فوتو: اشىق دەرەككوز
قورعان بولار وتباسى نەگە قورقىنىش وشاعىنا اينالدى
وتباسىنداعى تىنىشتىقتىڭ بۇزىلۋىنا سەبەپ بولاتىن نارسە كوپ. ەركەكتىڭ جۇمىسسىز قالۋى, كۇيبەڭ تىرلىكتە قارجىلىق قيىندىقتىڭ تۋىنداۋى, نەسيە قامىتىنان قۇتىلا الماۋ, اعايىن اراسىنداعى الاۋىزدىق, ەنە مەن كەلىننىڭ باسىنىڭ بىرىكپەۋى ايتا بەرسە جەتىپ ارتىلادى. كوپ جاعدايدا وسىنداي تۇرمىستىق قيىندىقتارعا توتەپ بەرە الماعان وتاعاسى اششى سۋعا سالىنىپ, اراق دەگەن ازازىلمەن دوس بولا باستايدى. اراق جۇرگەن جەردە ازعىندىق پەن ايقاي-شۋ بىرگە جۇرەتىنى بەلگىلى. ەر-ازاماتىنىڭ تىرلىگىنە كوڭىلى تولماعان ايەل, ايەلدىڭ ءسوزىن كوتەرە الماعان ەركەك. مۇنىڭ سوڭى كۇشتىنىڭ السىزگە كۇش كورسەتۋىمەن اياقتالادى. ءبىر رەت ايەلىنە قول كوتەرگەن ەركەك ودان كەيىن ءوزىن توقتاتا المايدى. ايەلىن ۇرىپ,اۋزىن جاپتىرۋدى ادەتكە اينالدىرادى. كۇيبەڭ تىرلىكپەن قاتار كوزسىز قىزعانىش تا الىمجەتتىككە سەبەپ بولىپ جاتادى. اشۋعا ەرىك بەرۋدىڭ سوڭى ايەلىن ءولتىرىپ تىنۋعا دەيىن اپارىپ جاتقانى وكىنىشتى.
سوڭعى كەزدەرى جىلدار بويى كۇيەۋىنىڭ قىلىعىنا شىداپ, ءتوزىپ, اشۋ-ىزاسىن ىشىنە جيناپ كەلگەن ايەلدەردىڭ دە ءبىر مەزگىلدە كوتەرىلىپ, جۇبايىن پىشاقتاپ, بالتالاپ ءولتىرىپ قوياتىن جاعدايلار دا بەلەڭ الىپ كەلەدى. وتباسىنداعى سىيلاستىق پەن سەنىمنىڭ جوعالۋى, ءبىر كەزدەگى اياۋلى جاننىڭ قولىنان اجال قۇشۋعا سەبەپ بولىپ جاتىر. اكە مەن انانىڭ ءبىرى قارا جەر قوينىنا, ەكىنشىسى تۇرمەگە توعىتىلىپ, شيەتتەي بالا ومىرلىك كۇيزەلىس پەن جەتىمدىكتىڭ زاردابىن تارتىپ قالىپ جاتىر.
شەنەۋنىكتەر نەگە ايەلىنە كۇش كورسەتەدى
جوعارىدا وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىققا تۇرمىستىق تاۋقىمەت, اقشانىڭ جەتىسپەۋى, نەسيەنىڭ كوپتىگى سەبەپ بولاتىنىن ايتتىق. دەسەكتە, ەلىمىزدە جالاقىسى جوعارى, بيزنەسى بار, جاعدايى جاقسى, ەلگە تانىمال, بيلىكتە جوعارى لاۋازىمداردى يەلەنىپ, مىنبەرلەردە جالىندى سوزدەر سويلەپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ دا وتباسىنداعى بەت بەينەسى وزگەرىپ, اگرەسسورعا اينالىپ, ايەلدەرىن ۇرىپ-سوعىپ, ءتىپتى ءولتىرىپ قوعام نازارىن وزدەرىنە اۋدارىپ جۇرگەندەرى جەتەرلىك. تانىمال شەنەۋنىك قۋاندىق بيشىمباەۆ ءوز ايەلىنىڭ ولىمىنە سەبەپكەر بولعاننان كەيىن عانا جىلدار بويى تابۋ بولىپ كەلە جاتقان تاقىرىپ تالقىعا سالىنىپ, سەڭ قوزعالىپ, جوعارىدا اتالعان زاڭنىڭ قابىلدانعانى بەلگىلى.
بيلىك وكىلىنە ارتىلار سەنىم – تەك مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى مىندەتپەن ولشەنبەيدى. ول وتباسى ۇلگىسىن, ادامگەرشىلىك قاسيەتتى, زاڭعا مويىنۇسىنۋدى دا قامتيدى. الايدا كەيبىر شەنەۋنىكتەر بۇل سەنىمدى جەكە ۇستەمدىككە اينالدىرىپ, وتباسىنا زورلىق كورسەتىپ كەلگەن. ماسەلەن, مارات ايتەنوۆ, ساكەن ماماش سىندى شەنەۋنىكتەردىڭ ايەلدەرىنە كۇش كورسەتۋ فاكتىلەرى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەديا كەڭىستىكتە كەڭىنەن تالقىلاندى. بۇل دەرەكتەر قوعامداعى ستەرەوتيپتەردى شايقاپ, «زورلىق تەك كەدەيدىڭ ۇيىندە بولادى» دەگەن تۇسىنىكتىڭ جالعان ەكەنىن كورسەتتى.
پسيحولوگ نە دەيدى
پسيحولوگ سايا باقيموۆانىڭ ايتۋىنشا, ادام بيلىككە يە بولعان ساتتەن باستاپ, ونىڭ ىشكى باقىلاۋ تەتىكتەرى السىرەي باستايدى. ەگەر ونىڭ اينالاسىنداعى ورتا زورلىقتى بايقاماي, ءۇنسىز قولداپ تۇرسا, ول ءوز ارەكەتىن «قالىپتى» كورەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, زورلىق-زومبىلىق پەن بيلىكتىڭ اراسىندا تىعىز بايلانىس بار.
ء«يا, بۇل بيلىكپەن بايلانىستى. ادامدا الدىمەن اگرەسسياعا بەيىمدىلىك بولادى. سوسىن ول وسى ىشكى كۇيىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بيلىككە ۇمتىلادى. ياعني بيلىك – ماقسات ەمەس, قۇرال. ول قۇرال ارقىلى ءوز ۇستەمدىگىن, ىشكى اگرەسسياسىن زاڭسىز بولسا دا اقتاۋعا, جۇزەگە اسىرۋعا تىرىسادى» دەيدى پسيحولوگ.
زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا ءجيى قويىلاتىن ءبىر سۇراق بار «نەگە كەتە سالمايدى؟» پسيحولوگتىڭ ايتۋىنشا, بۇل سۇراقتىڭ استارىندا زورلىقتىڭ ءمانىن تۇسىنبەۋ, ونىڭ كۇردەلىلىگىن باعالاماۋ جاتىر.
«ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس – وتە كۇردەلى قۇبىلىس. ءبارى اق پەن قارادان تۇرمايدى. ءبىر ادامعا نەگە شىدايدى دەپ ايتۋ – دۇرىس ەمەس. ويتكەنى كوپ ايەل ءۇشىن قارىم-قاتىناستا تەك زورلىق جوق, وزگە دە بايلامدار بار: ورتاق ەستەلىكتەر, بالا, الەۋمەتتىك قىسىم, ماتەريالدىق تاۋەلدىلىك. كەتكىسى كەلسە دە, بارار جەرى, باسار تاۋى بولماعاسىن شىداپ جۇرگەندەرى قانشاما. ەگەر ءوز ءۇيى, تۇراقتى تابىسى, الەۋمەتتىك قولداۋى بولسا, اجىراسۋ ستاتيستيكاسى قازىرگىدەن الدەقايدا جوعارى بولار ەدى», دەيدى پسيحولوگ.
ماماندار كەيبىر ايەلدەر ءتىپتى وزدەرىنىڭ زورلىق كورىپ جۇرگەنىن مويىندامايتىنىن اتاپ وتەدى. ويتكەنى زورلىقتىڭ ءوزى ولارعا «ماحاببات», «قىزعانىش», «تاربيە» رەتىندە كورىنۋى مۇمكىن. وسىلايشا جابىرلەۋشى ءوزىنىڭ ارەكەتىن بۇركەمەلەيدى, ال جابىرلەنۋشى قالىپتى جاعداي رەتىندە قابىلدايدى.
زاڭ قابىلدانعالى زورلىق-زومبىلىق ازايدى ما
ءىىم وكىلدەرى جاڭا زاڭنىڭ كۇشىنە ەنۋى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى ستاتيستيكانىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋىنە سەبەپ بولعانىن ايتادى.
ءىىم-ءنىڭ ساۋالىمىزعا بەرگەن جاۋابىنا سۇيەنسەك, 2024 جىلى 16 ماۋسىم مەن 31 جەلتوقسان ارالىعىندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى 40 012 حابارلاما كەلىپ تۇسكەن. بۇل كورسەتكىشتى سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرساق 28%-عا ازايعان. ال 2023 جىلى 16 ماۋسىم مەن 31 جەلتوقسان ارالىعىندا 55 453 حابارلاما تۇسكەن.
سونىمەن قاتار, ءىىم بيىلعى جىلدىڭ باسىنان بەرى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى 22 322 حابارلاما كەلىپ تۇسكەنىن مالىمدەدى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 20%-عا تومەن (2024 جىلدىڭ 4 ايىندا – 28 189).
مەملەكەت بۇل ماسەلەنى جۇيەلى شەشۋ ءۇشىن ناقتى شارالاردى قولعا الىپ وتىر. 2025 جىلدىڭ باسىنان باستاپ 32,2 مىڭ جانجالقوي اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. ولاردىڭ ىشىندە 11,5 مىڭى قاماۋعا الىنعان. بۇل كورسەتكىشتى 2024 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرساق اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە 35 083 ادام تارتىلىپ, تەك 5,9 مىڭى عانا قاماۋعا الىنعانى بەلگىلى بولدى. بۇل قۇقىق بۇزۋشىلارعا قاتىستى قاتاڭ شارالار قابىلدانا باستاعانىن كورسەتەدى.
اگرەسسورلارمەن تۇزەتۋ جۇمىستارى جاسالدى
«تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل شەڭبەرىندە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ەلىمىزدەگى 70 داعدارىس ورتالىعىمەن (ونىڭ ىشىندە 59-ى باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلگەن) بىرلەسىپ جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل ورتالىقتاردىڭ 50-ءى تەك تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا كومەك كورسەتۋگە ماماندانعان. 2025 جىلدىڭ باسىنان بەرى 2 مىڭ ايەل اتالعان ورتالىقتارعا جىبەرىلىپ, ولاردىڭ 320-سى باسپاناعا ورنالاستىرىلدى», دەپ حابارلادى مينيسترلىك وكىلدەرى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلىمىزدە اگرەسسورلارعا قاتىستى نەگىزىنەن جازالاۋ شارالارى قولدانىلىپ كەلدى. الايدا بۇل ءتاسىلدىڭ تيىمدىلىگى تومەن ەكەنى بايقالعان. سەبەبى جابىرلەنۋشىلەرگە كومەك كورسەتىلگەنىمەن, اگرەسسورلارمەن ناقتى تۇزەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەن. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى فريدريح ەبەرت قورىنىڭ ادىستەمەلىك قولداۋىمەن «ODARA» حالىقارالىق قۇرالىن ەنگىزۋ بويىنشا پيلوتتىق جوبا جۇرگىزدى. «ODARA» – كانادادا ازىرلەنگەن جانە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق تاۋەكەلىن باعالاۋعا ارنالعان جۇيە (Ontario Domestic Assault Risk Assessment). جوبا 2023 جىلعى ناۋرىزدان باستاپ 2025 جىلعى قاڭتارعا دەيىن جۇزەگە اسىرىلدى.
ناتيجەسىندە, وتباسىلىق-تۇرمىستىق سالاداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار مەن ازاماتتاردىڭ قايتالاما وتىنىشتەرىنىڭ سانى 15%-دان 7,9%-عا دەيىن تومەندەدى. سونىمەن قاتار, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار اراسىندا ءتيىمدى ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا ءىس-قيمىل جولعا قويىلدى. پسيحولوگيالىق تۇزەتۋ كۋرسىنان وتكەن اگرەسسورلاردىڭ وتباسىلارىندا جانجالدار قايتالانباعان.
جوبا اياسىندا جينالعان مالىمەتتەر نەگىزىندە ءىىم 2025 جىلعى 22 قاڭتاردا №50 بۇيرىقپەن قازاقستاندىق ۇلتتىق ستاندارتتى بەكىتكەن. بۇل ادىستەمە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قايتالاما قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساۋ تاۋەكەلى جوعارى تۇلعالاردى ۋاقتىلى انىقتاپ, الدىن الۋ شارالارىن قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءتۇيىن
قازاقستاندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى توقتاتۋعا باعىتتالعان زاڭ قابىلدانىپ, تۇرمىستىق زورلىق سانى ازايعانىنا قاراماستان, بۇل ماسەلە ءالى دە وزەكتى. جاڭا زاڭ اياسىندا ەندى اگرەسسور – لاۋازىمى قانداي بولسا دا, زاڭ الدىندا بىردەي جاۋاپ بەرەدى. ال جابىرلەنۋشى ءۇشىن «ۇندەمەي كونە سال» ەمەس, «قورعالۋعا قۇقىعىم بار» دەگەن جاڭا پاراديگما قالىپتاسا باستاعان.
