– الەمدە دارىگەرلەردى كۇندەلىكتى ءبىرسارىندى جۇمىستان بوساتىپ, ولاردىڭ ماڭىزدى كلينيكالىق شەشىمدەر قابىلداۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنولوگيالار بەلسەندى قولدانىلادى. ەلىمىزدە دە پەرسپەكتيۆتى مەديتسينالىق ستارتاپتار بار. الايدا بيۋروكراتيا ولاردىڭ الەۋەتىن شەكتەپ وتىر. ءبىر جاعىنان, ەلىمىزدەگى مەديتسينالىق اقپارات جۇيەلەرىندە ءبىرتۇتاس الگوريتم جوق, ارقايسىسى دەربەس دامىپ جاتىر. بۇل جاساندى ينتەللەكتىنىڭ مەديتسينا سالاسىنا ەنگىزىلۋىن تەجەيدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ ىسىندەگى جۇيەسىزدىك ءتۇرلى زاڭبۇزۋشىلىقتارعا جول بەرۋدە. مىسالى, بىلتىر الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا اۋديت جۇرگىزىلدى. سول كەزدە قوماقتى قاراجاتتىڭ شىعىن بولعانى انىقتالدى. تسيفرلىق تاسىلدەر مەديتسينا سالاسىنىڭ اشىق جانە ءتيىمدى قىزمەت ەتۋىنە ىقپال ەتەدى,– دەدى مەملەكەت باسشىسى.
جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قازىرگى مەديتسينا سالاسىنا قوسىپ وتىرعان ۇلەسى از ەمەس. بۇگىندە تەحنولوگيا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جوعارى قارقىنمەن دامىپ كەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا مەديتسينا سالاسى عاجايىپ جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ, قانشاما ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالدى. شەتەلدىڭ مەديتسينا سالاسىندا جاساندى ينتەللەكتى ارقىلى ادام ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا بولاتىنى دالەلدەنگەن. ياعني دۇرىس دياگنوز قويۋ – جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس. الايدا كەيبىر تەحنولوگيانى يگەرۋ دارىگەرلەرگە دە, ناۋقاستارعا دا قيىنعا سوعادى. سوندىقتان ولاردى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ءساتتى ەنگىزۋ قيىندىق تۋدىرا باستادى.
«سونىڭ ءبىر مىسالى – ەلەكتروندىق مەديتسينالىق كارتالار. ول تالاي دارىگەردىڭ زىعىردانىن قايناتتى. بۇل كارتالار ناۋقاس تۋرالى مالىمەتتى ساقتاۋعا, باقىلاپ وتىرۋعا ارنالعان. الايدا دارىگەر ناۋقاستى قابىلداۋ كەزىندەگى ۋاقىتىنىڭ ءبىراز بولىگىن وسى كارتانى تولتىرۋعا جۇمسايدى. ويتكەنى نەگىزگى مالىمەتتەردى ەنگىزۋدىڭ ءوزى ۇزاققا سوزىلىپ كەتۋى مۇمكىن», دەيدى «Northwell Health» جەلىسىنىڭ پرەزيدەنتى مايكل دوۋلينگ. بۇل سوزدەر ونىڭ «دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى قايتا جۇكتەۋ» اتتى كىتابىندا ايتىلعان.
دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, جۇمىس كۇنىنىڭ باقانداي 6 ساعاتى ءدال وسى ەلەكتروندىق مەديتسينالىق كارتالارعا كلينيكالىق دەرەكتەردى ەنگىزۋگە كەتەدى. سونىڭ سالدارىنان ولار ناۋقاستارعا بولەتىن التىن ۋاقىتىن جوعالتادى. نەگىزى دارىگەردىڭ قابىلداۋى شامامەن 18 مينۋتقا سوزىلادى. سونىڭ كوپ بولىگى مالىمەتتى تىركەۋگە كەتەدى.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, ەلەكتروندىق مەديتسينالىق كارتالاردىڭ كەڭىنەن قولدانىلۋىنا كەدەرگى بولىپ وتىرعان تاعى ءبىر ماسەلە بار. بۇل – دەرەكتەردىڭ قۇپيالىعى, ياعني قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى.
جاقىندا قىتايدىڭ حەنيان قالاسىندا ناۋقاستارعا ناقتى دياگنوز قويا الاتىن جاساندى ينتەللەكتى جۇرتشىلىققا تانىستىرىلدى. الگى باعدارلامالىق جۇيە 4-8 سەكۋندتىڭ ىشىندە 100 كلينيكالىق جاعدايدى ساراپتاپ, ارقايسىسىنا جەكە دياگنوز قويىپ شىققان. سوندا اقىلدى تەحنولوگيا ەكەۋىندە عانا قاتەلىك جىبەرىپتى. قالعانىندا دارىگەردىڭ قويعان دياگنوزىمەن بىردەي قورىتىندى شىعارعان.
جاپون دارىگەرلەرى ونكولوگيالىق سىرقاتقا شالدىققان ءبىر ناۋقاستى ەكى جىل قاتارىنان ەمدەپ جازا الماعان. قولدانعان ەمدەرى شيپا بولماي, امالدارى قۇرىعان ماماندار الگى پاتسيەنت تۋرالى مالىمەتتى سينگاپۋر ارقىلى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ «باقىلاۋىنا» جىبەرەدى. باعدارلامانىڭ «اقىلىمەن» الگى ناۋقاستى ەمدەۋدىڭ ءتاسىلىن وزگەرتىپ كورگەن ەكەن, شىنىمەن دە ونىڭ جاعدايى جاقسارىپ, بەتى بەرى قاراي باستاعان.
ەندى مەديتسيناداعى جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋدىڭ ارتىقشىلىعىنا توقتالايىق. ءبىرىنشى, جي مەديتسينالىق دەرەكتەرگە, بەينەلەۋگە جانە تالداۋلارعا نەگىزدەلگەن اۋرۋلاردى جىلدام جانە ءدال دياگنوستيكالاۋعا كومەكتەسە الادى. ەكىنشى, جي جۇيەلەرى ۇلكەن كولەمدەگى دەرەكتەردەگى ۇلگىلەر مەن بايلانىستاردى انىقتاي الادى, بۇل اۋرۋلاردى دياگنوستيكالاۋ مەن بولجاۋدىڭ دالدىگىن جاقسارتادى. ءۇشىنشى, جي ەڭ ءتيىمدى ەمدەۋ ادىستەرىن تاڭداۋعا جانە جەكە ەمدەلۋشى ءۇشىن رەتسەپتتەردى وڭتايلاندىرۋعا كومەكتەسەدى. ءتورتىنشى, مەديتسينالىق وقىتۋدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن جي جۇيەلەرىن مەديتسينالىق ستۋدەنتتەر مەن مامانداردى وقىتۋ, سيمۋلياتسيالار مەن وقۋ باعدارلامالارىن جاساۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولادى. بەسىنشى, جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ ارقىلى جاڭا زاڭدىلىقتار مەن تەندەنتسيالاردى انىقتاۋ ءۇشىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى كوپتەگەن دەرەكتى تالداۋعا بولادى. التىنشى, اكىمشىلىك تاپسىرمالاردى اۆتوماتتاندىرۋ جانە مەديتسينالىق پەرسونالدىڭ جۇمىس ۇدەرىسىن وڭتايلاندىرۋ. جەتىنشى, جي كومەگىمەن مەديتسينالىق كومەكتىڭ تيىمدىلىگى مەن ساپاسىن جاقسارتۋعا بولادى. سەگىزىنشى, جي جۇيەلەرى وزگەرىستەردى انىقتاۋ جانە ىقتيمال ماسەلەلەر تۋرالى ەسكەرتۋ ارقىلى پاتسيەنتتەردىڭ جاعدايىن ناقتى ۋاقىتتا باقىلاي الادى.
البەتتە, ساراپتامالىق باعدارلاما سىرقاتتى ەمدەۋدىڭ جولىن 100 پايىز سەنىمدىلىكپەن كورسەتىپ بەرەدى دەسەك, اعات ايتقان بولار ەدىك. جالپى مەديتسينانىڭ ءوزى – ناقتى عىلىم ەمەس. سول سياقتى جي-دە بولجامدى ۇسىنىس قانا بەرەدى.
بۇگىندە ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكتىنى مەديتسينادا قولدانۋ قولعا الىنا باس-تادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى «IBم» كومپانياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, جي-ءدى الدىمەن ونكولوگيا سالاسىندا سىناپ كورمەكشى. مۇنداي جوبا امەريكا, انگليا, گەرمانيا سەكىلدى الەمنىڭ 15 ەلىندە ەنگىزىلىپ جاتىر. بۇل جۇيەنىڭ تيىمدىلىگى – ناۋقاستىڭ اۋرۋ تاريحىن, قازىرگى جالپى جاعدايىن, ساراپتامالار قورىتىندىلارىن باعدارلاماعا ەنگىزسە بولدى, جاساندى ينتەللەكت سول ساتتە الگى ادامعا قانداي ەمدەۋ جولى ءتيىمدى ەكەنىن بىرنەشە سەكۋندتىڭ ىشىندە ساراپتاپ ايتىپ بەرەدى. بىراق ونىمەن كەلىسۋ, كەلىسپەۋ – دارىگەردىڭ ەركىندە. ينتەللەكتۋالدىق كومپيۋتەرلىك باعدارلاما ناۋقاس تۋرالى مالىمەتتەردى بىرنەشە سەكۋندتا وڭدەپ بەرەدى. ءارى عالامتورداعى سول اۋرۋدى ەمدەۋ تاسىلدەرى جونىندەگى سوڭعى زەرتتەۋلەردى, عىلىمي دالەلدەنگەن ماقالالاردى اۆتوماتتى تۇردە تالداپ, سونىڭ نەگىزىندە اۋرۋدى ەمدەۋدىڭ جولىن نۇسقايدى.
سول سەكىلدى, «InHeart» پلاتفورماسى دا جي كومەگىمەن جۇرەك ىرعاعىنىڭ بۇزىلىسىنا بايلانىستى جاسالاتىن قانتامىر ارقىلى حيرۋرگيالىق تاسىلمەن ەمدەۋدە ناۋقاستىڭ جۇرەگىندەگى اناتوميالىق نىسانالاردى دەتالدى تۇردە انىقتاۋدا قولدانىلادى. ول جۇرەكتىڭ 3D مودەلدەگى سۋرەتىن الىپ وڭدەپ, جۇرەك ىرعاعىمەن شۇعىلداناتىن اريتمولوگ دارىگەردىڭ كاتەتەرلىك ابلاتسيا ارقىلى جۇرەك ىرعاعى بۇزىلىسىن حيرۋرگيالىق جولمەن ەمدەۋ بارىسىندا ابلاتسيالىق كاتەتەردىڭ جۇرەكتىڭ قاي ايماعىندا تۇرعانىن دالدىكپەن كورسەتىپ, دارىگەر جۇمىسىن جەڭىلدەتەدى جانە وعان ءتيىستى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە جاقسى كومەكشى بولا الادى. كت, مرت-مەن سالىستىرعاندا قولجەتىمدى جانە كلينيكا ءۇشىن ەكونوميكالىق تۇرعىدا ارزانعا تۇسەدى.
جي مەديتسينانىڭ اۋىر, كۇردەلى سالالارى نەيروحيرۋرگيا, حيرۋرگيا, تراۆماتولوگيا, ۋرولوگيا, باسقا سالالارىنا ەنگىزىلىپ وتىر. مىسالى, استاناداعى ۇلتتىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعىندا 200-دەن استام پاتسيەنتتىڭ باس ميىنا «گامما-پىشاق» كومەگىمەن وتا جاسالىپ, جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزىلدى. تاياۋدا ونكولوگيا جانە راديولوگيا ينستيتۋتىندا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كومەگىمەن قىتاي, فرانتسيا جانە قازاقستان ونكوۋرولوگتار توبى بۇيرەككە كۇردەلى وتا جاسادى. سونداي-اق «روبوت-حيرۋرگ» كومەگىمەن وتالار جاسالدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ءبىراز جىلدان بەرى مەديتسينالىق قىزمەتكە ءجۇ-گىنگەن ەل ازاماتتارىنىڭ سىرقات تاريحىن, قانداي ناۋقاسپەن ءجيى قارالاتىنى, نەندەي ءدارى-دارمەكتەر قولدانعانى تۋرالى مالىمەتتى جيناقتاپ وتىر. وسى اقپاراتتاردى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ, مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ پاتسيەنتتەر تۋرالى جەكە دەرەك قورىن بىرىكتىرىپ, بىرىڭعاي دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋ قولعا الىندى. بۇل جۇمىس ءساتتى جۇزەگە اسسا, «200 ەلەكتروندى ۇكىمەت» پورتالىندا «ەلەكتروندى دەنساۋلىق پاسپورتى» دەگەن بولەك تارماق پايدا بولىپ, ول بارلىق ازاماتقا قولجەتىمدى بولماق. ەلەكتروندى قولتاڭباسى بار ازاماتتار جەكە كابينەتىنە كىرىپ, وزدەرىنىڭ دەنساۋلىق تولقۇجاتىن اشىپ كورە الادى. ال ماماندار وسى قۇجاتتاعى مالىمەتتەردى جي باعدارلاماسىنا ەنگىزىپ, پاتسيەنتتەردىڭ دەنساۋلىعى تۋرالى ماعلۇماتتاردى سۇرىپتاماق.
قازىرگى ۋاقىتتا دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىندەگى ەڭ كوپ تارالعان جي فۋنكتسيالارى كلينيكالىق شەشىمدەردى قولداۋ جانە كەسكىندى تالداۋ سانالادى. كلينيكالىق شەشىمدەردى قولداۋ قۇرالدارى پروۆايدەرلەرگە ەمدەلۋشىگە قاتىستى اقپاراتقا نەمەسە زەرتتەۋلەرگە جىلدام قول جەتكىزۋ ارقىلى ەمدەۋ, ءدارى-دارمەك, پسيحيكالىق دەنساۋلىق جانە پاتسيەنتتىڭ باسقا قاجەتتىلىكتەرى تۋرالى شەشىم قابىلداۋعا كومەكتەسەدى. مەديتسينالىق بەينەلەۋدە جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارى كومپيۋتەرلىك توموگرافيا (كت), رەنتگەن ساۋلەلەرى, ماگنيتتى-رەزونانستىق توموگرافيا (مرت) جانە باسقا دا راديولوگ ماماندار جىبەرىپ الۋى مۇمكىن باسقا دا مالىمەتتەردى تالداۋ ءۇشىن قولدانىلادى. ويتكەنى ماماندار كەسكىندەردىڭ زاقىمدالۋى سەكىلدى كەيبىر ۇساق نارسەلەردى اڭعارماي جىبەرىپ الۋى مۇمكىن. ماسەلەن, جۇرەك مونيتورلارى سياقتى مەديتسينالىق قۇرىلعىلار ومىرلىك ماڭىزدى بەلگىلەردى باقىلاي الادى, ال جي وسى قۇرىلعىلاردان دەرەكتەردى جيناپ, سەپسيس سياقتى كۇردەلى جاعدايلاردى انىقتايدى. مىسالى, ءبىر زەرتتەۋشى عالىم IBM باعدارلاماسى كومەگىمەن شالا تۋىلعان نارەستەلەردى بولجاۋ ءۇشىن جي ۇلگىسىن ازىرلەدى, ول اۋىر سەپسيستى انىقتاۋدا 75% دالدىك تانىتتى.
ارينە, مەديتسينانى جي «قولىنا» تولىقتاي بەرۋدى دۇرىس كورمەيمىز. «اۋرۋعا شالدىققان ناۋقاس ءۇشىن ەڭ باستىسى – ادام كوڭىلى. ولارعا جانى اشيتىن, قالاي قينالىپ جۇرگەنىن تۇسىنەتىن دارىگەر قاجەت. دۇنيەدە سىرقاتتان جامان نارسە جوق, مۇنداي ساتتە ادام ءوزىن جالعىز سەزىنەدى. ال ونى ۋايىمدايتىن دارىگەر بولماسا, جاعداي ءتىپتى ناشار. سول سەبەپتى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ەڭ الدىمەن ادامگەرشىلىككە كوڭىل ءبولۋىمىز قاجەت», دەيدى ەريك توپول «Big Think» سايتىنا بەرگەن سۇحباتىندا.
دەگەنمەن قانداي ىستە بولسىن ادامنىڭ ءرولىن تومەندەتۋگە, جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ادام ارقاشان ادام بولىپ قالا بەرمەك. جي ادامداردى الماستىرمايدى, بىراق جي قولداناتىن ادامدار مۇنى بىلمەيتىن, جاساي المايتىن ادامداردى الماستىرادى. جاساندى ينتەللەكتى تەحنولوگياسىن كۇندەلىكتى ومىرگە ەنگىزۋ ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە ۇلكەن وزگەرىس اكەلەدى. ەندى جي مەديتسينا سالاسىنا جىل وتكەن سايىن باتىل ەنە بەرەتىنى انىق. سوندىقتان قازىرگى زامان سۇرانىسىنا ساي ءار مامان ساۋاتتى, ءبىلىمدى بولىپ, قابىلەتىن جەتىلدىرىپ, جاڭا نانوتەحنولوگيانى مەڭگەرگەنى ءجون. بۇل – ۋاقىت تالابى.
ساعىندىق وردابەكوۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
تاراز
