كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
زەرتتەۋلەردە ن.نۇرماقوۆتىڭ ەلىمىزدەگى 1931–1933 جىلدارى اشارشىلىق كەزىندە حالىقتى قۇتقارۋداعى بەلسەندى قىزمەتى تۋرالى ايتىلادى. نىعمەتتانۋشى عالىم ب.قابدوشەۆ ءوز زەرتتەۋىندە ن.نۇرماقوۆتىڭ زۇلمات جىلدارى ەلدىڭ مۇڭىن جوقتاپ, اشتىقتان قۇتقارۋدىڭ جولدارىن ويلاستىرعانىن ايتا وتىرىپ, 1927–1930 جىلدارى بواك پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى ءا.دوسوۆتىڭ تەرگەۋدەگى كورسەتۋلەرىن كەلتىرەدى. ول ماسكەۋدە ماركسيزم كۋرسىندا وقىعان قازاق اكسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى ن.نۇرماقوۆپەن ءجيى كەزدەسىپ تۇرعانىن, ونىڭ ۇيىندە قاشاندا ەلدەن كەلگەن قىزمەتكەرلەر, ماسكەۋدە ىسساپارمەن جۇرگەن حالكومداردىڭ ءجيى باس قوساتىنىن, 1930 جىلى قاڭتار ايىنىڭ اياعىنداعى سونداي ءبىر كەزدەسۋدە نۇرماقوۆتىڭ ەلىمىزدە ماسقارا اسىرا سىلتەۋشىلىكتەر مەن باسسىزدىقتار ورىن الىپ, حالىقتىڭ اشارشىلىقتان شىبىنداي قىرىلىپ جاتقانىن ايتىپ, اشۋعا بۋلىققانىن, ورتالىق كوميتەتكە حابارلاۋعا فاكتىلەر جيناستىرىپ جاتقانىن ەستىگەنىن جەتكىزەدى. ءارى قاراي ءوز ويىن 1932 جىلى ساۋىردە ءتاتىموۆ ەكەۋىنىڭ نۇرماقوۆتىڭ ولكەلىك كوميتەتتى ساياسي بەدەلدەن ايىرۋ ءۇشىن ۇسىنعان كەلەسى شارالارىنا قولداۋ بىلدىرگەندىگىمەن تولىقتىرا تۇسەدى:
- «ولكەلىك كوميتەتتىڭ ءوزى ۇسىنىپ وتىرعانىنداي, كوللەكتيۆتەندىرۋدى كۇشەيتۋ كەرەك. وعان قارسىلاسۋدان ەش پايدا جوق.
- ەلدەن اۋا كوشۋ كوبەيىپ بارادى. حالىق كورشىلەس وبلىستارعا قاراي بوسىپ جاتىر. حالىق بوستان-بوسقا قىرىلماۋى جانە ولارعا ماسكەۋ دە نازار اۋدارۋى ءۇشىن بوسقىندارعا ءسىبىر, سامارا, ساراتوۆ, ستالينگراد گۋبەرنيالارىنا, ورال جاققا قاراي باعىت الۋعا كەڭەس بەرۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, بۇل جەردەن ولار نان تابا الادى. ەكىنشىدەن, كورشىلەس وبلىستاعىلار كوڭىل اۋدارادى. ن.نۇرماقوۆ م.كالينيننەن سامارا وبكومىنىڭ حاتشىسى حاتاەۆيچ پەن ءسىبىر ولكەلىك كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەيحەنىڭ وك-گە قازاقستانداعى جاعداي تۋرالى حات جازعاندارىن ەستىپتى.
- قازىر اسىرا سىلتەۋگە قارسىلاسۋدان كەلەر ەش پايدا جوق. كادرلاردان تەككە ايرىلىپ قالامىز, ولاردى پارتيادان شىعارىپ جىبەرەدى. ماسەلەن, تورەعوجيننىڭ ايتقان ءسوزىن تىڭداعان كىم بار؟ ولاي ىستەسەك, ءبىزدى دە اقىماق قىلادى. ەڭ باستىسى – حالىقتى ساقتاۋ بولماق. قازاقتار كوتەرىلىسكە شىققان جەرلەردە قازاق قىزمەتكەرلەرى ءبىتىمشى بولىپ, ءىرى وقيعالارعا جول بەرمەۋى كەرەك. سەبەبى قان تەككە توگىلەدى» (قابدوشەۆ ب. نىعمەت نۇرماقوۆ جانە قازاقستانداعى اشارشىلىق / رەسپ. عىل.-پراك. كونف.–86-87 ب.-2015).
ن.نۇرماقوۆتىڭ تابيعاتىنا ءتان ۇستانىمى, قايسار مىنەزى, شىندىقتى باتىل ايتىپ, قول قۋسىرىپ وتىرماي ناقتى جاساعان ۇسىنىستارىنىڭ قازاق باسشىلارى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, بىرلەسىپ ارەكەت جاساۋعا تىرىسقانى, قازاقستانداعى جاعدايدى كورشىلەس ورىس گۋبەرنيالارى باسشىلارىنىڭ اتىنان ەستىرتۋگە كۇش سالعانى تۋرالى عالىم ب.قابدوشەۆتىڭ تۇجىرىمدارىمەن كەلىسەمىز. ءبىز زەردەلەگەن جاڭا ارحيۆ قۇجاتتارى دا بۇعان كوز جەتكىزىپ وتىر.
رەسەي فەدەرالدى قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ ورتالىق ارحيۆىندەگى ن.نۇرماقوۆتى ايىپتاۋ ىسىندەگى ونىڭ ءوز سوزىنە جۇگىنەيىك. 1937 جىلى 25 ماۋسىمدا كسرو ىىحك قىزمەتكەرلەرى ايزەنبەرگ پەن رياسنويعا بەرگەن كورسەتۋلەرىندە ن.نۇرماقوۆ ۇجىمداستىرۋ كەزىندەگى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسىنان كەشكەن قيىندىقتاردى اتاپ وتەدى: تاركىلەۋ كەزىندەگى جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋى; بايلاردىڭ قارسىلىق كورسەتۋى; قازاقستان باسشىلىعىنىڭ جىبەرگەن قاتەلىكتەرىنەن مال شارۋاشىلىعىنىڭ كۇرت قۇلدىراۋى; ءىس قازاقتاردىڭ رەسپۋبليكادان جاپپاي كوشىپ كەتۋىنە دەيىن جەتكەن. انىعىندا تەرگەۋشىلەردىڭ سۇراعى ء«سىزدىڭ 1930–1933 جىلدارى كونتررەۆوليۋتسيالىق قىزمەتىڭىز ناقتى نەدەن كورىندى؟» بولعانىمەن, ن.نۇرماقوۆ كونتررەۆوليۋتسيالىق ارەكەت تۋرالى ءبىراۋىز ءسوز ايتپادى, كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ تۋعىزعان اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ناقتى كورىنىسىن ۇسىندى.
ن.نۇرماقوۆتىڭ جاۋابىندا ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنىڭ السىزدىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرى دۇرىس كورسەتىلدى. جاعدايدى تۇزەتۋدەگى ءوزىنىڭ ءىس-قيمىلى جايلى ءارى قاراي ول بىلاي دەدى: «قازاقستان باسشىلىعىنىڭ ۇلىدەرجاۆالىق-شوۆينيستىك ساياسات جۇرگىزىپ جاتقانىنا كوز جەتكىزگەن سوڭ, ونىمەن كۇرەس جولىنا تۇستىك. مەن قازاقستانداعى مال باسىنىڭ قىرىلۋى مەن اشتىقتىڭ سەبەپتەرىن ف.گولوششەكيننىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنىڭ سالدارى دەپ باعالادىم جانە بۇل ويىمدى ج.سادۋاقاسوۆ, ءا.وتەكين, م.ءتاتىموۆ, س.مۇقانوۆتارمەن ءبولىستىم. وزدەرى دە نارازى ولار مەنىڭ پىكىرىممەن كەلىستى. قازاقستان باسشىلىعى اۋىل شارۋاشىلىق جاعدايىن ادەيى كوتەرىپ, مال باسى تۋرالى جالعان اقپارلار بەرىپ, ادام ءولىمىن جاسىرىپ وتىر دەدىم. بۇعان ءبىر عانا سەبەپ ف.گولوششەكين مەن و.يساەۆتىڭ وتارشىل باسشىلىعى جانە جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ جاۋاپسىزدىعى ەكەنىن ايتتىم. مەن ز.تورەعوجينمەن, ش.توقجىگىتوۆپەن حات الىسىپ تۇردىم». سونىمەن قاتار ج.سۇلتانبەكوۆتىڭ قازاقستانداعى سوراقىلىقتار تۋرالى حابارلاعانىن, ال ءوزىنىڭ وعان جاعدايدىڭ سەبەپتەرىن جانە رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا كوزقاراسىن بىلدىرگەنىن جەتكىزەدى.
قۇجاتتار كورسەتكەندەي, ف.گولوششەكين ويلاپ تاپقان «توپشىلدار» مەن «جىكشىلدەر», ولاردى قۋعىنداۋ سىن ساعاتتا قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ بىرىگۋىنە كەدەرگى بولماعان. ولاردىڭ ورتالىقتاعى ن.نۇرماقوۆتىڭ توڭىرەگىنە توپتاسىپ, ءۇمىت ارتقانى بايقالادى. ن.نۇرماقوۆتىڭ حالىق باسىنداعى قاسىرەتكە كۇيزەلىسى, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولدارىن ىزدەگەن جانايقايى ايقىن كورىنەدى. ف.گولوششەكيننىڭ مىنەز-قۇلقىنا, ونىڭ ايعايشىل, ۇرانشىل ادىستەرىنە جاقسى قانىق ول ەلدەن جەتكەن, قازاق قىزمەتكەرلەرى جەتكىزگەن حابارلاردى تارازىعا سالىپ تۇجىرىمداپ, ورتاق پىكىر قالىپتاستىردى. مال باسىنىڭ ازايۋى مەن اشارشىلىقتىڭ سەبەپتەرىن اشىق, ءدال ايتىپ, ف.گولوششەكين مەن ونىڭ توڭىرەگىنىڭ قاتەلىكتەرىن باتىل اشكەرەلەدى.
«كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىلدىق» ن.نۇرماقوۆقا تاعىلعان باستى ايىپ بولدى. تەرگەۋشىلەر ن.نۇرماقوۆتان رىسقۇلوۆتىڭ كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىل ۇيىمىمەن قالاي بىرىككەنىن ايتۋدى تالاپ ەتتى. ن.نۇرماقوۆ جاعدايدى مۇقيات, شىنايى باياندادى. ماسكەۋدە بۇعان دەيىن ت.رىسقۇلوۆپەن كەزدەسپەگەنىن, ولاردىڭ العاش 1931 جىلى ت.رىسقۇلوۆتىڭ كرەملدەگى كەڭسەسىندە كەزدەسۋلەرىنە قازاقستانداعى حالىقتىڭ اشارشىلىقتان قىرىلىپ جاتقانى سەبەپ بولعانىن, ت.رىسقۇلوۆ بارلىق قازاق قىزمەتكەرى ۇيىمداسىپ كۇرەسۋ كەرەگىن ايتقانىن, س.قوجانوۆتىڭ دا سونداي ويدا بولعانىن, ءوزىنىڭ قازاقستان باسشىلىعىنا دەگەن كوزقاراسىنا ت.رىسقۇلوۆ پەن س.قوجانوۆتىڭ قاناعاتتانۋشىلىق بىلدىرگەنىن, جاعدايدى پايدالانىپ ءبارى ف.گولوششەكيندى ورنىنان الۋ تۋرالى كەلىسكەندەرىن ايتىپ, ەشقانداي كونتررەۆوليۋتسيالىق ماقساتتى كوزدەمەگەندەرىن, باسقوسۋدىڭ وبەكتيۆتى سەبەپتەرى بولعانىن, وعان نەگىز بولعان فاكتورلاردى ءتۇسىندىردى. ءسويتىپ, كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىل ۇيىم دەگەن وتىرىكتى جوققا شىعاردى.
تەرگەۋشىنىڭ «رىسقۇلوۆتىڭ «ۇيىمداسىپ كۇرەسۋ» دەگەنىن قالاي تۇسىندىرەسىز جانە ول قالاي ىسكە اسىرىلدى؟» دەگەن سۇراعىنا ن.نۇرماقوۆ ت.رىسقۇلوۆتىڭ جاعدايدى بايانداپ, كوپشىلىكتىڭ قولىن جيناپ, بك(ب)پ وك-گە حات جازۋ كەرەگىن ۇسىنعانىن, الايدا قول جيناۋ توپشىلدىق تۋرالى كۇدىك تۋعىزاتىندىقتان ءوزىنىڭ وعان قاتىسپاعانىن, حاتتى جەكە جازۋدى ۇيعارعانىن ايتا كەلە, «بىراق مەن حات جازبادىم, ورتالىق كوميتەتكە, ۇكىمەت باسشىلارىنا كىرىپ, قازاقستانداعى جاعدايدى باياندادىم», دەپ ءمالىم ەتتى.
بەلگىلى عالىم ت.وماربەكوۆ نۇرماقوۆتىڭ 1931 جىلى مىرزاعاليەۆپەن بىرگە ءستاليننىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, قازاقستانداعى ف.گولوششەكيننىڭ ەلگە اكەلگەن زوبالاڭ ساياساتىنان حاباردار ەتكەنى تۋرالى ف.گولوششەكيننىڭ ستالينگە جازعان قۇپيا حاتى بارىن جازدى (وماربەكوۆ ت. قازاقستان تاريحىنىڭ حح عاسىرداعى وزەكتى ماسەلەلەرى. – الماتى, 2003.-95 ب.).
ت.رىسقۇلوۆتىڭ ستالينگە 1932 جىلى 29 قىركۇيەكتە جانە 1933 جىلى 9 ناۋرىزدا جازعان ەكى حاتى بەلگىلى. ن.نۇرماقوۆقا كەلسەك, ونىڭ «ۇيىمداسىپ حات جازۋ توپشىلدىق تۋرالى كۇدىك تۋعىزار دەدىم» دەۋىندە نەگىز دە جوق ەمەس. ف.گولوششەكين قازاقستانعا كەلىسىمەن قازاق قايراتكەرلەرىن «سەيفۋللينشىلدىك», «سادۋاقاسوۆشىلدىق», «قوجانوۆشىلدىق», ت.ب. جىكتەرگە ءبولىپ, وعان ن.نۇرماقوۆتى دا جاتقىزعان بولاتىن (ماحات د. قازاق زيالىلارىنىڭ قاسىرەتى. – الماتى, 2001.-168 ب.). ولاي بولسا حاتتى نەگە ءوزى جەكە جازبادى دەگەن سۇراق تۋادى, ءتۇسىندىرىپ كورەلىك.
جالپى, اشارشىلىق تۋرالى اقپاراتتار جەتىپ ارتىلادى دەۋگە بولادى. قازاق قىزمەتكەرلەرى جەتكىزگەن حابارلار ءشۇباسىز بولاتىن. زۇلماتتىڭ ءورشىپ, شەگىنە جەتكەن 1932 جىلى ن.نۇرماقوۆتىڭ ءوزى دە ەلدەگى اكە-شەشەسىن ماسكەۋگە الدىرىپ, قامقور بولعان ەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ن.نۇرماقوۆقا ستالينگە, ورتالىق كوميتەتكە حات جازۋ ءۇشىن اشتىقتان ناقتى ادام ءولىمىن, مال سانىنىڭ كەمۋىن ايعاقتايتىن ساندىق, ستاتيستيكالىق رەسمي مالىمەت كەرەك بولدى. ويتكەنى رەسمي قۇجاتسىز ءستاليننىڭ سەنە قويۋى ەكىتالاي. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ ولكەلىك كوميتەتى مەن رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ رەسمي مالىمەتى عانا زاڭدى ەكەنىن ەسكەرۋ قاجەت. اشارشىلىق تۋرالى حابار بەرگەن العاشقى رەسمي قۇجات قازاقستان حالكوم كەڭەسىنىڭ توراعاسى و.يساەۆتىڭ قولىمەن 1932 جىلى مامىردا جازىلعانى ءمالىم. ولاي بولسا ن.نۇرماقوۆتىڭ حات جازۋىن دالەلدەردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى ەمەس, رەسمي قۇجاتتىڭ بولماۋى تەجەدى. سوندىقتان ول دۇرىس شەشىم قابىلدادى, ۋاقىتتى وزدىرماي ورتالىق كوميتەتكە ءوزى بارىپ, قازاقستانداعى اشارشىلىق اپاتىن حابارلاپ, دابىل قاقتى. جوعارىداعىلاردىڭ نازارىن اۋدارىپ, تەزىرەك حالىقتى قۇتقارۋعا, سوراقىلىقتاردى توقتاتۋعا شاقىردى. اشىعىن ايتۋ كەرەك, «توپشىلدىققا» ايىپتالىپ, قۋدالاۋدىڭ نەبىر قۇقايىن كورگەن ن.نۇرماقوۆتىڭ ورنىندا باسقا بىرەۋ بولسا ەندىگى جاعدايدا جوعارى لاۋازىمداعى جاڭا قىزمەتىمە كەسىرى تيەر دەپ, باسىن اۋلاق ۇستاپ, ۇندەمەي وتىرار ەدى. الايدا ن.نۇرماقوۆ ءۇشىن ۇلتتىق مۇددە باستى ۇستانىم بولاتىن.
ستالين ن.نۇرماقوۆتىڭ ءوز ۇستانىمىنا بەرىكتىگىن, تاباندى مىنەزىن, كەز كەلگەن جاعدايعا وڭاي تىزە بۇگىپ, باس ۇرا قويمايتىنىن جاقسى بىلەتىن. سوندىقتان ونىڭ ايتقاندارىن مۇقيات تىڭدادى دەپ ويلايمىز. حابارلانعان فاكتىلەردىڭ ستالينگە ۇناماۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى ول ءوزىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنا قارسى ايتىلعان سىندى قابىلداي المايتىن. وعان دالەل – حالىق جادىندا «جاعالاۋداعى ءۇي» دەگەن اتپەن قالعان ماسكەۋدەگى ن.نۇرماقوۆ تۇرعان ءۇيدىڭ 30-جىلدارداعى تۇرعىنى ت.ءشميدتىڭ ەستەلىكتەرى. قاسىرەتتى جىلداردىڭ كۋاگەرى 1932 جىلى قازاقستان مەن ۋكرايناداعى اشارشىلىقتان قاشقان بوسقىنداردىڭ ماسكەۋدەگى تۋىستارىن پانالاپ, جان ساقتاعانىن ايتا كەلە, ءستاليننىڭ ول تۋرالى ەستىگەندەگى مىنەز-قۇلقى تۋرالى: «گولود ۆ سترانە. ۆسە زنايۋت و گولودە, نو ناشي پراۆيتەلي نە حوتيات سلۋشات وب ەتوم. پولوجەنو بىلو گود وت گودا «جيت لۋچشە ي ۆەسەلەي». ي كوگدا رومان ياكوۆلەۆيچ تەرەحوۆ, سەكرەتار تسك كپ(ب) ۋكراينى, پوسلاننىي ۆ موسكۆۋ ك ستالينۋ, راسسكازىۆاەت ەمۋ و گولودە نا ۋكراينە, ۆىميراني تسەلىح سەل, – توت گرۋبو پەرەبيۆاەت تەرەحوۆا: «ۆىدۋمالي سكازكۋ و گولودە, دۋماەتە ناس زاپۋگات». چەرەز نەسكولكو دنەي رومان ياكوۆلەۆيچ بىل سنيات سو ۆسەح سۆويح پوستوۆ. چۋدوم ۋتسەلەل» (شميدت ت.ي. ۆرەميا, ليۋدي ي سۋدبى «دوما نا نابەرەجنوي». – موسكۆا, 2015. – 127 س.). بۇل ءستاليننىڭ قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەرمەن قارىم-قاتىناسىنداعى كۇدىگى مەن سەزىكشىلدىگىن كورسەتەدى. ول ن.نۇرماقوۆتىڭ ايتقاندارىنا دا سەنىمسىزدىك ءبىلدىردى.
قورىتا ايتقاندا, كسرو باسشىلارى 1931 جىلدىڭ وزىندە قازاقستانداعى اشارشىلىق تۋرالى حاباردار بولعان. ستالين ن.نۇرماقوۆتىڭ سوزىنە قۇلاق اسىپ, جەدەل شارالار قولدانعاندا اشارشىلىقتىڭ الدىن الىپ, مىڭداعان ادام امان قالار ەدى. ءسوز جوق, ول ن.نۇرماقوۆ جەتكىزگەن جايلاردى ف.گولوششەكيننەن سۇرادى. عالىم ت.وماربەكوۆ ايتقان ف.گولوششەكيننىڭ ستالينگە جولداعان قۇپيا حاتىندا ناقتى جاعدايدى تەرىسكە شىعارىپ, بۇرمالانعان, اقيقاتتان الشاق اقپارلار بەرىلگەنى كۇمان تۋدىرمايدى. ءستاليننىڭ ف.گولوششەكين سياقتى سەنىمدى جاندايشابى تۇرعاندا كەزىندە ورتالىقتىڭ قازاقستانداعى جاپپاي جەرگە ورنالاستىرۋ, قازاقتىڭ باي-اۋقاتتى شارۋاشىلىقتارىن تاركىلەۋ ساياساتىمەن كەلىسپەي, ايقاسىپ وتكەن ن.نۇرماقوۆتىڭ سوزىنە قۇلاق اسۋ, ارينە, ءۇمىتسىز بولاتىن.
ن.نۇرماقوۆ قاراپ وتىرمايدى, بواك-ءنىڭ اتىنان رەسەيدىڭ قازاقستانمەن شەكارالاس گۋبەرنيالارىنداعى بوسقىندار سانىن, حال-جاعدايىن انىقتاپ, ءبىلۋ ءۇشىن جەدەلحاتتار جىبەرەدى. سولاردىڭ بىرىندە: «ۋفا. باشقۇرت واك-ىنە, ماسكەۋدەن. دەرەۋ تەلەگراف بويىنشا بواك-ىنە قازاقستاننان سىزدەردىڭ ولكەلەرىڭىزگە كەلگەن شارۋاشىلىقتاردىڭ شامامەن سانىن, اسىرەسە بالالاردىڭ قانداي جاعدايدا ەكەنىن حابارلاڭىزدار. بواك حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى – نۇرماقوۆ», دەلىنگەن (قابدوشەۆ ب. كورسەتىلگەن ەڭبەك).
بەلگىلى عالىم ق.الداجۇمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, حح عاسىردىڭ 30-جىلدارى رەسپۋبليكاداعى 5,5 ملن حالىقتىڭ اشتان قىرىلعانى 2 ملن 200 مىڭ بولسا, ونىڭ 1 ملن 750 مىڭى – قازاقتار. 1933 جىلى قازاقستان باسشىلىعىنا ل.ميرزويان كەلگەننەن كەيىن دە جاعداي بىردەن وڭالا قويماعان. قازاقتار كەڭەس وداعىنىڭ ارحانگەلسك, مۋرمانسك سياقتى الىس ولكەلەرىنە دەيىن بارىپ, ءوندىرىس ورىندارىندا, ترەستەردە اۋىر جۇمىستارعا جالدانعان. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ولاردى قولدارىنا جەتەرلىكتەي قارجى بەرىپ, قازاقستانعا قايتارۋ تۋرالى جارلىعىنان كەيىن مەكەمە باسشىلارى ەشقانداي ازىق-ت ۇلىك, قاراجاتسىز جىبەرگەن قازاقتاردىڭ ماسكەۋگە جەتۋگە عانا شامالارى كەلىپ, كوپشىلىگى ۆوكزالدا اشتىقتان ولگەن. بۇل ءۇردىس 1936 جىلعا دەيىن جالعاسقان.
وسى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ن.نۇرماقوۆ قامكوڭىل حالقىنا قورعان بولدى. بواك پرەزيديۋمىنىڭ وتىرىستارىندا, بارعان جەرلەرىندە قازاقتاردىڭ الەۋمەتتىك قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن, جۇمىسقا ورنالاسۋىن قاراستىرىپ, ءتيىستى شەشىمدەر قابىلداتتى. باتىس ءسىبىر ولكەسىندەگى كەمەرەۆو, نوۆوسيبيرسك, كۋزباسس, ستالينسك قالالارىندا قازاق بالالارىنا باستاۋىش سىنىپتارىن اشۋ, جەتىم بالالاردى ورنالاستىرۋ, دارىگەرلىك كومەك, قازاقستان وكىمەتىمەن بايلانىس جاساپ, مۇمكىندىگىنشە ولاردى ەلگە قايتارۋدى ۇيىمداستىردى. ن.نۇرماقوۆتىڭ تالابى بويىنشا وعان جەتكەن تولىق ەمەس مالىمەتكە سۇيەنسەك, 1935 جىلى بارناۋلدا – 90, كليۋچەۆسكىدە – 120, بەردسكىدە – 98, سلاۆگورودتا – 58, ستالينسكىدە 34 جەتىم قازاق بالاسى بالالار ۇيىنە ورنالاستىرىلعان. 1934 جىلى ماسكەۋ وبلىسى ستالينوگورسك قالاسىندا (قازىرگى تۋلا وبلىسى نوۆوموسكوۆسك قالاسى) جەتىم جانە جالاقىسى از قازاق وتباسىلارىنىڭ بالالارىنا مەكتەبىمەن بىرگە 80 ورىندىق بالالار ءۇيىن اشۋ, ونى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ تۋرالى شەشىم شىعارعان بواك پرەزيديۋمى وتىرىسىنىڭ حاتتاماسىندا «نۇرماقوۆ ەنگىزگەن» دەپ كورسەتىلگەن (رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى).
سايىپ كەلگەندە ن.نۇرماقوۆتىڭ قازاقستانداعى اشارشىلىققا قارسى كۇرەسى ف.گولوششەكيننىڭ قاتەلىكتەرىن عانا ەمەس, جۇرگىزىلىپ جاتقان كەڭەستىك رەفورمالاردىڭ ءوزىن اقتاماعاندىعىن اشكەرەلەۋ, كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ساياساتىن اشىق ايىپتاۋ ەدى. بۇل ستالين مەن ورتالىق كوميتەتتىڭ بەدەلىنە تيگەن زور نۇقسان ەدى. ستالين مۇنى ۇمىتپادى, 1937 جىلى جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە ن.نۇرماقوۆ ءبىرىنشى بولىپ ايىپتالدى, ونى «حالىق جاۋى» ەتىپ كورسەتۋدە ىىحك سۇيەنگەن نەگىزگى ايعاقتىڭ ءبىرى – وسى. 1929–1933 جىلدارى كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋدىڭ سالدارلارى, اشارشىلىق, حالىق نارازىلىقتارى قۋعىن-سۇرگىن ساياساتىن كۇشەيتكەن سەبەپتەردىڭ بىرىنە اينالدى. كەتكەن قاتەلىكتەر كەزىندە وعان سىن ايتقانداردىڭ كىناسىنەن, ولاردىڭ بك(ب)پ وك-ءنىڭ نۇسقاۋلارىن ادەيى ورىنداماعاندىعىنان, جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ زيانكەستىك ارەكەتىنەن دەپ تابىلدى. وسىنداي ايىپتاۋلار ن.نۇرماقوۆقا دا تاعىلدى.
1937 جىلى 3 ماۋسىمدا تۇتقىندالعان كۇننەن كونتررەۆوليۋتسيالىق ارەكەتپەن ەشقاشان اينالىسپاعانىن بىرنەشە مارتە ايتقان ن.نۇرماقوۆ ارادا 50 كۇن وتكەندە, ياعني 23 شىلدەدەگى تەرگەۋدە «بار قىلمىسىن مويىنداپ», كەڭ تۇردە ايعاق «بەردى». قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى قاتەلىكتەر, مال باسىنىڭ كەمۋى ن.نۇرماقوۆتىڭ تاپ جاۋلارىنىڭ قارسىلىعىنا كوز جۇمىپ قاراعاندىعىنان, ۇلتشىلدار ن.نۇرماقوۆ, ت.رىسقۇلوۆ, س.قوجانوۆ, ت.جۇرگەنوۆ, س.سادۋاقاسوۆتاردىڭ كونتررەۆوليۋتسيالىق ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ پارتيا ۇيىمىنىڭ اراسىنا ىرىتكى سالعاندىعىنان بولىپ شىقتى.
ۇجىمداستىرۋعا قارسى نارازىلىقتاردىڭ بارلىعى نۇرماقوۆتىڭ اتىمەن بايلانىستىرىلدى. ونىڭ نۇسقاۋىمەن 1931 جىلى سارىسۋ, سايرام, قارقارالى اۋداندارىندا, قاراقۇمدا كوتەرىلىستەر ۇيىمداستىرىلدى, قوي وسىرەتىن كەڭشارلارداعى بۇلدىرۋشىلىكتەر مال باسىنىڭ ءولىم-جىتىمىنە اكەلدى, قاراعاندى كومىر بىرلەستىگىندە زيانكەستىك جۇمىستار جۇرگىزىلدى, نۇرماقوۆ بۇعان ا.اسىلبەكوۆتى, س.قوجانوۆتى, س.سەيفۋلليندى, ت.جۇرگەنوۆتى, س.سادۋاقاسوۆتى, ج.ايماۋىتوۆتى, ج.سۇلتانبەكوۆتى, ز.تورەعوجيندى, ءا.وتەكين, ت.ب. تارتتى دەلىندى.
نۇرماقوۆ «كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىل» الاشوردا ۇيىمىنىڭ ءىسىن جالعاستىردى, قازاقستانداعى كەڭەسكە قارسى ۇيىمدى باسقاردى; نۇرماقوۆ پەن رىسقۇلوۆتىڭ قازاقستانداعى اشارشىلىق تۋرالى ورتاق پىكىرلەرىنىڭ نەگىزىندە ماسكەۋدە رىسقۇلوۆتىڭ باسقارۋىمەن ورتالىق ازيا, تاتارستان, باشقۇرتستان مەن داعىستانداعى كونتررەۆوليۋتسيالىق توپتاردى بىرىكتىرگەن ۇلتشىل, لاڭكەستىك-كوتەرىلىسشىل, پانتۇرىكتىك ۇيىم قۇرىلدى, ونىڭ باسشىلىق قۇرامىنا نۇرماقوۆ كىردى; ولار كەڭەس وكىمەتىنە قارسى قارۋلى كوتەرىلىس جوسپارلادى, قازاقستاندى كەڭەس وداعىنان ءبولىپ, جاپونيا مەن گەرمانيانىڭ پروتەكتوراتىنداعى بۋرجۋازيالىق-ۇلتشىل مەملەكەت قۇرۋدى كوزدەدى; نۇرماقوۆ پەن رىسقۇلوۆ وڭشىلدار رىكوۆ پەن بۋحاريننەن كەڭەس الىپ, تروتسكيمەن بايلانىستا بولدى دەگەن ايىپتار تاعىلدى. قازاقستانداعى قۋعىن-سۇرگىن نۇرماقوۆ پەن رىسقۇلوۆتىڭ اتىمەن بايلانىستىرىلدى.
ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ەرلەردى تاريح ۇمىتپايدى. ۇلتىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىگىپ, توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قۇربانى بولعان, حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى نىعمەت نۇرماقوۆتىڭ تۇعىرى قاشاندا بيىك.
ساۋلە قاسىموۆا,
ءا.ساعىنوۆ اتىنداعى قاراعاندى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
