تاريحي دەرەكتەردەن بولەك, ءتۇرلى اڭىزعا دا ارقاۋ بولعان ەجەلگى قالا ورنىندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقانىنا 20 جىلدىڭ ءجۇزى اۋدى. ارحەولوگتەر جۇمىسى قالا ورنىن قازۋمەن بىتپەيتىنى انىق. وسى ۋاقىت ارالىعىندا جانكەنتتەن تابىلعان جادىگەرلەر ساراپتامادان ءوتىپ, قالانىڭ «جاسى» ءار كەزەڭدەگى ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جاعداي تۋرالى جاڭا بايلام جاساۋعا نەگىز بولىپ وتىر.
2023 جىلدان بەرى تۇركى اكادەمياسى مەن قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى جانكەنتتەگى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋدى بىرلەسە جۇرگىزىپ كەلەدى. اكادەميا باستاماسىمەن سانعاسىرلىق تاريحى بار ارحەولوگيالىق مۇرا تابىلعان قازبا الاڭى تۇمشالانىپ, ەسكەرتكىش ستەللا ورناتىلدى.
ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنان بولەك يا.گۋلياموۆ اتىنداعى سامارقان ارحەولوگيا ينستيتۋتى مەن ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ استانا فيليالى ماماندارى قاتىسقان قازبا جۇمىسى جانكەنت ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشىن جان-جاقتى زەرتتەپ, ساقتاۋ جانە تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا سەپ بولىپ وتىر.
تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى شاھين مۇستافاەۆ سىرداريا وعىزدارىنىڭ استاناسى بولعان جانكەنت ەدىل-ورال ءوڭىرى مەن ماۋەرەنناھر, حازار قاعاناتى مەن حورەزم اراسىندا ماڭىزدى ساۋدا جانە مادەني بايلانىس تورابىنا اينالعانىن اتاپ ءوتتى.
«تۇركى اكادەمياسى باسا نازار اۋداراتىن نەگىزگى سالانىڭ ءبىرى – تاريحتى تىرىلتەتىن ارحەولوگيا. بىلتىر اكادەميا تاراپىنان ماڭعىستاۋ وڭىرىندە وعىز-قىپشاق ءداۋىرىنىڭ قورىمدارىن زەرتتەۋگە ارنالعان عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلدى. وسى كۇنى موڭعولياداعى نومعون جازىعىندا تۇركى قاعاناتى داۋىرىنە جاتاتىن مەموريالدىق كەشەنگە قاتىستى دالا جۇمىسى جالعاسىپ جاتىر. وسىنىڭ ءبارى – ورتاق مۇرامىزدى جانداندىرۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالار. ال قورقىت اتا ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسە جۇرگىزىلگەن جۇمىس اياسىندا ارحەولوگتەر قۇرىلىستار تاريحىن, حالىقتىڭ ءار كەزەڭدەگى تۇرمىس-تىرشىلىگىن زەرتتەۋگە نازار اۋداردى. زەرتتەۋ كەزىندە تابىلعان جادىگەرلەر ۇلگىلەرى زەرتحانالارعا جىبەرىلدى. تابىلعان زاتتار قونىس تاريحىن VII–VIII عاسىرلاردان باستاۋعا بولاتىنىن كورسەتىپ تۇر. قازبا جۇمىسى كەزىندە بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن كۇمىس تەڭگەلەر تابىلىپ, قازىر زەرتتەۋگە جىبەرىلدى. جالپى, جانكەنت جادىگەرلەرى كۇللى تۇركى جۇرتىنا ورتاق مۇرا. بۇگىنگى ستەللا مەن قازبا ورنىن تۇمشالاۋ تاريحي ءمانى زور مۇرانى كەلەشەك ۇرپاققا جەتكىزۋدىڭ قامى», دەدى ول.
مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ باسقارما باسشىسى ريگا وناەۆا بىرلەسكەن باستاماعا ساتتىلىك تىلەپ, ءمينيستردىڭ العىسحاتىن تابىستاسا, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى ماينۇر بورىباەۆا جۇمىس ناتيجەسى بويىنشا تولىمدى مونوگرافيا ازىرلەنىپ جاتقانىن ايتتى. وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قۋانىش جانۇزاقوۆ تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى.
سامارقان ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ مامانى ايسۇلۋ يسكاندەروۆا ءۇش جىلعى جۇمىستىڭ باستى جاڭالىعى – IX عاسىرعا ءتان كۇمىس تەڭگەلەر ەكەندىگىن ايتادى.
«2023 جىلدان باستاپ قازبالار تسيتادەلدىڭ كىرەبەرىس قاقپالارى مەن تۇرعىن ۇيلەردە, سونداي-اق قالانىڭ شاحريستان بولىگىندە جۇرگىزىلدى. داريانىڭ تومەنگى اعىسىنداعى ورتاعاسىرلىق قالا ورنىنداعى اۋقاتتى وتباسى پانالاعانى بىلىنەتىن ءۇي ورنىنان كۇمىس تەڭگەلەر مەن وعىزداردىڭ باستى توتەمى قوشقار ءمۇسىنىنىڭ ءبۇتىن تابىلۋى VII–X عاسىرلاردا سىرداريا وڭىرىندەگى تۇركى-وعىز مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ ساتىلارىن ناقتىلاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, ورتا جانە تومەنگى سىرداريا ايماقتارىنداعى ەتنوستىق جۇيەلەر تۋرالى تۇسىنىكتەردى ايتارلىقتاي كەڭەيتەدى», دەدى ول.
ارحەولوگتەر ەجەلگى قالاداعى تۇرعىن جانە شارۋاشىلىق عيماراتتاردىڭ قۇرىلىمى ونىڭ ينفراقۇرىلىمى دامىعان ورتالىق بولعانىن كورسەتەتىنىن ايتادى. ءۇش جىل بويى جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىسى ناتيجەسىندە جانكەنتتىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتىن ايعاقتايتىن كوپتەگەن قۇندى تاريحي جادىگەر تابىلىپتى. كۇمىس تەڭگەدەن بولەك بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن كەراميكا ۇلگىلەرى, قولا بۇيىمدار, وشاق ماڭىندا قولدانىلعان قوشقار باسى بەينەسىندەگى تۇعىرلاردىڭ ءتۇرلى ورنەكتەلگەن تۇرلەرى ەرەكشە نازار اۋدارتادى.
ارحەولوگ ايسۇلۋ ەرجىگىتوۆا بىرلەسكەن باستاما اياسىنداعى قازبا جۇمىسى قورىتىندىسىمەن تانىستىرىپ ءوتتى. ەرەكشە ۇلگىدە جاسالعان قۇمىرالاردان بولەك قالادان تابىلعان قۇندى جادىگەردىڭ ءبىرى – ەجەلگى داستارقان. ونى اس ءىشىپ بولعاننان كەيىن اشەكەيلى بەتىن سىرتقا قاراتا سۇيەپ, ساندىك جيھاز رەتىندە پايدالانعان.
كەراميكا سالاسىنىڭ مامانى گۇلميرا امىرعالينا قالاشىق ورنىنا زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەن 20 جىلدا 30 مىڭعا جۋىق كەراميكالىق زات تابىلعانىن ايتادى. تۇركى اكادەمياسىمەن بىرلەسكەن جۇمىس اياسىندا شىققان شىراعدان قويعىش قۇتى ەرەكشە مۇرا بولىپ تۇر. ءتورت بۇرىشىنا تاۋەشكى بەينەسى تۇسكەن مۇنداي زات باسقا وڭىرلەردە كەزدەسپەيدى. جالپى, بۇل جادىگەرلەر جانكەنتتىكتەردىڭ جانۋار مەن وت بەينەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارعانىن بىلدىرەدى.
ارحەولوگ سەيدالى ءبىلالوۆتىڭ پىكىرىنشە, جانكەنت تالاي جاس ءۇشىن عىلىمعا جول اشىپ, تاجىريبە الاڭىنا اينالعان شاھار. ءۇش جىلدا قورعانىس جۇيەسىن زەرتتەۋگە دەن قويعان عالىمنىڭ ايتۋىنشا, تەك وسى باعىتتا قالانىڭ سولتۇستىك-باتىسىنان 450 شارشى مەتر بولاتىن اۋماق ارشىلىپ, ەكى قۇرىلىس كەزەڭىن ءدال انىقتاۋعا مۇمكىندىك تۋعان. قازعاندا كۇرەك باسى جەڭىل ارشىلاتىن توپىراق استىندا سۇيمەن سىلتەگەندە ازەر ويىلاتىن قاتتى قابات جاتىر. زامانىندا دوس تا, دۇشپان دا قىزىعا كوز تىككەن جانكەنتتىڭ سوڭعى كەزەڭىندە قورعانىس قاقپاسىنا كادىمگى كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەر كوپ پايدالانىلىپتى. ءبىر وكىنىشتىسى, ولاردىڭ كوبى پاتشالىق رەسەي دەندەي ەنگەن كەزىندە سالىنعان قۇرىلىسقا جۇمسالىپ كەتكەنى. عالىمدار ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ جولىمەن XIX عاسىر ورتاسىنان بەرى قالا اۋماعىنان 1 ملن-عا جۋىق كۇيدىرىلگەن كىرپىش قولدى بولعانىن انىقتاعان.
«بيىل شۋرف سالىپ, قالا قۇرىلىسىنىڭ 3 كەزەڭنەن تۇراتىنىن انىقتادىق. قازىر تابانىمىزدىڭ استىندا سول ءۇشىنشى كەزەڭدە سالىنعان عيماراتتار جاتىر. الدا «قازرەستاۆراتسيا» مەكەمەسى تاراپىنان ارشىلعان بولىگىن ساقتاۋ, تۇمشالاۋ جۇمىسى باستالادى. جالپى, 16 گەكتار قالانى بيىكتىگى 6-7, قالىڭدىعى 5 مەتر بولاتىن قورعانمەن قورشاۋدىڭ ءوزى شاھاردىڭ ەكونوميكاسى دامىعان ورتالىق بولعاندىعىنىڭ بەلگىسى», دەيدى ارحەولوگ.
جەرگىلىكتى عالىم, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى جەتەسبي سۇلتانجانوۆ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا باستالىپ, كەيىن جەرگىلىكتى بيۋدجەت, تۇركى اكادەمياسى كومەگىمەن جالعاسقان جۇمىس ەلىمىزدىڭ ورتا عاسىرلىق تاريحىن زەرتتەۋدە جاڭا سەرپىن بەرگەنىن ايتىپ وتىر. ارحەولوگتەر زەرتتەۋلەر بارىسىندا سول تۇستاعى حالىقتىڭ ءدىني-نانىمى تۋرالى دا دەرەك ىزدەيدى. قالا اۋماعىنان عيبادات ورىندارى انىقتالا قويماعانىمەن, جەكە ۇيلەر ورىندارىنان تابىلىپ جاتقان قوشقارمۇيىزدى ءدىني-عۇرىپتىق بۇيىم قاتارىنا جاتقىزادى. عالىمدار «شاھاردا يسلام ءدىنىنىڭ ىقپالى بايقالا باستاعان تۇستا وتقا تابىنۋشىلار ۇيلەرىندە جاسىرىن تۇردە عۇرىپتار وتەۋى مۇمكىن» دەگەن بولجام جاسايدى.
قالا ورنىنا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر باستالعالى بەرى ماماندار 1 500 شارشى مەتر اۋماقتى اشقان. جەتپىسكە جۋىق ارشىلعان بولمە ورنى شاھار اۋماعىنداعى باسپانالاردىڭ ءبىر ۇلگىدە سالىنعانىن كورسەتىپ تۇر. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن اسپان استى مۋزەيىن جاساۋ باستاماسى دا قولعا الىنىپ, ءبىر بولمەگە سول كەزەڭ تۇرعىندارى تۇتىنعان زاتتار مەن ادامدار ءمۇسىنى قويىلدى. بارلىق بولمەنىڭ ورتاسىندا اشىق وشاق جاسالىپ, جانىنا قوشقارمۇيىز قويىلعانىن اڭعارۋعا بولادى.
ارحەولوگتەر قالا «جاسىن» انىقتاۋ ءۇشىن قازعان تەرەڭدىگى 6 مەترلىك وردى دا كوردىك. راديكاربون ساراپتاماسى قالانىڭ ەڭ العاشقى قاباتى سانالاتىن ور تۇبىنەن الىنعان توپىراقتىڭ VI–VII عاسىرلارعا ءتان ەكەنىن كورسەتىپتى. بۇل وسىعان دەيىن قالا ىرگەسى قالاندى دەگەن كەزەڭنەن دە ءارى كەتەدى. جاڭا ساراپتامالارعا سۇيەنگەن عالىمدار قالا VII–XI عاسىرلار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن دەگەن بولجام جاساپ وتىر.
جىلدار بويى جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبالار ناتيجەسىندە ەجەلگى قالا بەينەسى بىرتە-بىرتە ايقىندالىپ كەلەدى. ال ونداعى تابىلعان جادىگەرلەر كۇللى تۇركى جۇرتىنا ورتاق مۇراعا اينالىپ وتىر.
قىزىلوردا وبلىسى,
قازالى اۋدانى
