مەملەكەتىمىزدە اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىك قۇرىلىپ, اەس سالۋ باعىتىن حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى قولداعانى ءمالىم. ءيا, اتوم – تەك ەنەرگيا ەمەس, ول – يادرولىق مەديتسينا, كونسترۋكتسيالىق رەاكتور ماتەريالدارى, ەكولوگيالىق شەشىمدەر, ونەركاسىپتىك دياگنوستيكا, عارىش ۇدەرىسىنىڭ ىرگەلى نەگىزدەرى. يافي ۇسىنعان وسى جۇمىس – اتالعان سالالاردى كەشەندى جانە جان-جاقتى قامتىعان, سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرەتىن باستاما. مۇندا تەوريادان باستاپ ونەركاسىپتىك ونىمگە دەيىن تولىق عىلىمي ۆەرتيكال بار.
جەتىستىكتەر قاتارىنا يادرولىق جانە تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكادا قولدانىلاتىن جەڭىل يادرولار فيزيكاسى سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردى ايتا الامىز. يادرولىق ۇدەرىستەردى سيپاتتاۋدىڭ جاڭا مودەلدەرى ازىرلەنىپ, ەنەرگەتيكالىق قوندىرعىلار مەن ىرگەلى عىلىم ءۇشىن ماڭىزدى ەكسپەريمەنتتىك دەرەكتەر الىنعان. رەاكتورلاردىڭ جاڭا تۇرلەرىن, اسىرەسە جوعارى تەمپەراتۋرالى جانە مودۋلدىك تۇرلەرىن ازىرلەۋدە اسا قاجەت زەرتتەۋلەر مازمۇنىن قۇرايدى.
يافي عالىمدارى ءتورتىنشى بۋىندى گازبەن سالقىنداتىلاتىن رەاكتورلار ءۇشىن پەرسپەكتيۆتى وتىن – TRISO وتىنىنا بىرەگەي سىناقتار جۇرگىزدى. الەمدە العاش رەت ۋراننىڭ 94 گۆت/تاۋلىك/ت دەيىن جانۋى جانە 900°C تەمپەراتۋرا كەزىندە TRISO سيپاتتامالارى الىندى. وسى دەرەكتەر جاپونيادا HTR50S جانە GTHTR300 كوممەرتسيالىق مودۋلدىك رەاكتورلارىن جوبالاۋدا پايدالانىلىپ, قازاقستاندىق عىلىمنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە سۇرانىسقا يە ەكەنىن كورسەتتى.
سونىمەن قاتار يافي-دا جاقسارتىلعان رادياتسيالىق قاسيەتتەرىمەن كرەمني ماتريتساسى بار وتىن جيناعىنىڭ كونسترۋكتسيالارى ازىرلەنىپ, سىناقتان وتكىزىلدى. بولاشاق رەاكتورلىق جۇيەلەر ءۇشىن ماڭىزدى كرەمني كاربيدىنىڭ نەيتروندىق ساۋلەلەنۋىنە زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. بۇل جۇمىستار قاۋىپسىز جانە ۇزاقمەرزىمدى وتىن جينامالارىن جاساۋعا جول اشادى.
يافي تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكاعا قاتىستى ماسەلەلەرمەن بەلسەندى جۇمىس ىستەپ وتىر. ۆولفرامدا سۋتەگى اتموسفەراسىندا 720°C تەمپەراتۋرادا سۋتەگى جينالاتىنى دالەلدەندى. بلانكەتتەردىڭ نەگىزگى ماتەريالى – ليتي كەراميكاسىنان ءتريتيدىڭ ءبولىنۋ ۇدەرىسى زەردەلەندى. بۇل زەرتتەۋ ITER سياقتى حالىقارالىق تەرمويادرولىق سينتەز جوبالارىندا سۇرانىسقا يە.
رەاكتوردى كونۆەرسيالاۋ سالاسىندا دا الەمگە ۇلگى جۇمىستارى بار. 2011–2016 جىلدار ارالىعىندا ينستيتۋت سسر-ق رەاكتورى مەن سىندىق ستەندتى تومەن بايىتىلعان وتىنعا اۋىستىرۋ بويىنشا بىرەگەي وپەراتسيانى جۇزەگە اسىردى. قازاقستانداعى وسىنداي كونۆەرسيالاۋدىڭ العاشقى تاجىريبەسى حالىقارالىق دەڭگەيدە ۇلگىلى دەپ تانىلدى. يافي ماماندارى رەاكتوردىڭ جاڭا اكتيۆتى ايماعىن جوبالاۋ كەزىندە كۇردەلى ەسەپتەۋلەر, سونداي-اق رەاكتورىشىلىك رەسۋرستىق سىناقتار بويىنشا كۇردەلى ەكسپەريمەنتتىك جۇمىستاردى جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە, نەيترون اعىنىنىڭ قۋاتى ەكى ەسە ارتىپ, ال يادرولىق قوندىرعىنىڭ جۇمىس قاۋىپسىزدىگى ەداۋىر جاقساردى. 2016 جىلى بۇل جۇمىستاردى اقش ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ۇلتتىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى اكىمشىلىگى حالىقارالىق دەڭگەيدە جوعارى باعالادى.
يافي ۇسىنعان جۇمىستا يادرولىق مەديتسيناعا قاتىستى ىزدەنىستەر دە از ەمەس. ناقتى ايتساق, دياگنوستيكالىق جانە تەراپەۆتىك پروتسەدۋرالار ءۇشىن راديوفارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتاردىڭ نەگىزگى جەتكىزۋشىسى جونىندە. يافي ماماندارى تەحنەتسي-99 راديويزوتوپى بار راديوفارمپرەپاراتتى الۋعا ارنالعان مو-99 راديواكتيۆتى يزوتوپى نەگىزىندە تەحنەتسي گەنەراتورلارىنىڭ بىرەگەي تەحنولوگياسىن ازىرلەدى. وسى ازىرلەمەلەردىڭ ارقاسىندا يادرولىق مەديتسينا ورتالىقتارىندا سۇيەك مەتاستازدارى مەن جۇرەك اۋرۋلارىن انىقتاۋ باعىتىندا ءدارى-دارمەكتى تىكەلەي سينتەزدەۋ مۇمكىندىگى تۋدى. قالقانشا بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگىن ەمدەۋدە قولدانىلاتىن يود-131 راديواكتيۆتى يزوتوپى بار پرەپاراتتى ازىرلەۋ جانە وندىرۋگە دە جول اشىلدى.
ينستيتۋت مۇناي-گاز سالاسىندا قولدانىلاتىن 100-دەن استام قۇرىلعى شىعارىپ, سەكتور قاجەتتىلىكتەرىنىڭ 50%-عا دەيىن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن بىرگە كوبالت-57 راديويزوتوپىن ەۋروپاعا, رەسەيگە, اقش-قا ەكسپورتتاماق. بۇل جوعارى عىلىمي دەڭگەيمەن بىرگە ەل ءونىمنىڭ حالىقارالىق نارىقتاعى قابىلەتىن كورسەتەدى.
قالاي دەگەندە ۇسىنىلىپ وتىرعان جۇمىس عىلىم, ينجەنەريا, تاجىريبە ۇيلەسىمىنەن شىققان. بۇل ءبىر رەتتىك باسىلىم نەمەسە جوبا ەمەس, كوپجىلدىق جۇيەلى عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى.
قورىتا كەلگەندە ايتارىمىز: «يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ اتوم ەنەرگياسىن پايدالانۋ سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەر, ازىرلەمەلەر جانە الەمدىك تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق جانە تۇراقتى دامۋىنا قوسقان ۇلەسى» اتتى ەڭبەگى ءۇشىن يافي ءبىر توپ عالىمى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىن الۋعا تولىق لايىقتى.
قايرات قادىرجانوۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور
