جالپى, كيىك ەتىن تاعامعا پايدالانۋ «ستاندارتتاۋ تۋرالى», «تاماق قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» زاڭدارعا, «ەت جانە ەت ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» ەاەو 034/2013 تەحنيكالىق رەگلامەنتىنە سايكەس كەلەدى. كيىكتىڭ بالعىن ەتىنىڭ ستاندارتى سوناۋ قازاق كسر-ءى كەزەڭىنەن كەلە جاتسا, 2023 جىلى قوستاناي وبلىسىنداعى ەت كومبيناتى كيىك ەتىن قالبىرعا سالىپ بۇقتىرۋدىڭ وندىرىستىك تاجىريبەسىن جاساعان ەكەن. جاقىندا جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاس عالىمدارى كيىك ەتىنەن شۇجىق جاساۋدىڭ تەحنولوگياسىن ويلاپ تاپتى.
جاعىمدى جاڭالىقتى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىم جونىندەگى پرورەكتورى ءالجان شامشىدىننەن ەستىدىك. سودان سوڭ جاڭگىر حان اتىنداعى بقاتۋ-دىڭ دوتسەنتى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, «تاعام قاۋىپسىزدىگى» عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسىنىڭ جەتەكشىسى ايان ورازوۆتىڭ شاعىن زەرتحاناسىنا جولىمىز ءتۇستى.
كيىك ەتىنىڭ ازىقتىق قۇندىلىعى بۇرىننان بەلگىلى. دەگەنمەن وندىرىستىك جاعدايدا وڭدەۋ ءۇشىن بۇل ءۇردىس ابدەن زەرتتەلىپ, ساراپتامادان وتۋگە ءتيىس. جالپى, ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق ساراپتاما قورىتىندىسى بويىنشا كيىك ەتى كۇندەلىكتى ازىق ەسەبىندە تۇتىنۋعا جارامدى ەكەنى دالەلدەنگەن.
– كيىك ەتى سانيتارلىق-گيگيەنالىق تالاپتارعا ساي, ونىڭ قۇرامىندا پاتوگەندى ميكرواعزالار جوق, دەنساۋلىققا زالالىن تيگىزبەيدى. قوسىمشا زەرتتەۋلەر كيىك ەتىن ساقتاۋ, وڭدەۋ كەزىندە ونىڭ جاقسى ساقتالاتىنىن راستادى, ياعني تاماق ونەركاسىبىنە پايدالانۋعا بولادى. قۇرامىن ناقتى تالداساق, 100 گرامم ونىمدە 21,2 گرامم اقۋىز, 13,7 گرامم ماي بار, كالوريالىق قۇندىلىعى – 208 ككال. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, كيىك ەتىنىڭ ورگانولەپتيكالىق, قۇندى تاعامدىق قاسيەتى جوعارى, – دەيدى ايان ورازوۆ.
ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى بيىل كيىك ەتىنەن شۇجىق جاساۋ ىسىنە كىرىسكەن. ول ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى ارنايى پيتومنيكتە باعىلىپ جاتقان بىرنەشە كيىكتى سويىپ, ەتىن ۆەتەرينارلىق تەكسەرۋدەن وتكىزگەن. وسى ىسكە تىكەلەي ارالاسىپ جۇرگەن تاعى ءبىر عالىم, ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىسى, ماگيستر ايدانا بەكبوسىنوۆا كيىك ەتىنىڭ قۇرامىندا دارۋمەندەر مەن مينەرالدار جەتكىلىكتى, ەتتىڭ ءدامى مەن ءيىسى جاعىمدى ەكەنىن, اقۋىزىنىڭ كوپ, مايى از بولعاندىقتان ناعىز ديەتالىق ءونىم رەتىندە تۇتىنۋعا بولاتىنىن ايتادى. قىسقاسى, كيىك ەتىن ەلىمىزدىڭ تاماق ونەركاسىبىندە پايدالانۋعا ابدەن بولادى دەيدى ماماندار.
بۇگىندە ورالدىق عالىمدار كيىك ەتىنەن شۇجىقتىڭ ەكى ءتۇرىن – سەرۆەلات جانە كراكوۆ سورتىن جاساپ شىققان. كيىك ەتى نەگىزىنەن مايسىز, قاراكەسەك بولعاندىقتان, شۇجىققا 30% كولەمىندە قاز بەن ۇيرەك ەتىن قوسۋعا تۋرا كەلگەن. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بۇل قۇستار دا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وزىندە, قوسالقى شارۋاشىلىقتا ءوسىرىلىپ جاتىر. ءتۇرلى تاجىريبەدەن كەيىن پايدا بولعان قوس شۇجىقتىڭ ءدامىن ءبىز دە تاتىپ كوردىك, كادىمگى شۇجىق تسەحىنان شىققان ونىمنەن ايىرۋ قيىن.
– كيىك جابايى جانۋار بولعاندىقتان, ونىڭ ەتىن ميكروبيولوگيالىق ساراپتامادان وتكىزىپ, ابدەن تەكسەرەمىز. ءونىم قۇرامىندا راديونۋكليد, اۋىر مەتالدار بار-جوعىن انىقتايمىز. قاۋىپسىز ەكەندىگىنە ابدەن كوزىمىز جەتكەن سوڭ عانا تاعام رەتىندە قولدانۋعا كىرىسەمىز, – دەيدى ايان جارىلقاسىن ۇلى.
قازىر بقاتۋ عالىمدارى وزدەرى شىعارعان ءونىمنىڭ قۇجاتتارىن رەتتەپ, ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە ۇسىنىپ, عىلىمي جاڭالىق رەتىندە پاتەنت الۋعا ازىرلەنىپ جاتىر. عالىمداردىڭ كيىك ەتىن تاعامعا پايدالانۋ باعىتىندا جەرگىلىكتى زەرتحانادا جۇرگىزگەن بارلىق تاجىريبە ناتيجەلەرى حالىقارالىق عىلىمي باسىلىمداردا جارىق كورمەك.
كوز الدىمىزدا بىرنەشە شۇجىقتى جاساپ كورسەتكەن ا.بەكبوسىنوۆا كيىك ەتىنەن تارتىلعان ەتتىڭ ءسولى كوپ بولاتىنىن, شۇجىققا تەك قانا تابيعي قوسپالار پايدالانىلعانىن, ىشەككە سالىنعان قوسپا 70 گرادۋستىق ارنايى پەشتە 2-3 ساعات قاقتالاتىنىن ايتتى. مۇنداي جولمەن دايىندالعان شۇجىق توڭازىتقىشتا ەكى اپتاداي عانا ساقتاۋعا جارامدى ەكەن. «حيميالىق قوسپاسى جوق, تازا تابيعي ءونىم وسىنداي بولادى», دەيدى ايدانا.
ءتيىستى قۇجاتتارى الىنىپ جاتسا, ەكولوگيالىق تازا ءارى ارزان كيىك ەتىن وندىرىستىك كولەمدە وڭدەپ, دۇكەن سورەسىنە جەتكىزۋدىڭ العىشارتىن جاساعان عالىمداردىڭ ەڭبەگى باعالانۋعا لايىق.
بقو ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى نۇرلان راحىمجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل كوكتەمدە وبلىستا 2,3 ميلليون كيىك ەسەپكە الىنعان. بۇل – كيىكتىڭ تولدەۋ ماۋسىمىنا دەيىنگى سانى. جانۋار جىل سايىن 30-40%-عا كوبەيەتىنىن ەسكەرسەك, بۇگىندە اقجايىق وڭىرىندەگى كيىك سانى 4 ملن باسقا جەتىپ قالعان بولۋى مۇمكىن.
باتىس قازاقستان وبلىسى
