«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جونىندە قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جەڭىس ەلەمەسوۆ باياندادى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەندى بۇدان بىلاي ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت پەن ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارى قارجىلىق مونيتورينگ سۋبەكتىسى بولادى. ياعني قارجىلىق مونيتورينگ سۋبەكتىلەرىنىڭ كليەنتتەرگە (ولاردىڭ وكىلدەرىنە) جانە ولاردىڭ بەنەفيتسيارلىق يەلەرىنە ءتيىستى تەكسەرۋ راسىمدەرىن جۇرگىزۋ كەزىندە قوسىمشا قۇرال رەتىندە پايدالانۋى ءۇشىن كليەنتتىك تاۋەكەل دەڭگەيىن باعالاۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسى ەنگىزىلمەك. بۇل اگەنتتىككە قارجىلىق قىلمىستاردىڭ جولىن جوسپارلاۋ كەزەڭىندە-اق كەسۋگە مۇمكىندىك بەرمەك.
– ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارى ءموبيلدى تەڭگەرىمدى تولىقتىرۋ تۋرالى, ال ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت نوتاريۋستارداعى مامىلەلەرگە ۇقساس جىلجىمايتىن م ۇلىك پەن 50 ملن تەڭگەدەن استام سوماعا جاسالاتىن مامىلەلەر تۋرالى اقپارات بەرەدى. بۇل نورمالار كۇدىكتى وپەراتسيالاردى تيىمدىرەك انىقتاپ, جولىن كەسۋگە ىقپال ەتەدى, – دەدى ج.ەلەمەسوۆ.
سونىمەن قاتار زاڭ جوباسىندا «كۇدىكتى قىزمەت» تۇسىنىگى قامتىلعان. ول ترانسفەرتتەردىڭ جيىلىگىمەن, كولەمىمەن جانە باعىتىمەن انىقتالادى. مىسالى, كۇن سايىن ءبىر ەسەپشوتقا بىردەي سوما اۋدارىلادى. مۇنداي مامىلەلەر تەكسەرىلەدى جانە ولار بويىنشا ودان ءارى جۇمىستى قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى جۇرگىزەدى.
ال «نىسانالى كاپيتال قورلارى (ەنداۋمەنت-قورلار) تۋرالى» زاڭ جوباسىن تانىستىرعان الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا ەلىمىزدە ەنداۋمەنت-قورلار تۋرالى جەكە زاڭ پايدا بولاتىنىن مالىمدەدى.
ءماجىلىس بۇل زاڭدى جانە وعان ىلەسپە تۇزەتۋلەردى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدادى. ەنداۋمەنت-قوردىڭ اكتيۆتەرى قۇرامىنا اقشالاي قاراجات, باعالى قاعازدار, جىلجىمايتىن م ۇلىك جانە زياتكەرلىك مەنشىك كىرە الادى. وعان م ۇلىكتى شەكتەۋسىز مەرزىمگە نەمەسە كەم دەگەندە 10 جىلعا دەيىن بەرۋگە بولادى.
– زاڭ قازاقستاندا ەنداۋمەنت قورلاردى قالىپتاستىرىپ, دامىتۋ ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز قۇرادى. بىرىنشىدەن, «مەتسەناتتىق قىزمەت وبەكتىلەرى» دەگەن ۇعىم الىنىپ تاستالدى, ونىڭ ورنىنا «ەنداۋمەنت-قورلاردىڭ, نىسانالى كاپيتالدىڭ قايىرىمدىلىق باعدارلامالارىندا قالىپتاستىرىلاتىن قايىرىمدىلىق» دەگەن ۇعىم ەنگىزىلدى. بۇل ينۆەستيتسيالىق كىرىس ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن قايىرىمدىلىق كومەكتى جۇزەگە اسىرۋ مەرزىمدەرى مەن ءتارتىبىن قامتيتىن شارالار جۇيەسى دەپ ناقتىلاندى, – دەدى دەپۋتات.
سونداي-اق ەلىمىزدە جەكە اكادەميالارعا ءوز اتاۋلارىنا «ۇلتتىق» ءسوزىن تىركەۋگە تىيىم سالىنادى.
– «عىلىم جانە عىلىمي-تەحنيكالىق ساياسات تۋرالى» زاڭىنا مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىنسىز زاڭدى تۇلعا تۇرىندە قۇرىلعان اكادەميالارعا ءوز اتاۋلارىندا «ۇلتتىق» ءسوزىن تولىق نەمەسە قىسقارتىلعان تۇردە, كەز كەلگەن تىلدە قولدانۋعا تىيىم سالۋ جونىندە تۇزەتۋ ەنگىزىلدى, – دەدى ج.سۇلەيمەنوۆا.
جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى تاراتىلادى. بۇل تۋرالى زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مۇشەسى جارقىنبەك امانتاي ۇلى زاڭ جوباسىن تانىستىرعان بايانداماسىندا ايتىپ ءوتتى. ءماجىلىس ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتى سالاسىنداعى نورمالاردىڭ ارتىق (شامادان تىس) زاڭنامالىق رەگلامەنتتەلۋىن بولعىزباۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭدى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدادى. تۇزەتۋلەرگە سايكەس «جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى» ۇعىمى الىنىپ تاستالادى. بۇعان 2016 جىلى قۇرىلعان جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى ءوز تيىمدىلىگىن ءىس جۇزىندە دالەلدەي الماعانى سەبەپ بولعان. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى مەن اكىمشىلىك پوليتسيا باسقارماسىن قايتا ۇيىمداستىرىپ, ولاردىڭ بازاسىندا ەكى جاڭا باسقارما قۇرىلادى.
بۇدان بولەك, 2021 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىن قىزمەتتىك بورىشىن اتقارۋ كەزىندە قازا تاپقان قۇقىق قورعاۋ, ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتكەرلەرىنىڭ, اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ وتباسى مۇشەلەرى بىرجولعى تولەمدەردەن بولەك, قوسىمشا اي سايىنعى تولەمدەر الۋعا دا قۇقىلى بولادى. بۇگىندە بۇل ساناتقا 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىنان 2021 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىنگى ارالىقتا قازا تاپقان, اي سايىنعى اقشالاي تولەم الماعان 530 وتباسى كىرەدى.
وسى زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردىڭ ءبىرى – قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە جانە اسكەري قىزمەتشىلەرگە تۇرعىن ءۇي تولەمدەرىن جەكە دەپوزيتتىك شوتقا اۋدارۋعا تىيىم سالىنادى. ەندى تۇرعىن ءۇي تولەمدەرىنىڭ شەكتىك سوماسى 90 شارشى مەترگە دەيىنگى تۇرعىن ءۇي الاڭىنىڭ كولەمىمەن ەسەپتەلەدى. جالعا الۋ تولەمدەرى 8 جىلعا دەيىن عانا بەرىلەدى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك جانە قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكستەرىن وڭتايلاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جونىندە زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ابزال قۇسپان بايانداما جاسادى.
ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەرگە ساي, ادۆوكاتتارعا قورعاۋ اكتىسىن سوتقا ەنگىزۋ قۇقىعى بەرىلەدى. ءماجىلىس مۇنداي نورمانى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلداعان قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك جانە قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكستەرىن وڭتايلاندىرۋ تۋرالى زاڭعا ەنگىزدى.
تۇزەتۋلەر ادۆوكاتتارعا سوتقا قورعاۋ اكتىسىن – ايىپتاۋ قورىتىندىسىنا قاراما-قايشى قۇجات ۇسىنۋ قۇقىعىن بەرەدى. سونداي-اق ولارعا قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنا حابارلاماستان ساراپتاما وبەكتىلەرى تۋرالى مالىمەتتەرمەن تانىسۋ, ساراپتاما تاعايىنداۋ جانە قورىتىندى الۋ مۇمكىندىگى بەرىلەدى.
سونداي-اق نەكەگە تۇرۋعا ماجبۇرلەگەنى ءۇشىن دە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلەتىن بولدى. دەپۋتاتتار قىلمىستىق كودەكستى «نەكە قيۋعا ماجبۇرلەۋ» دەگەن جاڭا 125-1-باپپەن تولىقتىرۋدى ۇسىندى. ەندى ءماجبۇرلى نەكە ءۇشىن ايىپپۇل, تۇزەۋ جۇمىستارى, باس بوستاندىعىن شەكتەۋ جانە ەكى جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلادى.
ەگەر بۇل ارەكەت كامەلەتكە تولماعان ادامعا جاسالسا, ادامدار توبىنىڭ كۇش قولدانۋى نەمەسە قىزمەتتىك بابىن اسىرا پايدالانۋمەن بايلانىستى بولسا, وندا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەرزىمى ءۇش جىلدان جەتى جىلعا دەيىن ۇزارادى.
ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ كەيىنگى كەزدەرى قىز الىپ قاشۋدى دارىپتەۋ ارەكەتتەرى جيىلەپ بارا جاتقانىن ايتىپ, ماجبۇرلەپ نەكەگە تۇرعىزۋ ارەكەتى مەن ينتەرنەت الاياقتىق ءۇشىن جازانى كۇشەيتۋ نورمالارىنا قاتىستى وي ءبىلدىردى.
– كەيىنگى كەزدەرى قىز الىپ قاشۋدى ۇلتتىق ءداستۇر ساناپ, دارىپتەۋ ارەكەتتەرى جيىلەپ بارادى. بۇل – شىن مانىندە, ادامنىڭ قۇقىعى مەن ەركىندىگىن ورەسكەل كەمسىتۋ. قۇقىق قورعاۋشىلار نەكەگە ماجبۇرلەۋ تۋرالى ىستەردىڭ تەك بىرەن-سارانى عانا سوتقا جەتەتىنىن ايتىپ وتىر. مىسالى, كەيىنگى بەس جىلدا 256 جاعدايدىڭ تەك بەسەۋى سوتقا بەرىلگەن. كوپ جاعدايدا بۇل جايت زاڭناماداعى ولقىلىقتاردىڭ سالدارىنان بولىپ وتىرعانى بەلگىلى. ال ەندى كورشىلەس ەلدەر قىرعىزستاننىڭ, وزبەكستاننىڭ, تۇرىكمەنستاننىڭ قىلمىستىق كودەكستەرىندە نەكەلەسۋ ماقساتىمەن قىزداردى الىپ قاشقانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون. وسىعان بايلانىستى دەپۋتاتتار ونداي ارەكەتتەر ءۇشىن 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىن شەكتەۋ تۇرىندەگى جازا كوزدەيتىن تۇزەتۋلەرگە باستاماشىلىق جاسادى, – دەدى ە.قوشانوۆ.
سونىمەن قاتار دروپپەرلەر دە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى مۇمكىن. قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك جانە قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكستەرىن وڭتايلاندىرۋ تۋرالى زاڭدا دروپپەرلىك – «بانك شوتىنا, تولەم قۇرالىنا نەمەسە سايكەستەندىرۋ قۇرالدارىنا رۇقساتتى زاڭسىز بەرۋ, اۋدارۋ جانە الۋ, سونداي-اق تولەمدەر مەن اقشا اۋدارىمدارىن زاڭسىز جۇزەگە اسىرۋ» (قك 232-1-باپ) ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەنگەن.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە استانانى جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن تانىستىرعان ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولاتبەك ناجمەتدين ۇلى استانا, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ اكىمدىكتەرى تۇرعىن ۇيلەردى جاڭارتۋ باعدارلاماسىن ازىرلەي الاتىنىن جەتكىزدى. ياعني زاڭ ارقىلى استانا مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردى اباتتاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ستاندارتتار جەتىلدىرىلەدى.
جالپى وتىرىس سوڭىندا ماجىلىسمەندەر ۇكىمەتتەن باستاپ ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن قۇزىرلى ورگاندارعا باعىتتالعان دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى.
