XIX عاسىردىڭ ورتا شەنىنەن باستاپ قازاق ساحاراسىن تولىق باعىندىرعانى ازداي, ەندى يمپەريا قازاقتىڭ ساناسىنا اۋىز سالدى. بۇل وتارلىق ساياساتتىڭ ەڭ سۇمدىق كەزەڭى ەدى. جەردى تارتىپ الۋ – ءتاندى تۇساسا, سانانى جاۋلاۋ – رۋحتى تۇنشىقتىرادى. شوقىندىرۋ ساياساتى 1860 جىلداردان كەيىن ءتىپتى قارقىندى ءجۇردى. بۇل جەردە ن.ي.يلمينسكيدىڭ دە «زور ۇلەسىن» اتاپ كەتۋ كەرەك. ونىڭ حريستياندىق-ميسسيونەرلىك قىزمەتكە قاتىستى كوزقاراسى مەن «تۇزەمدىكتەر» اراسىندا جۇرگىزىلگەن ۇگىت-ناسيحات ادىستەمەسى پاتشا بيلىگىنىڭ يدەولوگيا نەگىزىنە اينالدى. ول ۇسىنعان كەڭ كولەمدى ميسسيونەرلىك پراكتيكا باعدارلاماسى يمپەريا ساياساتىمەن تىعىز بايلانىستا جۇزەگە اسىپ, قازاق حالقىن حريستيانداندىرۋ ۇدەرىسىندە ءتيىمدى قۇرال رەتىندە قولدانىلدى. بۇل رەتتە پراۆوسلاۆيەگە ۇگىتتەيتىن ميسسيونەرلىك قىزمەت پەن پاتشالىقتىڭ ورىستاندىرۋ باعىتى ءوزارا اجىراماس بىرلىكتە بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
قازاق وقىرمانى ءۇشىن شىعارىلعان ميسسيونەرلىك باسىلىمنىڭ جالپى سانى جۇزگە جۋىق, ونىڭ ىشىندە قايتا باسىلعانى دا بار. بۇل «شابۋىلدار» اسىرەسە شەكارالاس ايماقتا قاتتى سەزىلىپ جاتتى. الاساپىران زامان ابايدىڭ ۋاقىتىنا ءدال كەلگەن.
حاكىم ابايدىڭ ۇستانعان كوزقاراسى ولەڭدەرى مەن قارا سوزىندە تولىق كەلتىرىلەدى. پروفەسسور تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «كۇيەسىڭ, جۇرەك... سۇيەسىڭ» اتتى ەڭبەگىندە بارىنشا تالدانعان. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە توقتالۋدىڭ قاجەتى جوق. ال ومىردە, ەل اراسىندا, ونىڭ ىشىندە كوكبايدىڭ ەستەلىگى نەگىزىندە سەرگەي دەگەن ميسسيونەرمەن كەزدەسىپ, سوزدەن جەڭگەنى تۋرالى اڭگىمە كوپ تاراعان. ول تۋرالى جازبا جەتكىلىكتى بولعان سوڭ توقتالمايمىز. قارا سوزدەرىن ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, ابايدىڭ ءدىني ويلارى سول ەڭبەگىندە تولىق جازىلعان, ال ارحيمەندريت سەرگەي حاكىممەن كەزدەسىپ, ءسوز تالاستىرعان.
قازاق حالقىن حريستيان دىنىنە وتكىزۋگە باعىتتالعان ميسسيونەرلىك ارەكەتتەر تۋرالى دەرەكتەردى زەردەلەي وتىرىپ, نازار اۋدارارلىق تاريحي قۇجاتقا تاپ بولدىم. بۇل دەرەك بۇرىن-سوڭدى ابايتانۋشىلاردىڭ نازارىنان تىس قالىپ كەلسە كەرەك. سوندىقتان ماقالادا اباي تۋرالى جازىلعان دەرەكتى قازاق تىلىنە اۋدارىپ, تۇپنۇسقادا بەرىپ وتىرمىز.
1897 جىلى جارىق كورگەن «پراۆوسلاۆنىي بلاگوۆەستنيك» جۋرنالىنىڭ №8-9 ساندارىندا ورىس ميسسيونەرى, ءدىن قىزمەتكەرى لەونيد پوكروۆسكيدىڭ «1896 جىلعى قىرعىز ميسسيونەرىنىڭ جازبالارى» («زاپيسكي كيرگيزسكوگو ميسسيونەرا سۆياششەننيكا لەونيدا پوكروۆسكوگو زا 1896 گود») اتتى ەستەلىگى جاريالانعان. اتالعان جۋرنال ماسكەۋدە 1893 جىلدان باستاپ پراۆوسلاۆ ميسسيونەرلىك قوعامىنىڭ باستاماسىمەن ايىنا ەكى رەت باسىلىپ وتىرعان.
پوكروۆسكيدىڭ جازبالارىندا سەمەي وڭىرىندەگى مولدالارمەن كەزدەسۋلەرى سيپاتتالادى. وعان قوسا ل.پوكروۆسكي يبراحيم كولىمباەۆ دەگەن قازاقپەن كەزدەسكەنى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى جازادى. ارينە, «كولىمباەۆ» دەپ جازعانى كۇمان تۋدىرۋى مۇمكىن. بىراق ورىستار قازاقتاردىڭ اتى-ءجونىن بۇرمالاعاندا تۇپنۇسقاسىن تاپپاي قالاتىن جاعداي كوپ بولعانىن ءبارىمىز بىلەمىز, سوندىقتان «كولىمباەۆ» دەگەنى «كۋنانباەۆتىڭ» بۇرمالانعان نۇسقاسى بولسا كەرەك. وسى دەرەككە سۇيەنە وتىرىپ, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ يسلام ءدىنىنىڭ قورعاۋشىسى رەتىندە ايرىقشا ءرول اتقارعانىن بايقايمىز. ول تەك مولدالار ءۇشىن عانا ەمەس, ميسسيونەرلەرمەن پىكىرتالاستا دا بەدەلدى تۇلعا رەتىندە كورىنەدى. ابايدىڭ ءدىني ءبىلىمىنىڭ تەرەڭدىگىن, رۋحاني ۇستانىمىنىڭ بەرىكتىگىن جانە يسلامدى قورعاۋداعى ۇستانىمىن ميسسيونەرلەر دە مويىنداعان.
لەونيد پوكروۆسكي ءوزىنىڭ ەستەلىگىن بىلاي باستايدى: «قىرعىز ميسسياسىندا, التاي ميسسياسىنىڭ ۇلگىسىمەن, جىل سايىن قاڭتار ايىندا بارلىق ميسسيونەرلەردىڭ سەزى وتكىزىلەدى. بيىل بۇل جيىنعا جەتى ميسسيونەر قاتىستى. ولاردىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن, مەن ءۇشىن دە, بۇل العاشقى سەزد بولدى. ميسسيا باسشىسى ارحيماندريت سەرگي تۇراتىن ءشۇلبى اتتى شاعىن كازاك اۋىلىندا ءبىز ءبىر اپتا بويى كۇن سايىن تاڭەرتەڭ جانە كەشكە ءارحيماندريتتىڭ ۇيىندە جينالىپ وتىردىق.
جيىندارىمىز ميسسيونەرلىك جازبالاردى وقىپ, قىرعىزدار اراسىندا حريستيان ءدىنىن نەعۇرلىم ءتيىمدى تاراتۋعا كومەكتەسەتىن ءتۇرلى شارالاردى تالقىلاۋدان تۇردى. سەزد بارىسىندا مەن قىزمەت ەتەتىن ورتا جاعدايلارىمەن جاقسى تانىسىپ, الداعى قىزمەتىمدە كەزدەسۋى مۇمكىن قيىندىقتارعا ىشتەي دايىندالا باستادىم.
سەزدەن ورالعان سوڭ, مەن قىرعىز ءتىلىن ۇيرەنۋمەن اينالىستىم جانە قۇداي ءسوزىن جەتكىزۋگە دايىندالدىم. كەيدە ماعان كەلگەن قىرعىزدارمەن سۇقبات جۇرگىزدىم. سيرەك بولسا دا, جاقىن ماڭداعى اۋىلدارعا شىعىپ, سول جەردە دە ۋاعىز ايتتىم», دەيدى. ميسسيونەر ءوز جۇمىسىن ادال اتقارۋ ماقساتىندا جەر-جەردى ارالاي باستايدى. ءسويتىپ, اققۇم, بەسقاراعاي, ايعىرجال, كەڭتۇبەك, جەتىتاۋ (سەميتاۆسكايا), شاعان, بۇعىلى, شىڭعىس بولىستارىن ارالايدى. جولدا ۋاعىزىن ايتىپ, قازاقتاردى حريستيان دىنىنە شاقىرۋمەن قاتار, وسى ءدىندى قابىلداعان قازاقتارىڭ جاي-جاپسارىن ءبىلىپ, مولدالارمەن ءدىني ديسپۋتقا ءتۇسىپ وتىرادى. ەستەلىكتە: «بەسقاراعاي جانە اققۇم بولىستارىن ارالاپ جۇرگەنىمدە, اۋىلداردا ميسسيونەردى كوبىنە سالقىن قارسى الاتىنىن بايقادىم. ولار ونى تەزىرەك كەلەسى اۋىلعا جونەلتۋگە تىرىسادى. ال بەسقاراعاي بولىسىنان تىكەلەي قورلاۋ ەستۋگە تۋرا كەلدى. ول مەنى ءوز اۋىلىنا كىرگىزگىسى كەلمەدى. ماعان «سەنىڭ ەش قاتىسىڭ جوق, ماعان كەلۋدىڭ قاجەتى جوق» دەپ, ءتىپتى مەنىڭ اتقوسشىمدى تۇندە تۇرمەگە قاماعىسى كەلدى.
ارەڭ دەگەندە بايعۇس اتقوسشىنى قورعاپ قالدىم, امالسىز كەلەسى اۋىلعا اتتانۋعا تۋرا كەلدى. مەنى بارلىق جەردە سالقىن, ءتىپتى جاۋلاسقانداي كەيىپتە قارسى الدى, سوندىقتان اڭگىمەمىز دە سولعىن ءارى قىزىقسىز بولدى. بۇعان قوسا, وسى ەكى بولىستاعى اۋىلدىڭ كوبىندە تاتار مولداسى بار. بۇل مولدالار ميسسيونەر كەلگەندە قالاي ارەكەت ەتۋ كەرەكتىگى جونىندە سەمەيدەن ارنايى نۇسقاۋ العانداي اسەر قالدىرادى. مولدا ادەتتە ميسسيونەر وتىرعان جەردەن بارلىق قازاقتى تاراتىپ جىبەرەدى, تەك ءوزى سەنەتىن ەكى-ءۇش ادام عانا قالادى. سودان كەيىن ول وتە سىپايى سويلەسۋدى باستايدى, بىراق اڭگىمە ءدىن تاقىرىبىنا اۋىسقان ساتتە, مازاسىزدانىپ, ونداي اڭگىمەنى توقتاتۋعا نەمەسە باسقا تاقىرىپقا بۇرۋعا تىرىسادى», دەپ جازىپتى. مولدالارمەن سۇقبات قۇرىپ, ولاردى سۇراقتارمەن بارىنشا جەڭۋدى ماقسات ەتكەن ميسسيونەردىڭ العاشقى اباي تۋرالى اۋىل مولداسىنان ەستىگەنى جايىندا بىلاي سيپاتتالادى: «باسقا ءبىر اۋىلدا مولدا مەنىمەن ءدىن تۋرالى سويلەسكىسى كەلمەي, ماعان بىلاي دەدى: «سەن ءبىز سياقتى ساۋاتى تومەن مولدالارمەن وڭاي سويلەسەسىڭ, ال ەگەر سەمەيدەگى ءبىلىمدى مولدالارمەن سويلەسسەڭ, يسلامنىڭ اقيقاتتىعىنا ءوزىڭ دە كوز جەتكىزەر ەدىڭ». ءوز ءسوزىنىڭ دالەلى رەتىندە ول ميسسيونەر اكەي يوانن نيكولسكيدىڭ دە بۇرىن ولارعا ۋاعىز ايتۋعا كەلگەنىن, بىراق سەمەيدە مولدا يبراگيم كولىمباەۆپەن سويلەسكەننەن كەيىن, ۇيالىپ, مۇلدە ەل ارالاۋعا شىقپاي كەتكەنىن ايتتى», دەيدى. بۇدان كەيىن دە اۋىل مولدالارىنان, ەل اراسىنان يبراگيممەن كەزدەسسەڭ, بارلىق سۇراعىڭا جاۋاپ الاسىڭ دەگەن سياقتى سوزدەردى ءجيى ەستي باستايدى. ميسسيونەر: «21 تامىزدا سەمەي ارقىلى ساحاراعا شىقتىم. جولدا جەتىتاۋ (سەميتاۆسكوي), شاعان, بۇعىلى, شىڭعىس جانە كوككول بولىستارىن ارالادىم. بارلىعى 30 اۋىلدا بولدىم. وسى اۋىلداردىڭ كوبىندە اڭگىمە جۇرگىزدىم. مەن كەزدەسكەن ادامداردىڭ كوبى يبراگيم كولىمباەۆقا جولىققانىڭ دۇرىس دەپ كەڭەس بەردى». ەشقانداي مولدانىڭ ءبىلىمى مەن ايتقان ءسوزىن جاقتىرماي, تەك سىناۋمەن كەلە جاتقان ميسسيونەر ءۇشىن ەسىمى اڭىزعا اينالا باستاعان يبراگيممەن كەزدەسۋ قىزىق بولا باستاعانى كورىنەدى. ەندىگى ويى – ابايمەن جولىعۋ. وسىلايشا, «5 سەنتيابريا پريەحال ناكونەتس ي ك زنامەنيتومۋ سرەدي كيرگيز يبراگيمۋ كولىمباەۆۋ» دەيدى. سونىمەن ميسسيونەر لەونيد پوكروۆسكيدىڭ ەستەلىگىن سول كۇيىندە بەرەيىك:
«5 قىركۇيەك كۇنى مەن قىرعىزدار اراسىندا تانىمال يبراگيم كولىمباەۆقا اقىرى جەتتىم. يبراگيم مەنىمەن العاشقى سوزدەن-اق ءدىن تۋرالى پىكىرتالاسقا كىرىستى. ول بىلاي دەدى: الەم جاراتىلعاننان بەرى ادامدار اراسىندا سەنىم تۋرالى داۋ-داماي توقتاعان ەمەس, اركىم ءوز سەنىمىنىڭ عانا شىنايى ەكەنىن ايتادى, بىراق ەشكىم ەشكىمگە ناقتى دالەل كەلتىرە الماعان, سوندىقتان ءار ادامدى ءوز سەنىمىندە قالدىرعان دۇرىس ەمەس پە؟
مەن وعان قارسى پىكىر ءبىلدىردىم: سەنىم ءارتۇرلى – كەيبىرەۋى عىلىمدى مەنسىنبەيدى, باسقا ءدىن وكىلدەرىنە وشپەندىلىكتى ناسيحاتتايدى, ايەلگە جابايى, ايۋاندىق قاتىناستى ۋاعىزدايدى, ادامدى قاجەتسىز, ۇساق-تۇيەك راسىمدەردىڭ ق ۇلىنا اينالدىرادى, ءتىپتى وزگە سەنىمدەگىلەرگە قارسى قاسيەتتى سوعىس جۇرگىزۋدى دە ناسيحاتتايدى. مۇنداي ءدىن ادامزات ءۇشىن ز ۇلىمدىق شىعار, ونىمەن كۇرەسۋ كەرەك. سوندىقتان اركىمدى ءوز سەنىمىندە قالدىرۋعا بولمايدى, كەرىسىنشە, جالعان سەنىمگە ەرگەندەردى ونى تاستاۋعا سەندىرۋ قاجەت.
يبراگيم بۇعان تولىققاندى دايىن جاۋابى بار ەكەنىن ايتتى, بىراق الدىمەن باسقا ءبىر ويدى جەتكىزگىسى كەلدى. ول بىلاي دەدى: ادام ءومىرى ۇيقىعا ۇقسايدى. مىسالى, ۇيقى كەزىندە ادام بايقاۋسىزدا بالانى باسىپ كەتسە – بۇل ونىڭ كىناسى ەمەس. ول ويانادى, ار-ۇجدانى تازا, بۇل قاتەلىك ءۇشىن قۇداي دا جازالامايدى. جەر بەتىندە ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن ادام دا ۇيقىداعىداي بەيسانا كۇيدە بولادى, ول ولەدى, كەيىن قاتتى قاتەلەسكەنىن تۇسىنەدى, بىراق بۇل قاتەلىگى بىلمەستىكتەن بولعاندىقتان, ار-ۇجدانى مازالامايدى, قۇداي دا جازالامايدى. سوندىقتان ادامنىڭ جالعان دىنگە سەنۋى ماڭىزدى ەمەس – ول ءۇشىن جازالانبايدى.
مەن مولداعا قارسى شىعىپ: ادام ءومىرىن ۇيقىداعى ادامنىڭ بەيسانالىق كۇيىمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. ادام ءومىرىنىڭ ءمانى – ونىڭ سانالى جانە ەركىن بولۋىندا. ادام تۋا بىتكەن ار-ۇيات سەزىمى ارقىلى جاقسىلىق پەن جاماندىقتى اجىراتا الادى, ءاربىر ارەكەتى ءۇشىن الدىمەن ار-ۇجدانى الدىندا جاۋاپ بەرەدى. جامان ارەكەتتىڭ سەبەبى – بىلمەستىك ەمەس, ادامنىڭ بۇزىلعان تابيعاتى. ادام – بەيسانا ماشينا ەمەس, اقىل-ويى بار, ەركىن تىرشىلىك يەسى, ءوز ارەكەتى ءۇشىن جاۋاپتى. ادام ءومىرىن ۇيقىمەن, ونىڭ ارەكەتىن ۇيقىداعى قوزعالىسپەن سالىستىرۋ – ادامدى ادامدىق قادىر-قاسيەتىنەن ايىرۋ, ونى ماشينا دەڭگەيىنە ءتۇسىرۋ.
مۇمكىن بۇل كوزقاراس يسلامداعى قۇداي تۋرالى تۇسىنىكپەن — الەمدەگى جالعىز ارەكەت ەتۋشى كۇش, جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ جالعىز سەبەپكەرى, ادامنىڭ ءاربىر ارەكەتى مەن اقىرەتتەگى تاعدىرى قۇداي تاراپىنان الدىن الا بەلگىلەنگەن دەگەن ۇعىممەن سايكەس كەلەتىن شىعار. بىراق حريستيان ءدىنى ادامنىڭ مورالدىق ارەكەتى تۋرالى مۇلدە باسقاشا ۇيرەتەدى. مەن وعان جەردەگى ءومىرىمىز – بولاشاق ومىرگە دايىندىق ەكەنىن, اقىرەتتەگى تاعدىرىمىز وسى ومىرگە بايلانىستى ەكەنىن ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىردىم. سوندىقتان ءاربىر ارەكەتىمىز مۇقيات ويلاستىرىلۋى كەرەك, ادامنىڭ ۇستاناتىن ءدىنى دە تەرەڭ زەرتتەلۋگە ءتيىس. ەگەر ونىڭ ايتقانىنداي ويلاساق, وندا ادام جاساعان كەز كەلگەن جامان ارەكەت, قىلمىس پەن زورلىق – ەشقانداي ايىپتاۋعا نەمەسە جازاعا لايىق بولمايدى.
يبراگيم مەنىڭ ايتقانىمدى جاقسى ءتۇسىندى, بىراق ءوز تەورياسىنان باس تارتقىسى كەلمەدى. مەن حريستياندىق كوزقاراستى تۇسىندىرە وتىرىپ, يسلام ءىلىمىنىڭ ادامگەرشىلىك سەزىم مەن اقىلعا قايشى كەلەتىن تۇستارىن اتاپ ءوتتىم. سوندا يبراگيم يسلامدى قورعاعىسى كەلمەيتىنىن ايتتى. ول بىلاي دەدى: مەن – شىنايى مۇسىلمانمىن, بىراق ءسىز ويلاعانداي ەمەسپىن. يسلام ۇيرەتەتىن كوپ نارسەنى مويىندامايمىن. قۇران قاتتى بۇرمالانعان, وندا شىندىق پەن جالعاندى اجىراتۋ قيىن. مۇحاممەد پايعامبار ەشقاشان قاسيەتتى سوعىس تۋرالى ۇيرەتكەن ەمەس, ول ءاردايىم عىلىممەن اينالىسۋدى قولداعان, بارلىق ادامعا ماحابباتپەن قاراۋدى ناسيحاتتاعان.
ءدىني توزىمسىزدىك – كەيىنگى مولدالاردىڭ, اسىرەسە تۇرىكتەردىڭ, ءوز بيلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن ويلاپ تاپقان نارسەسى جانە تاتارلار – ورىس بيلىگىنە بودان بولىپ, ودان قۇتىلۋ ارمانىنان تۋعان. قازان مەدرەسەلەرى – مۇسىلمان ەمەستەرگە دەگەن وشپەندىلىكتى ناسيحاتتايتىن باستى ورتالىق. تۇركيادا, ارابيادا, پارسىدا — قازانداعىداي ءفاناتيزمدى ناسيحاتتامايدى. قازىرگى كەزدە يسلام ءىلىمى ەڭ قاتتى بۇرمالانىپ جاتقان جەر – قازان.
ورىستار يسلامدى جەتكىلىكتى بىلمەيدى, ونىڭ تەرەڭدىگىن تۇسىنبەگەن. كوپشىلىگى يسلامدى اۋدارمالار ارقىلى وقيدى, ال بارلىق اۋدارما, سونىڭ ىشىندە گ.سابلۋكوۆتىكى – وتە قاتە. مەن, – دەيدى يبراگيم, – مۇحاممەد پايعامبار قالدىرعان يسلام ءدىنىنىڭ شىنايى نۇسقاسىن قالپىنا كەلتىرۋمەن اينالىسىپ ءجۇرمىن. مەن ولگەننەن كەيىن مۇسىلماندار ەڭبەكتەرىمدى وقيدى, مۇمكىن مەنىڭ ءىسىمدى جالعاستىراتىندار تابىلار.
مەن يبراگيمنىڭ ۇيىندە تۇنەدىم. كوپتەگەن ماسەلەنى تالقىلادىق. ول وتە كوپ وقىعان, ءتىپتى فيلوسوفتاردى دا وقىعان, بۇل ءبىلىمىن دە جاسىرعان جوق. مىسالى, گراف لەۆ تولستوي تۋرالى ۇلكەن ماقتاۋمەن ايتتى, ونى يسلام تۋرالى كوزقاراستى بولىسەتىن ادام دەپ سانايدى. اكەي يوانن كرونشتادتسكي تۋرالى ء«بىزدىڭ اكەي يوانن» دەپ اتايدى. حريستيان ءدىنى تۋرالى وتە ۇستامدى سويلەيدى. ال يسلامدا كوپ نارسەنى سىنعا الادى. سەمەيلىك مولدالاردى – بىلىمسىزدىك پەن فاناتيزم ءۇشىن ايىپتايدى.
كەلەسى كۇنى يبراگيمنىڭ ۇيىنەن شىعىپ, تاعى بەس اۋىلعا باردىم. 12 قىركۇيەكتە امان-ەسەن ۇيگە ورالدىم.
ميسسيونەر, سۆياششەننيك لەونيد پوكروۆسكي».
اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ بىزگە بەلگىلى ءومىر جولىن سارالاساق, 1896 جىلى اقىن ومىرىندە ماڭىزدى بەتبۇرىس بولعانىن كورەمىز. بۇل كەزەڭدە ول بولىستىق قىزمەتىن اياقتاپ, قوعامدىق-ساياسي ىستەردەن بويىن اۋلاق ۇستاي باستايدى. سول ۋاقىتتان باستاپ ابايدىڭ رۋحاني جانە فيلوسوفيالىق ىزدەنىسى تەرەڭدەي تۇسەدى. «عاقليا» اياقتالىپ قالعان. ميسسيونەر لەونيدپەن دە اڭگىمەسىندە «مەن, مۇحاممەد پايعامبار قالدىرعان يسلام ءدىنىنىڭ شىنايى نۇسقاسىن قالپىنا كەلتىرۋمەن اينالىسىپ ءجۇرمىن. مەن ولگەننەن كەيىن مۇسىلماندار ەڭبەكتەرىمدى وقيدى, مۇمكىن مەنىڭ ءىسىمدى جالعاستىراتىندار تابىلار», دەگەنىنەن ۇلكەن تولعانىستا جۇرگەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. 1896 جىلدان كەيىن ءدىن ماسەلەسىنە تولىققاندى وتىرعانىن بايقاۋعا بولادى. پروفەسسور اسان وماروۆتىڭ «اباي: اشىلماي كەلگەن قىرلارى» مونوگرافياسىندا ايتىلعانداي: «سەنىم – اقىل-ويدىڭ, تانىمنىڭ ءونىمى. ەگەر تانىم تاياز بولسا, يمان دا ءالسىز. سوندىقتان ءوزىنىڭ كۆينتەسسەنتسيالىق كۇردەلى ەڭبەگى – 38-قارا ءسوزىن اباي «ىقىلاسپەن وقىپ, ۇعىپ الىڭىزدار, ونىڭ ءۇشىن ماحابباتىڭ تولادى» دەپ باستاپ, اللا تاعالانىڭ بولمىسىن زەرتتەۋدى قولعا الادى. الەمدىك تەولوگيا سالاسىنا قوماقتى ۇلەسىن قوسادى», دەيدى. عالىمنىڭ پىكىرىنشە «عاقليا-تاستيديقات» نەمەسە 38-قارا ءسوز 1899–1902 جىلدار ارالىعىندا جازىلعان. ياعني حريستيانداندىرۋ ۇدەرىسى, مۇسىلمانداردىڭ يسلام ءدىنىن ۇستاۋى, كەم-كەتىگى بارلىعى ۇلى ابايدى ويلاندىرماي قويماعان. وسى تولعانىس ناتيجەسىندە 38-قارا ءسوزى دۇنيەگە كەلگەن. حاكىم اباي ءدۇر جاۋھار سوزدەرىمەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءدىن يسلام ءۇشىن كۇرەسكەن جان رەتىندە دە تاريح بەتىندە قالادى. ميسسيونەرلەرمەن كەزدەسىپ (ارحيماندريت سەرگەي, يوانن نيكولسكي, لەونيد پوكروۆسكي), ولارمەن تەرەڭ پىكىرتالاسقا ءتۇسىپ, ءار ۋاقىتتا ابىرويمەن شىعىپ وتىرعانى اباي بەينەسىن ودان ءارى اسقاقتاتا تۇسكەندەي.
سايات بايمۇرات ۇلى,
استانا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتى ونەر جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار جوعارى مەكتەبىنىڭ دەكانى
