كونفەرەنتسيا جۇمىسىن ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, مەملەكەتتىك حاتشى — سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. ول ءوزىنىڭ سوزىندە قازاقستاننىڭ ۇيىم ەلدەرى شەڭبەرىندەگى بەلسەندى ىستەرىن ايتىپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا ارنالعان باستامالارىن, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزدەرىن وتكىزگەنىن, 29 تامىزدى يادرولىق قارۋدان بۇكىلالەمدىك باس تارتۋ كۇنى ەتىپ جاريالاۋعا, 2010 جىلدى مادەنيەتتەر جاقىنداستىعى جىلى دەپ اتاۋعا قول جەتكىزگەنىن ايتتى. بۇگىنگى كونفەرەنتسيا دا قازاقستاننىڭ الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جولىنداعى سول بەلسەندى ارەكەتتەرىنىڭ قاتارىندا دەپ بىلىڭىزدەر, دەدى ول. بۇدان كەيىن ءسوز پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بەرىلدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قوناقجاي قازاق دالاسى ءوزىنىڭ باۋىرمالدىلىعىمەن باعزىدان بەرى بەيبىت ءومىردىڭ بەرەكەلى بەسىگى بولعان, مەيىرىمدىلىك مادەنيەتىنىڭ مايەگىنە, ءداستۇرىنىڭ دىڭگەگىنە اينالعان حالقىمىز قاشاندا ىزگىلىك جولىن ۇستاپ, تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن, سوندىقتان تاعدىر توعىستىرعان ءتۇرلى ەتنوستار مەن ءدىن وكىلدەرى قازاق جەرىنەن پانا تاپقان, دەي كەلىپ, تولەرانتتىق تاقىرىبىنداعى وسىنداي ىرگەلى باس قوسۋدىڭ ۇلتارالىق كەلىسىم مەن دىنارالىق تۇسىنىستىكتى باعدار ەتكەن قازاقستاندا ءوتۋىنىڭ ءمانى زور دەپ بىلەمىن, دەدى. ودان ءارى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ الەمدە وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى جانە جاڭا عاسىردىڭ العاشقى ون جىلدىعىندا بولعان وقيعالار توزىمدىلىك دەگەن ۇعىمنىڭ وزىنە كۇردەلى وزگەرىستەر اكەلگەنىن, وسىنىڭ سالدارىنان ەقىۇ كەڭىستىگىندەگى ساياساتقا دا ناقتى وزگەرىستەر ەنگەنىن ايتتى. ەتنوسارالىق, مادەني, دىندىك جانە وركەنيەتتىك ءوزارا ءىس-قيمىلدار جاعدايىنا دا وزگەرىستەر ەندى, دەي كەلىپ, ءتوزىمدىلىك ساياساتىنداعى ماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە ەكى ىرگەلى وزگەرىستىڭ بار ەكەنىن ايتتى. مۇنىڭ العاشقىسىنا ەۋروپا قۇرلىعىنىڭ تاريحىندا حالىقتاردىڭ ۇلى كوشى بولعان سوناۋ زامانداردان كەيىن سوڭعى جىلدارى الەمنىڭ باسقا ايماقتارىنان ميلليونداعان تۇرعىنداردىڭ جاپپاي كوشكەنى فاكتورىن جاتقىزۋعا بولادى. بۇل ميلليوندار جاڭا جەرگە وزدەرىنىڭ مادەنيەتىن, ءدىنىن جانە قۇندىلىقتارىن الا باردى. وسىدان جيىرما شاقتى جىل عانا بۇرىن قايسىبىر اكادەميالىق پروبلەما بولعان بۇل ماسەلە قازىر ناقتىلىققا اينالىپ وتىر. وسىنداي جاعدايدا بۇرىننان قالىپتاسقان تاپتاۋرىندىلىق, سونىڭ ىشىندە ساياسي ۇستامدىلىقتىڭ ەسكى نورمالارى كۇل-تالقان بولدى. ەكىنشى ءدۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى ەۋروپالىق وركەنيەتتىڭ جەتىستىگى بولعان تولەرانتتىلىق پەن شىدامدىلىق بۇگىنگى كۇنى بەلسەندى تالقىلاۋدىڭ وزەگىنە اينالىپ وتىر. ءبىز قازىرگى ەۋروپادا ساياسي قۇندىلىقتارعا بالامالى كوزقاراستاردىڭ بارلىعىن كورىپ وتىرمىز. بۇل – ساياسي قاعيدات رەتىندە قاراستىرىلاتىن ءتوزىمدىلىككە سكەپتيكالىق كوزقاراس تانىتاتىن ۇلتشىل جانە بارىنشا وڭشىل پارتيالاردىڭ حالىقتاردىڭ اراسىندا ءوسىپ وتىرعانىنان كورىنەدى. سونداي-اق ميگراتسيالىق ساياساتتىڭ وسىدان جيىرما جىل بۇرىنعىمەن سالىستىرعانداعى تالاپتارىنىڭ قاتايىپ, كەدەرگىلەرىنىڭ كوبەيىپ, تىلدىك جانە مادەني بارەرلەرىنىڭ ارتا تۇسكەنى – سايىپ كەلگەندە توزىمدىلىك كريتەريلەرىن ءىس جۇزىندە قاتتى وزگەرتىپ جىبەردى. ەڭ سوڭعىسى رەتىندە ەۋروپا قۇرلىعىنداعى دىندىك بىرتەكتىلىكتىڭ ءىس جۇزىندە ادامداردى, وكىنىشكە وراي, بايلانىستىراتىن ەمەس, ايىراتىن فاكتورعا اينالىپ وتىرعانىن ايتۋ كەرەك. سوندىقتان دىندىك توزىمدىلىك تۇرمىستىق قانا ەمەس, ساياسي مىنەزدىڭ فاكتورىنا دا اينالىپ وتىر. ءبىز كوپتەگەن الەۋمەتتىك, ەتنوسارالىق, اۋماقتىق كيكىلجىڭدەر سىرتتاي العاندا دىنارالىق كيكىلجىڭ رەتىندە باستالاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. وسىنىڭ ءبارى ەۋروپا ەلدەرىندەگى توزىمدىلىك تۇسىنىگىنىڭ وزگەرۋىنە ىقپال ەتپەي قالا المايدى.
ەكىنشىدەن, دەدى ودان ءارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ەقىۇ جاۋاپكەرشىلىك ايماعىنىڭ ەۋروپالىق ءبولىگىندە ءبىز كۇردەلىلىگى مەن دراماسى كەم ەمەس ۇدەرىستەردىڭ بولىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. ۇزاق ۋاقىتتار بويى توتاليتارلىق باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تەتىكتەرى بالتيكا مەن پامير اراسىنداعى وراسان ۇلكەن اۋماقتا ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق پروبلەمالاردىڭ جيناقتالۋىن تۋدىردى. سونىمەن بىرگە ادىلەتتىلىك ءۇشىن ايتار بولساق, قاتاڭ باقىلاۋلار ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن كيكىلجىڭدەردىڭ سىرتقا شىعۋىنا, سونىڭ ىشىندە قارۋلى قاقتىعىس تۇرىندە اتىلۋىنا مۇمكىندىك بەرمەدى. بۇل “توتاليتارلىق توزىمدىلىك” دەپ اتايتىن قۇبىلىس ەدى. بىراق ول وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنىڭ اياعىندا-اق السىزدىگىن تانىتا باستادى. وسىنىڭ كەسىرى مىڭداعان ادامداردىڭ كوز جۇمۋىنا اكەلىپ سوقتى. بۇگىنگى كۇنى ماسەلەنى شەشەتىن ەسكى تەتىكتەردىڭ جويىلۋى, جاڭاشا رەتتەۋ جاعدايىنداعى تاجىريبەنىڭ ازدىعى, ەتنوستىق قۇرامنىڭ كۇردەلىگى, ازاماتتىق قوعامنىڭ السىزدىگى – وسىنىڭ ءبارى ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق بولىگىندەگى توزىمدىلىك ماسەلەلەرىن وتە وتكىر ەتىپ وتىر.
وسىدان ءارى پرەزيدەنت ءتوزىمدىلىك ماسەلەسىندە قازاقستاننىڭ قول جەتكىزىپ وتىرعان تابىستارى مەن تاجىريبەلەرىن ءسوز ەتتى. ەقىۇ-نىڭ كەيبىر ەلدەرىنە ەلەمەنتتەرى بەيىمدەلۋگە بولاتىن ءتوزىمدىلىكتىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى قانداي ەدى, دەپ الىپ ەلباسى ءبىزدىڭ ەلدىڭ تاجىريبەسىن ايتىپ بەردى. بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ مودەلدىڭ وزەگىنە قازاق حالقىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحىندا قالىپتاسقان توزىمدىلىك, شىدامدىلىق, قوناقجايلىلىق, وزگە حالىقتارعا, ءمادەنيەتتەر مەن دىندەرگە دەگەن قۇرمەتى سياقتى قاسيەتتەرى الىندى. ەكىنشىدەن, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قازاقستاندا توزىمدىلىك ساياسي مادەنيەتتىڭ نورماسى عانا ەمەس, جالپى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ وزەكتى قاعيداتى بولدى. ەقىۇ كەڭىستىگىندە قازاقستاندا تۇڭعىش رەت ايرىقشا قوعامدىق ينستيتۋت قۇرىلدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دەپ اتالاتىن بۇل ينستيتۋت قازىر ءتۇرلى ەتنوستىق توپتار مەن ءدىني كونفەسسيالاردىڭ مۇددەلەرىن توعىستىراتىن تابىستى ديالوگ الاڭىنا اينالدى. ۇشىنشىدەن, ءتوزىمدىلىكتىڭ قازاقستاندىق ساياساتى العاشقى كەزدەن-اق ىشكى ولشەمدەرمەن قاتار سىرتقى ولشەمدەردى دە ەسكەرىپ وتىرادى. وسىنداي جاعدايلاردىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ توزىمدىلىك ماسەلەسى جونىندەگى ساياساتى اينىمايتىن ءبىرىزدى, بولجامدى جانە “ەكى ءتۇرلى ستاندارتتان” ادا. سوندىقتان دا ەقىۇ-نىڭ كوپتەگەن ەلدەرى قازاقستاننىڭ “قيىن ءتۇيىندى كيكىلجىڭدەردى” شەشۋدە ارااعايىن بولۋىن قالايدى.
تورتىنشىدەن, قازاقستان وركەنيەتتەر ارالىق ۇنقاتىسۋلاردىڭ بەلسەندى جاقتاۋشىسىنا اينالىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىز مۇسىلمان الەمى مەن باتىستىڭ اراسىنداعى ديالوگتىڭ دامۋىنا جان-جاقتى جاعداي جاسايدى جانە وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ دوستارى توبىنىڭ مۇشەسى. 2008 جىلى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ باستاماشىلدىعىمەن استانادا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ “ورتاق الەم: كوپتۇرلىلىك ارقىلى پروگرەسكە” اتتى فورۋم وتكىزىلدى. سونداي-اق ءۇش رەت بولىپ وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن وتكىزۋدىڭ باستاماشىسى دا قازاقستان بولعانىن سىزدەر بىلەسىزدەر. بۇگىنگى كۇنى ەقىۇ جاۋاپكەرشىلىگى اۋماعىندا مادەني, وركەنيەت جانە دىنارالىق ديالوگتاردى وتكىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى وتە زور, دەدى پرەزيدەنت.
ودان ءارى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەقىۇ-نىڭ توراعاسى بولىپ وتىرعان ەلدىڭ باسشىسى رەتىندە ۇيىمنىڭ اتقارعان كەيبىر ىستەرى جانە توزىمدىلىكتى نىعايتۋ باعىتىندا اتقارۋعا ءتيىستى ماسەلەلەرگە توقتالدى. ءبىز ەقىۇ-نىڭ ءۇشىنشى, گۋمانيتارلىق سەبەتى تۋرالى ايتقاندا ونىڭ سايلاۋ ۇدەرىستەرىن قاداعالاۋىن عانا ەسەپكە الماي جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەردى قاراستىرۋ قاجەتتىلىگىن دە ەسكەرۋىمىز كەرەك. ەقىۇ-نىڭ ءىس-ارەكەتىندە گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر وتە ماڭىزدى جانە پروبلەماتيكانى ءبىر ءماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە عانا شەكتەمەۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىز. سونىمەن بىرگە ءتۇرلى ايماقتارداعى توزىمدىلىك ءىسىنىڭ وڭ تاجىريبەلەرىن ۇيرەنىپ, ونى تاراتۋدى قاجەت دەپ سانايمىز.
سونداي-اق بۇگىنگى كۇنى ەقىۇ-نىڭ دالالىق ميسسيالارىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە ىجداھاتتى تەكسەرىستەر جاسايتىن ۋاقىت كەلدى دەپ سانايمىز. ارينە, ولار ەكولوگيادان باستاپ گەندەرلىك ساياساتقا دەيىن كوپتەگەن باعىتتاردا پايدالى ارەكەتتەر جاساپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە ولار ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق ءتوزىمدىلىك ىستەرىنە دە كوڭىل اۋدارىپ, ولاردى ءوز ارەكەتتەرىنىڭ وزەكتى ءماسەلەسىنە اينالدىرسا قۇبا قۇپ بولار ەدى. ويتكەنى, مۇنداعى ماسەلەنىڭ باعاسى قىمبات, ول ادام ءومىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەتىنى ايقىن. ەگەر ەقىۇ-نىڭ دالالىق ميسسيالارى وسى ماسەلەلەردى شەشۋدە قوسىمشا كۇش رەتىندە اتسالىسسا, وندا ول – ۇيىمنىڭ ەۋرازيالىق الەمدە اتقارعان زور ماڭىزدى ءىسى بولار ەدى. سونداي-اق ەقىۇ-نىڭ وزىندەگى تاپتاۋرىنداردى دا ەڭسەرۋ كەرەك. ەقىۇ قاتارىنا ەنەتىن ەلدەردەگى تىلدىك, ميگراتسيالىق, دىندىك, مادەني, ءبىلىم بەرۋ ساياساتىنداعى وزگەرىستەر ۇجىمدىق دەڭگەيدە قاجەتتى دەڭگەيدە تانىلماعان. مەنىڭشە, ءبىز ءبارىمىز بىرىگە وتىرىپ, سوڭعى بىرنەشە جىلدارداعى توزىمدىلىك ساياساتىندا بولعان وزگەرىستەردى سارالاپ, مەن شارتتى تۇردە اتاعان: “ەقىۇ: جاڭا ونجىلدىقتاعى توزىمدىلىك” اتتى ورتاق قۇجات قابىلداۋىمىز كەرەك. ءبىز وسى ماسەلەنى ەقىۇ-نىڭ الدىمىزدا بولاتىن ءسامميتىنىڭ كۇن تارتىبىنە ەنگىزۋدى ۇسىنامىز. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ توزىمدىلىكتى نىعايتۋ باعىتىندا ەكى ءتۇرلى ينستيتۋتسيونالدىق ۇسىنىس جاسادى. بىرىنشىدەن, دەدى ول, ءبىز ەقىۇ-نىڭ توزىمدىلىك پەن كەمسىتۋشىلىككە قارسىلىق ماسەلەلەرى بويىنشا ورتالىعىن قۇرۋىمىز قاجەت. ورتالىق ازيا – بۇل تۇرعىندارى كۇردەلى ەتنوستىق كارتينا بولىپ تابىلاتىن ايماق. مۇندا عاسىرلار بويى ءارتۇرلى حالىقتار تۇرىپ كەلە جاتىر. قىرعىزستاندا بولعان كيكىلجىڭدەردىڭ ەڭ ۇلكەن زاردابى سول, ول ايماقتا تۇراتىن حالىقتاردىڭ اراسىنا ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمسىزدىكتىڭ ءدانىن سەۋىپ كەتتى. بۇل ايماقتاعى تۇراقتىلىققا قارسى زياندى ارەكەت, ول ەقىۇ-عا مۇشە بارلىق ەلدەرگە دە قاتەرىن تيگىزۋى مۇمكىن.
ەكىنشىدەن, ەقىۇ-نىڭ ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق توزىمدىلىك پروبلەماتيكاسى جونىندەگى ءرولىن كۇشەيتۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرۋ كەرەك. مەن ءتۇرلى ەتنوستار مەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ اراسىنداعى ۇنقاتىسۋلاردىڭ جان-جاقتى دامۋىنا, كيكىلجىڭدەردىڭ الدىن الۋعا, جاڭادان پايدا بولعان شيەلەنىستەردى شەشۋگە مۇنداي ينستيتۋتتىڭ قابىلەتى ابدەن جەتەتىنىنە سەنەمىن.
الەمدەگى بارلىق حالىقتاردا دا وشپەندىلىكتى وشپەندىلىكپەن ەمەس, وشپەندىلىكتى وشىرۋمەن عانا توقتاتۋعا بولادى دەگەن دانالىق بار, دەي كەلىپ, پرەزيدەنت كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا تابىستار تىلەۋمەن ءسوزىن اياقتادى.
ونىڭ ءسوزى ۇلكەن ىجداھاتپەن تىڭدالىپ, جينالعاندار بىرنەشە رەت قول سوقتى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتان كەيىنگى العاشقى ءسوز بۇۇ-نىڭ وركەنيەتتەر اليانسى ءجونىندەگى جوعارعى وكىلى جورجە سامپايوعا بەرىلدى. ول ءوزىنىڭ سوزىندە ءتوزىمدىلىك ماسەلەسىنىڭ قازاقستان سياقتى ەلدە بولىپ وتىرعانىنا قاناعات بىلدىرەتىنىن جەتكىزدى. ويتكەنى, قازاقستان قازىر ونىڭ ۇلگىسىن الەمگە كورسەتىپ وتىر, دەدى ول. ودان كەيىن ەۋروپا كەڭەسى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ پرەزيدەنتى مەۆلۋت چاۆۋشوگلۋ قۇتتىقتاۋ ءسوز ءسويلەدى. ول قازاقستان تاراپىنا كوپتەگەن جىلى سوزدەر ايتىپ, ءتوزىمدىلىكتى الەم قازاقستان ءتاجىريبەسىنەن ۇيرەنگەنىن قالايتىنىن جەتكىزدى. ودان ءارى ەقىۇ ۇلتتىق ازشىلىق جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى كنۋت ۆوللەبەك, دياقب/ەقىۇ ديرەكتورى يانەز لەنارچيچتەر قۇتتىقتاۋ سوزدەر ايتتى. ودان ءارى كونفەرەنتسيانىڭ نەگىزگى جۇمىسى باستالدى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىنىڭ شەڭبەرىندە ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى, مەملەكەتتىك حاتشى — سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ بىرنەشە مارتەبەلى قوناقتارمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. سونىڭ ىشىندە ق.ساۋداباەۆ بۇۇ-نىڭ وركەنيەت اليانسى جونىندەگى جوعارعى وكىلى ج.سامپايومەن, ەكپا پرەزيدەنتى م.چاۆۋشوگلۋمەن, ەقىۇ باق بوستاندىعى جونىندەگى ارنايى وكىلى د.مياتوۆيچپەن, دياقب/ەقىۇ ديرەكتورى يا.لەنارچيچپەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ماڭىزدى ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر الماستى. يا.لەنارچيچپەن بولعان كەزدەسۋدە تاراپتار قىرعىزستانداعى رەفەرەندۋمنىڭ وتكىزىلۋى مەملەكەتتەگى تۇراقتىلىقتىڭ قايتا ورناۋىنداعى ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى دەگەن پىكىرگە توقتالدى. سونىمەن بىرگە ءىس باسىنداعى توراعا ەقىۇ-نىڭ ۇلتتىق ازشىلىق ءجونىندەگى جوعارعى كوميسسارى كنۋت ۆوللەبەكپەن دە كەزدەسىپ, ونىڭ قىرعىزستان مەن وزبەكستانعا جاسايتىن ساپارلارىنىڭ بارىسىن تالقىلادى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسى شەڭبەرىندە ەقىۇ-نىڭ توزىمدىلىك تاقىرىبىنا جاريالاعان فوتوكونكۋرسىنىڭ قورىتىندىسى دا جاريالاندى. 35 ەلدەن قاتىسقان 100 فوتوگرافتىڭ جۇمىستارى اراسىنان نيدەرلاندتىق ە.گۋرلاننىڭ, گەرمانيالىق ر.كاۋفماننىڭ, بەلارۋسسيالىق ا.لەنكەۆيچتىڭ, ۋكراينالىق ۆ.وۆسياننيكوۆتىڭ جانە بەلگيالىق ي.روزەنباۋمنىڭ ەڭبەكتەرى جەڭىمپاز دەپ تانىلدى.
جاقسىباي سامرات.
----------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
