شىنىندا دا, بەلگiلi بiر زاڭدارى مەن قۇقىقتىق جۇيەسى قۇرىلماعان مەملەكەت ەل بولا الماسى انىق. كونستيتۋتسيا, ياعني اتا زاڭ - قازاق مەملەكەتتiلىگiنiڭ ايعاعى. اتا زاڭىمىز بۇگiنگi زاماننىڭ بارلىق كوكەيكەستi ماسەلەلەرiن تولىق قامتىعان جانە مەملەكەت قۇرىلىسىنا تولىق باعا بەرە الاتىن الىپ قۇجات. سەبەبى, كونستيتۋتسيا ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىڭ قانداي جولمەن داميتىنىن, باستى قۇندىلىقتارىن ولشەپ-ءپىشىپ, ايقىنداپ بەرىپ وتىر. ەلiمiزدەگi وڭ وزگەرiستەر مەن دامۋدىڭ باستاۋى دا وسى كونستيتۋتسيادا جاتىر. اتا زاڭىمىزدىڭ نەگiزiندە حالىقتىڭ ەركiندiگi, تەڭدiگi, ىنتىماعى ارتىپ, ەلiمiز تاتۋلىقتىڭ تال بەسiگiنە اينالىپ وتىر.
بيىل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا 30 جىل تولادى. نەگىزگى زاڭنىڭ ءماتىنى وزگەرمەيتىن, عاسىرلار بويى تۇراقتى بولۋى كەرەك دەگەن پىكىر بار. دەگەنمەن, كونستيتۋتسيا قاتىپ قالعان اكت ەمەس, زامان كەلبەتى وزگەرگەن سوڭ كونستيتۋتسيالىق نورمالاردا وزگەرەتىنى زاڭدىلىق. تاريحقا جۇگىنسەك, ەل تاريحىندا بەس كونستيتۋتسيا بولدى. ولار 1926 جىلعى قازاق اسسر كونستيتۋتسياسى, 1937 جىلعى قازاق كسر كونستيتۋتسياسى, 1978 جىلعى قازاق كسر كونستيتۋتسياسى, 1993 جىلعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى, 1995 جىلعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسى 1993 جىلى 28 قاڭتاردا XII سايلانعان قازاقستان جوعارعى كەڭەسىنىڭ IX سەسسياسىندا پارلامەنتتىك رەسپۋبليكا ۇلگىسىندە قابىلداندى. كونستيتۋتسيا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى كۇردەلى, قايشىلىقتارعا تولى كەزەڭ ەدى. ءبىر جاعىنان, كونستيتۋتسيا نارىقتىق ەكونوميكا مەن دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنا قۇقىقتىق نەگىز جاساسا, ەكىنشى جاعىنان, بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى تارماقتارىنىڭ وكىلەتتىكتەرى تۋرالى ماسەلەنى شەشە المادى. سوندىقتان جوعارعى بيلىكتە داعدارىس ورىن الىپ, قوعامدا تۇراقسىز الەۋمەتتىك جاعداي قالىپتاستى. وسى سەبەپتەر 1995 جىلى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋعا نەگىز بولدى.
اتا زاڭ قابىلدانعاننان بەرى قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ نەگىزى قالانىپ, زاڭدىلىق پەن ءتارتىپ نىعايىپ, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلدى.
كەز كەلگەن كونستيتۋتسيا بولاشاققا باعىتتالادى. ونىڭ قولدانىلۋ مەرزىمى ارينە شەكسىز بولۋى كەرەك. بىراق بۇل كونستيتۋتسيانى وزگەرتۋگە نەمەسە تولىقتىرۋعا بولمايدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. وزگەرتۋگە جاتپايتىن نورمالارمەن قاتار, دامۋشى قوعامنىڭ مۇددەلەرىنە ساي وزگەرتۋگە تۋرا كەلەتىن نورمالار بار ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. سوڭعى جىلدارى اتا زاڭعا 6 رەت وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار جاسالدى. وزگەرىستەر ەنگىزىلەردىڭ الدىندا ەلىمىزدە دەموكراتيالىق رەفورمالاردى جاساۋ مەن ناقتىلاۋ جونىندە ارنايى كوميسسيالار قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەدى. ءار سالانىڭ بىلىكتى ماماندارى اتا زاڭىمىزدىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن تۇششىمدى ويلارىن ورتاعا سالىپ, ۇتىمدى ۇسىنىستارىن ايتتى. العاش رەت 1998 جىلى كونستيتۋتسيانىڭ 19 بابىنا تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. وندا پرەزيدەنتتىككە كانديداتتىڭ 65 جاسقا دەيىنگى دەگەن جاس شەكتەۋى الىنىپ, پارلامەنت دەپۋتاتتارىن پارتيالىق تىزىممەن سايلاۋ تۋرالى جانە باسقا دا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. ال 2007 جىلى ەلدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنىڭ نىسانىنا قاتىستى تۇزەتۋلەر بولدى. قازاقستان پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ نىسانى بار ءبىرتۇتاس مەملەكەتكە اينالدى. 2017 جىلعى ەنگىزىلگەن وزگەرىستە پرەزيدەنتتىڭ بىرقاتار وكىلەتتىگى بيلىكتىڭ باسقا تارماقتارىنا بەرىلدى. 2019 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا كونستيتۋتسياعا قازاقستان استاناسىنىڭ اتىن وزگەرتۋ بويىنشا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن ەدى. 2022 جىلى 5 ماۋسىمدا كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ءوتىپ, حالىق اتا زاڭىمىزدىڭ 33 بابىنا 56 وزگەرىس ەنگىزۋ ءۇشىن ءوز داۋىستارىن بەرگەن ەدى. بۇل, ارينە, تاريحي ماڭىزى بار شەشىم بولعانى انىق. قازاقستان سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنان كۇشتى پارلامەنتى بار پرەزيدەنتتىك فورماعا كوشتى. جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ كوزدەرى, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسىلى بولدى. پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشى, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىسى باسشىلارى لاۋازىمدارىن اتقارۋعا قۇقىعى جوق دەپ بەلگىلەندى. قازاقستاندىقتار ءوز بەتىنشە كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنە الاتىن بولدى. ەڭ اۋىر جازا ءولىم جازاسىنا تىيىم سالىندى. ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسى ارالاس سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا قۇرىلدى. سەناتتاعى پرەزيدەنتتىك كۆوتا قىسقارادى, ماجىلىستەگى قحا كۆوتاسى جويىلدى. ماجوريتارلىق جۇيە دەپۋتاتتى سايلاۋشىلاردىڭ قالاۋى بويىنشا شاقىرتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. جالپى قۇقىقتىق جاعىنان العاندا نەگىزگى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى — كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇرىلۋى بولدى. قازىرگى تاڭدا وسى وزگەرىستەردى ەنگىزۋ دۇرىس شەشىم بولعانىن كورىپ وتىرمىز.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 30 بابىندا باياندالعان ازاماتتاردىڭ تەگىن ءبىلىم الۋعا دەگەن قۇقىقتارى ءبىلىم تۋرالى زاڭ نەگىزىندە ورىندالىپ, جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇگىنگى كۇنى ەل ەرتەڭىنە قىزمەت ەتەتىن بولاشاق جاس مامانداردى دايىنداۋدا مەملەكەت تاراپىنان جانە وبلىس اكىمشىلىگى تاراپىنان ءبولىنىپ جاتقان ءبىلىم گرانتتارى سونىڭ ايقىن دالەلى. ءار ازاماتتىڭ كوزقاراس ەركiندiگi, تاڭداۋ مۇمكiندiگi, بەيبiت ءومiرi قامتاماسىز ەتiلگەندiكتەن, بiزدiڭ ەلدە ساياسي تىنىشتىق ورنادى. اتا زاڭنىڭ 1-بابىنىڭ 1-تارماعىندا قازاقستان ءوزىن ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى بولىپ تابىلاتىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى دەگەن. ەندەشە مەملەكەتىمىزدىڭ اتا زاڭى حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىز ەل بولۋدى ارمانداعان مۇددەسىن زاڭ تىلىندە ايشىقتاپ, الەمگە قازاقستان دەگەن مەملەكەت بار ەكەنىن پاش ەتىپ وتىر. ەڭ قىمبات قازىنا ادام بولعاندىقتان كونستيتۋتسيامىز ەلىمىزدەگى بارلىق ازاماتتارعا شىققان تەگىنە, دىنىنە, ساياسي كوزقاراسىنا قاراماستان بىردەي قۇقىقتىق كەپىلدىك بەردى. كونستيتۋتسيانىڭ قوعام ومىرىندەگى, ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى ورنى بولەك ەكەنىنە وتىز جىلدان بەرى كوزىمىز جەتىپ كەلەدى.
اتا زاڭدى قالىڭ بۇقارا ۇلكەن ىقىلاسپەن قاستەرلەۋگە تيiس. ويتكەنى كونستيتۋتسيا بارلىق ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ ىلگەرى باسۋىنا بەرىك دىڭگەك, التىن ەرەجە بولىپ قالا بەرمەك.
مەملەكەتتىلىگىمىزدى قالىپتاستىرىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋدا ماڭىزى زور اتا زاڭىمىزدى قۇرمەتتەيىك! بۇل مەرەكەنىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن تەرەڭ تۇسىنە بىلەيىك!
ەرمەك بورىباەۆ,
ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى
جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
باسقارما-توراعاسى, رەكتورى,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور.
