇشىن, ءوز بولمىسىمەن ۇلگى-ونەگە بولاتىن, ءدىن ءىسى مەن دۇنيەنى قاتار الىپ جۇرۋگە باۋليتىن كوركەم مىنەز-ق ۇلىق پەن ۇستازدىق قابىلەت-قاسيەتتەر, بەلسەندىلىك پەن ازاماتتىق سيپاتتار يمامنان تالاپ ەتىلەدى.
قازىرگى قوعامدا ىشكى تۇراقتىلىقتى جانە رۋحاني تۇتاستىقتى ساقتاۋدا يمامنىڭ ءرولى اسا ماڭىزدى. دەرتتى الدىن الىپ, وعان قارسى ەم قولدانعانداي, رۋحاني دەرتتىڭ ەمشىلەرى مەن قوعام ءومىرىن ۇيلەسىمدىلىككە كەلتىرەتىندەر دە يمامدار. بۇرىس باعىتتاعى بىرەۋدىڭ جەتەگىندە جۇرگەن ازاماتتاردى دۇرىس ارناسىنا سالىپ قويۋ, اق پەن قارانى, دۇرىس پەن بۇرىستى, حالال مەن حارامدى اجىراتىپ بەرۋ دە – يمامدارعا جۇكتەلگەن زور مىندەت.
ادامزاتتىڭ ەڭ ءبىرىنشى يمامى پايعامبارىمىز مۇحاممەد (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن ءسالەمى بولسىن) ەدى. ال ونىڭ ميراسقورلارى مەن ءىزباسارلارى – بۇگىنگى ءدىن قىزمەتكەرلەرى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ كوڭىل ءبولىپ, قولعا الىپ وتىرعان نەگىزگى ءمىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – قازىرگى قوعام تالابىنا لايىقتى يمام دايىنداۋ. يمامعا قويىلاتىن باستى تالاپ – ءبىلىم. پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ءوزىنىڭ ءبىر حاديسىندە: «ءبىلىمدى تالاپ ەتۋ – ءاربىر مۇسىلمانعا پارىز», – دەگەن.
يمامدار كوپشىلىك قاۋىممەن كوبىرەك ارالاسقان سوڭ كوپتەگەن سۇراقتارعا تاپ بولادى. وعان دەر كەزىندە جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن دە ءبىلىم كەرەك. سوندىقتان ءبىلىم الۋ – اسا ماڭىزدى امال. سەبەبى, ءبىلىمسىز ءپاتۋا بەرۋ – وتە قاۋىپتى ءىس. ونىڭ سوڭى قۇردىمعا الىپ بارادى. حاديستە: «كىم ءىلىمسىز ءپاتۋا بەرسە, وعان اللانىڭ, پەرىشتەلەردىڭ جانە بۇكىل ادامنىڭ لاعىنەتى بولادى» – دەپ ەسكەرتىلگەن.
يمامعا قويىلار تالاپتىڭ ءبىرى – كىشىپەيىلدىلىك, سىپايىلىق, قاراپايىمدىلىق. كىشىپەيىلدىلىك – پەندەگە راببىسى تاراپىنان بەرىلەتىن ەرەكشە مىنەز-ق ۇلىق. كىشىپەيىلدىلىك – پايعامبارلار مەن كۇللى ىزگى عۇلامالار مەن اۋليەلەردەن ميراس بولعان كوركەم قاسيەت. كىشىپەيىل ادام – جەر بەتىندە راببىسىنان قورقىپ, ودان ۇيالىپ, ءاردايىم ءوزىن كورىپ تۇر دەگەن ويمەن ۇلىققا دا, كىشىككە دە بىردەي قارىم-قاتىناس جاسايتىن جان. اللا تاعالا ونداي ادامدى قۇراندا بىلاي سيپاتتاعان: «راحماننىڭ قۇلدارى جەر بەتىندە كىشىپەيىلدىلىكپەن جۇرەدى...».
بۇل اياتتىڭ استارىندا مۇمىندەرگە ءتان كىشىپەيىلدىلىك جاتىر. پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) وسيەتتەرىنىڭ بىرىندە: «كىم كىشىپەيىلدىلىك كورسەتسە, اللا ونىڭ مارتەبەسىن وسىرەدى...» دەپ سۇيىنشىلەگەن.
ال تاكاپپارلىق – قۇردىمعا الىپ باراتىن دەرت. شايتاننىڭ اللانىڭ راحمەتىنەن ايىرىلىپ, قۋىلۋىنا سەبەپ بولعان دا وسى تاكاپپارلىق, وركوكىرەكتىك.
يمام قاي زاماندا دا جان-جاقتى بولۋى قاجەت. «جىگىتكە جەتى ونەر از» دەگەندەي, يمام-مولدالاردىڭ تەك ءدىني بىلىممەن شەكتەلمەي, زاماناۋي تەحنولوگيانى مەڭگەرىپ, جان-جاقتى ءبىلىممەن قارۋلانۋى – ۋاقىت تالابى. اناستان جەتكەن حاباردا پايعابارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) بىلاي دەگەن ەكەن: «سەندەردىڭ جاقسىلارىڭ – دۇنيەسىن اقىرەتكە, اقىرەتىن دۇنيەگە تاستاپ قويعاندارىڭ ەمەس, بالكىم, ەكى دۇنيەنىڭ ارباسىن بىردەي ۇستاعاندارىڭ. شىن مانىندە دۇنيە اقىرەتكە جەتەلەيدى».
«وتاندى ءسۇيۋ – يماننان», دەگەن قاناتتى ءسوز بار. وتانعا دەگەن ىستىق سەزىم, ىقىلاس – جالپىادامزاتتىق ادامگەرشىلىك قاسيەت, ادامدار اراسىندا قالىپتاسقان تابيعي سيپات. جالپى, وتانشىلدىق, پاتريوتيزم – اسىل ءدىنىمىزدىڭ ۇستانىمىمەن تىعىز ۇشتاسىپ جاتقان ۇعىمدار. بۇل تۇرعىدا يمامدار دا بيىك دارەجەدەن كورىنۋى ءتيىس. پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ءوزىنىڭ تۋعان شاھارى – مەككە قالاسىنا ايرىقشا ىقىلاسپەن قاراعان. يبن ابباستان (ر.ا.) جەتكەن ريۋاياتتا اللا ەلشىسى (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) مەككەگە قاراپ تۇرىپ: «سەن مەن ءۇشىن سونداي قىمباتسىڭ, سۇيىكتىسىڭ. ەگەر دە تۇرعىندارىڭ مەنى قۋىپ شىعارماعاندا, سەنەن باسقا جەردە تۇراقتاماس ەدىم», – دەگەن.
دىندارلىق – يمامعا قويىلار باستى تالاپتىڭ ءبىرى. تاقۋالىق, دىندارلىق – ەڭ باستى ۇعىمدار ءھام امالدار. ول – اللا تاعالا بۇيىرعان ىستەردى ورىنداپ, تىيىم سالعان امالداردان تىيىلۋ دەگەن ءسوز.
پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) «اللادان شىنايى قورقۋ» دەگەندى بىلايشا بايانداعان: «اللاعا بويسۇنىپ, كۇناھار بولماۋ, شۇكىرشىلىك ەتىپ, قارسى كەلمەۋ, ۇنەمى ەسكە الىپ, ۇمىتپاۋ».
تاقۋالىق يمامنىڭ كيەتىن كيىمى ءتارىزدى بولۋ كەرەك. ويتكەنى, ول ءدىننىڭ اتىنان سويلەيدى. شاريعاتتان بىلگەنىن ايتىپ, ءبىلمەيتىنىن «بىلمەيمىن» دەپ شەكتەلگەن ءجون. ويتكەنى, ونىڭ ءاربىر ايتقان ءسوزى – شاريعات.
ەڭ باستىسى, يمامنىڭ ءاربىر ءىس-ارەكەتىنەن, ايتقان سوزىنەن ادامدار ۇلگى الۋى ءتيىس.
استانا قالاسىندا وتەتىن ءى رەسپۋبليكالىق يمامدار فورۋمىندا ءدىني سالادا ماڭىزى مول بىرنەشە قۇجات, اتاپ ايتقاندا, قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ تۇعىرناماسى», «مۇسىلمان كەلبەتى», «يمام بەينەسى», «ءدىن قىزمەتكەرىنىڭ قىزمەتتىك ەتيكاسى» سىندى قۇجاتتار قابىلدانباق. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى عۇلامالار كەڭەسىنىڭ تالقىلاۋىنان ءوتىپ, زيالى قاۋىم, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ قولداۋىنا يە بولعان بۇل قۇجاتتار كوپدىندى, كوپۇلتتى ەلىمىزدىڭ رۋحاني وركەندەۋىنە, ءدىني تاتۋلىعىمىزدىڭ نىعايا بەرۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوساتىنىنا سەنىمدىمىز.
اللا تاعالا بىرلىگىمىز بەن بەرەكەمىزدى ارتتىرىپ, ۇلان-عايىر جەردى مەكەن ەتكەن حالقىمىزدىڭ ريزىق-نەسىبەسىن, ىنتىماعىن نىعايتا بەرگەي! ءامين!
ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى,
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي.
