– ۇلتتىق تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى زەرتتەپ, ناسيحاتتاۋدا مۋزەيلەردىڭ ماڭىزى زور. قازىر بۇل سالانىڭ جاعدايى قالاي؟
– تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەلىمىزدە مۋزەيلەر سانى ارتىپ كەلەدى. قازىر 294 مۋزەي بار. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى – تاريحي-ولكەتانۋ (139), مەموريالدىق (64) مۋزەيلەر, مۋزەي-قورىقتار (13). وسىنىڭ ىشىندە 165 مۋزەيدىڭ اۋىلداردا جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون.
بۇگىندە مۋزەيلەردە 5 916 قىزمەتكەر ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ونىڭ ىشىندە 17 عىلىم دوكتورى, 57 عىلىم كانديداتى مەن PhD بار. بۇل مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ عىلىم سالاسىنا دا ەرەكشە كوڭىل بولەتىنىن كورسەتەدى. بارلىق مۋزەي قورىنداعى جادىگەر سانى – 3 697 762. بىلتىردىڭ وزىندە ەلىمىزدەگى مۋزەيلەر قورى 57 220 جادىگەرمەن تولىققان ەكەن.
ۇلتتىق مۋزەي ەلىمىزدەگى بارلىق مۋزەيمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, ولاردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرىپ, ادىستەمەلىك تۇرعىدان كەشەندى قولداۋ كورسەتەدى. 2020 جىلى مۋزەيدىڭ جانىنان قازاقستان مۋزەيلەرىن دامىتۋ جونىندەگى ۇيلەستىرۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعى قۇرىلدى. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن وڭىرلىك مۋزەيلەرمەن بىرلەسە وتىرىپ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك مۋزەي قورى كاتالوگى», «ۇلتتىق مادەني يگىلىك وبەكتىلەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىزىلىمى» سياقتى ماڭىزدى ەلەكتروندىق-اقپاراتتىق رەسۋرستاردى جۇزەگە اسىردىق.
قازىر ۇلتتىق مۋزەي «قازاقستان مۋزەيلەرىنىڭ ۆيرتۋالدى جەلىسى» (e-museum.kz) جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. بۇل جوبا ەلىمىزدەگى مۋزەيلەر كوللەكتسيالارىنىڭ ەلەكتروندىق كاتالوگىن دايىنداۋعا, مۋزەي ماسەلەلەرى بويىنشا جاريالانعان ەڭبەكتەردىڭ ەلەكتروندىق كىتاپحاناسىن قالىپتاستىرۋعا, نورماتيۆتىك قۇجاتتاردىڭ دەرەكتەر بازاسىن جۇيەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اقپاراتتىق پورتالعا ەلىمىزدەگى 285 مۋزەي تۋرالى مالىمەتتەر ەنگىزىلىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك مۋزەي قورى كاتالوگىنە ەنگەن 65 221 جادىگەر تۋرالى اقپارات, 250 جادىگەردىڭ 3D مودەلى ورنالاستىرىلعان. وسىلايشا, «قازاقستان مۋزەيلەرىنىڭ ۆيرتۋالدى جەلىسى» ارقىلى الەم جۇرتشىلىعى قازاق حالقىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىمەن جاقىنىراق تانىسا الادى.
– ۇلتتىق مۋزەي بىلتىر 10 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتتى. وسى جىلدار ىشىندە اتقارىلعان جۇمىس پەن الداعى كۇنگە جوسپارلانعان ءىس-شارالارعا ويىسساق...
– بۇل مادەنيەت ورداسى 2014 جىلى العاش كەلۋشىلەردى قابىلداعاننان بەرگى ون جىل ىشىندە ۇلكەن بەلەستەردى باعىندىردى. جىل سايىن جاڭا جوبالارمەن تولىعا كەلە, قازىر 20 زالدان تۇراتىن ەكسپوزيتسيالىق الاڭى قالىپتاستى. ەجەلگى ءداۋىر مەن بۇگىنگە دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن مۋزەي قورىندا 220 مىڭنان استام جادىگەر ساقتاۋلى. الايدا مۇنداعى قۇندى جادىگەرلەردى تەك سوڭعى 10 جىل ىشىندە جينالدى دەۋ ۇلكەن قاتەلىك بولار ەدى. الەمدىك مۋزەيلەر سەكىلدى ءبىزدىڭ ۇلتتىق مۋزەي دە قور قالىپتاستىرۋدىڭ بىرنەشە كەزەڭىن باسىنان وتكەردى.
– وسى ماسەلەگە تەرەڭىرەك توقتالساڭىز.
– ۇلتتىق مۋزەي قورىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحى 1923 جىلى 1 مامىردا اقمولا قالاسىنداعى حالىق ءۇيىنىڭ ءبىر بولىگىندە اشىلعان اقمولا ۋەزدىك تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنەن باستاۋ الادى.
سول كەزدەگى قارجىلىق قيىندىقتارعا بايلانىستى مۋزەي بىرنەشە رەت كوشىپ-قونۋعا ءماجبۇر بولعان. دەگەنمەن 30-جىلدارى اقمولا ۋەزدىك تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە عيمارات ءبولىنىپ, تولىققاندى جۇمىس ىستەگەن ەكەن. ارحيۆ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 1965 جىلى اقمولا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قورىندا 6 261 جادىگەر بولسا, 1985 جىلى 74 475-كە جەتكەن. ونىڭ ىشىندە ءحىح-حح عاسىرداعى قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق كيىم-كەشەكتەرى, تۇرمىستىق زاتتارى, زەرگەرلىك بۇيىمدارى, سونداي-اق قۇران كىتاپتارى, فوتوقۇجاتتار جانە تاعى باسقا مۋزەي زاتتارى جيناقتالعان. بۇل جادىگەرلەردىڭ باسىم بولىگى قازىرگى تاڭدا ۇلتتىق مۋزەيدىڭ «قازاقتىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى» زالىنا قويىلدى.
– سوندا 1923 جىلى نەگىزى قالانعان اقمولا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قورى ۇلتتىق مۋزەي قورىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى ما؟
– سولاي دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. تاريح پەن تاعىلىم توعىسقان ۇلتتىق مۋزەي بۇگىنگى دەڭگەيگە جەتكەنگە دەيىن بىرنەشە قايتا قۇرۋدى باسىنان كەشىردى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىمەن 1997 جىلى اقمولا قالاسى استانا دەپ جاريالانعان ۋاقىتتا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قورىندا 142 406 دانا جادىگەر بولدى. اقمولا وبلىسى مەن استانا قالاسى اراسىنداعى اكىمشىلىك ءبولىنىس بارىسىندا 1999 جىلى 24 مامىردا مەكەمە استانا قالاسىنىڭ تاريحي مۋزەيى رەتىندە قايتادان قۇرىلدى.
كەيىن مۋزەي زاتتارى 2000 جىلى 17 قازاندا قۇرىلعان پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنا بەرىلدى. 2012 جىلى «نازارباەۆ ورتالىعى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ قورىنداعى جادىگەرلەر وسى جاڭا مەكەمەنىڭ مەنشىگىنە ءوتتى.
بۇل كەزەڭدە ەلورداداعى مادەنيەت سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا ماڭىزدى رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2013 جىلى شىلدەدە ۇلتتىق مۋزەي قۇرىلسا, 2014 جىلى ناۋرىزدا «استانا» ۇلتتىق سۋرەت گالەرەياسى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى اشىلدى. جاڭا گالەرەيا 1980 جىلى اشىلعان استانا قالاسى زاماناۋي ونەر مۋزەيى مەن «نازارباەۆ ورتالىعى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ بازاسى نەگىزىندە قۇرىلدى.
ەلورداداعى مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ قىزمەتىن وڭتايلاندىرۋ بويىنشا شەشىم قابىلدانىپ, ناتيجەسىندە «استانا» ۇلتتىق سۋرەت گالەرەياسى 2014 جىلعى 17 ءساۋىر – 20 تامىز ارالىعىندا ۇلتتىق مۋزەيگە 108 383 بىرلىك مۋزەي جادىگەرىن تابىستادى. بۇل جادىگەرلەردىڭ اراسىندا ايگىلى بەرەل قورىمىنان تابىلعان ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر, تۇركى داۋىرىنە تيەسىلى بالبال تاستار, ابىلاي حاننىڭ, قازىبەك ءبيدىڭ شاپاندارى, قازاق حالقىنىڭ قولونەر بۇيىمدارى, ءابىلحان قاستەەۆ, اۋباكىر يسمايلوۆ, كاميل مۋللاشەۆ سىندى قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ تۋىندىلارى بار.
ۇكىمەتتىڭ 2014 جىلعى 27 قاڭتارداعى №28 قاۋلىسىنا سايكەس ۇلتتىق مۋزەي وعان مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە قاراستى التىن جانە باعالى مەتالدار مۋزەيىن قوسۋ ارقىلى قايتادان قۇرىلىپ, ونىڭ 40 207 دانا قۇندى جادىگەرى ۇلتتىق مۋزەي قورىنا تابىستالدى. ولاردىڭ ىشىندە ەسىك قورعانىنان, تالدى-2, تاقساي-1 قورىمدارىنان تابىلعان ساق, سارمات تايپالارىنا تيەسىلى قارۋ-جاراقتار, اتابزەلدەرى, زەرگەرلىك اشەكەي بۇيىمدارى بار ەدى.
وسىلايشا, ۇلتتىق مۋزەي قور جيناقتاۋ ءىسىنىڭ 1923 جىلدان باستاۋ الاتىنىن, ونىڭ تاريحى ءبىر عاسىردان اساتىنىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز.
– وسى قۇندى جادىگەرلەر قالاي ناسيحاتتالىپ جاتىر؟
– ۇلتتىق مۋزەي ءوز قورىنداعى قۇندى جادىگەرلەردى ەلىمىزدە جانە الىس-جاقىن شەتەلدەردە ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان 300-دەن استام كورمە ۇيىمداستىردى. الەمنىڭ 50-دەن استام ۇيىمىمەن ءوزارا ارىپتەستىك تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى.
سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين سىيعا تارتقان قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ دامۋىن كورسەتەتىن تاريحي كارتالار دا ۇلتتىق مۋزەيدىڭ تۇراقتى ەكسپوزيتسياسىنا قويىلدى. XVI-ءحىح عاسىرلاردا ۇلىبريتانيا, يتاليا, نيدەرلاند, گەرمانيا, اقش كارتوگرافتارى سالعان بۇل كارتالاردى مۋزەي قوناقتارى ىقىلاسپەن تاماشالايدى.
اسىرەسە شەتەلدىك ازاماتتار قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتادى. مىسالى, 2024 جىلى قىركۇيەكتە قىتايدىڭ تيانتسزين مۋزەيىندە وتكەن «التىن ادام جانە ۇلى دالا» اتتى كورمەنى 1 300 000 ادام تاماشالاسا, 6 قاراشادا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ فرانتسياعا مەملەكەتتىك ساپارى اياسىندا گيمە – ازيا ونەرىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيىندە ۇيىمداستىرىلعان «قازاقستان: ۇلى دالا جاۋھارلارى» اتتى كورمەمەن تانىسۋعا 70 000-نان استام ادام كەلگەن.
2024 جىلى قىتاي, تۇركيا, 2025 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا رەسەي, موڭعوليا ەلدەرىنە ءىسساپار بارىسىندا وسىنداي ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلدى. بيىل ۇلتتىق مۋزەيدە قىتاي ۇلتتىق جىبەك مۋزەيىنىڭ, تيانتسزين مۋزەيىنىڭ كوللەكتسيالارىنان جاساقتالاتىن كورمەلەر اشىلادى. سونىمەن قاتار 2026–2027 جىلدارى رەسەيدەگى مەملەكەتتىك ەرميتاجبەن, موڭعوليانىڭ ۇلتتىق مۋزەيى جانە شىڭعىس حان ۇلتتىق مۋزەيىمەن بىرلەسىپ, كورمەلەر وتكىزەمىز.
– كەيىنگى جىلدارى ۇلتتىق مۋزەي رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى عىلىمي جوبالارعا قاتىسىپ, ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جاتقانىنان حاباردارمىز, وسى ماسەلەگە توقتالا كەتسەڭىز.
– اشىلعاننان بەرى ۇلتتىق مۋزەي عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋعا باسىمدىق بەردى. قازىر مەكەمەمىزدە 5 عىلىم دوكتورى, 3 عىلىم كانديداتى, PhD, 57 ماگيستر قىزمەت ەتەدى. عالىمدارىمىز رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق باعدارلامالىق-نىسانالى جانە گرانتتىق قارجىلاندىرۋ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن جوبالارعا قاتىسىپ, ەكسپەديتسيالاردى ءساتتى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. عىلىمي قىزمەتكەرلەرىمىز مەكەمە اشىلعاننان بەرى 116 ارحەولوگيالىق, 24 ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيا جۇمىستارىنا قاتىستى.
ماسەلەن, مۋزەيدىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, اكادەميك جاكەن تايماعامبەتوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتى, نارا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى (جاپونيا), رەسەي عىلىم اكادەمياسى ءسىبىر ءبولىمى ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىمەن بىرلەسكەن تۇركىستان, جامبىل, شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا پالەوليت داۋىرىنە قاتىستى ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋ بويىنشا ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالار جۇمىسىن باستايدى.
بۇدان بولەك, مادەني مۇرانى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى 2025 جىلعى شىلدە-تامىز ايلارىندا قىتاي ۇلتتىق مۋزەيىمەن بىرلەسىپ اقمولا وبلىسى اۋماعىنداعى قولا ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋ ماقساتىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن قولعا الادى.
– جاقىندا وتەتىن ءىىى قازاقستان مۋزەي كونگرەسىنىڭ جاي-جاپسارى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟
– ەڭ العاش مۋزەي كونگرەسى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن 2023 جىلى ۇلتتىق مۋزەيدە ۇيىمداستىرىلدى. باستى ماقسات ەلىمىزدەگى بارشا مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ باسىن قوسىپ, ءوزارا تاجىريبە الماسىپ, وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلايتىن الاڭ قۇرۋ ەدى.
بيىلعى كونگرەس تۇركسوي-مەن بىرلەسە ۇيىمداستىرىلىپ, رەستاۆراتسيا ماسەلەسىنە ارنالادى. ۇلتتىق مۋزەي اشىلعاننان بەرى كونسەرۆاتسيالاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. 2023 جىلدان باستاپ «مۋزەي ەكسپوناتتارىن شەتەلدىڭ جەتەكشى رەستاۆراتسيالىق زەرتحانالارىندا كونسەرۆاتسيالاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ» اتتى حالىقارالىق جوبا ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇگىندە مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن وسى مەكەمە بازاسىندا بارشا وتاندىق مۋزەي ماماندارىن وقىتۋعا جانە بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرۋعا ارنالعان رەستاۆراتسيالىق ورتالىق اشۋ جۇمىسى قولعا الىندى. بۇل باعىتتا يتاليانىڭ ورتالىق رەستاۆراتسيالىق ينستيتۋتىمەن ارىپتەستىك ورناتىلىپ, دايىندىق جۇمىستارى باستالدى.
كونگرەسكە تۇركسوي ۇيىمىنا مۇشە تۇركيا, ازەربايجان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان ەلدەرىنەن, سونىمەن قاتار, وسى سالادا ارىپتەستىك ورناتقان رەسەي, بەلارۋس, كيپر, مولدوۆا مەملەكەتتەرىنەن رەستاۆراتور ماماندار كەلمەكشى. سونىمەن قاتار كونگرەسس اياسىندا حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا, سەمينار-ترەنينگ, شەبەرلىك ساباقتار ۇيىمداستىرىلادى.
– قازىر جۇرتشىلىقتىڭ مۋزەيگە قىزىعۋشىلىعى قالاي؟ حالىقپەن ەتەنە جۇمىس جاساۋدا قانداي زاماناۋي ءادىس-تاسىلدەردى قولداناسىزدار؟
– بۇگىندە حالىقتىڭ مۋزەيگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. مىسالى, ەلىمىزدىڭ مۋزەيلەرىن 2023 جىلى 6 255 900 تاماشالاعان بولسا, 2024 جىلى كەلۋشىلەر 6 665 400 ادامعا جەتكەن. 2023 جىلى ۇلتتىق مۋزەيگە 591 262 ادام كەلسە, 2024 جىلى ولاردىڭ سانى 625 306 ادامعا جەتتى.
حالىقتىڭ مۋزەيگە قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارتۋىن ۇلتتىق تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى تانىپ بىلۋگە دەگەن قۇلشىنىسىنان, ولاردى مۋزەيگە تارتۋدىڭ الۋان ءتۇرلى ءادىس-تاسىلدەرىن قاراستىرۋىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. مىسالى, «تاريحي تۇلعالار», «شاڭىراق», «اسەمدىككە قۇشتارلىق», «قىزىقتى ەتنوگرافيا», «مۋزەيدەگى مەكتەپ كۇنى» مادەني-ءبىلىم بەرۋ جوبالارى اياسىندا تۇراقتى تۇردە مۋزەي ساباقتارى, تانىمدىق باعدارلامالار, ەكسكۋرسيالار, ءتۇرلى جوبالار ۇيىمداستىرىلادى.
مۋزەي مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار ءۇشىن «قولجەتىمدى مۋزەي: بارشاعا ارنالعان مادەني مۇرا» جوباسىن ىسكە قوستى. كورۋ قابىلەتى ناشار كەلۋشىلەر ءۇشىن برايل ءشريفتى بويىنشا سيپاتتالعان جادىگەرلەردىڭ 20-دان استام تاكتيلدى كوشىرمەلەرى جاسالىپ, ەكسپوناتتاردىڭ اۋديودەسكريپتسياسى دايىندالدى.
ۇلتتىق مۋزەي ءداستۇرلى فورماتتاعى ءىس-شارالارمەن شەكتەلمەي, ءارتۇرلى اكتسيالار, تارتۋ-تارالعى ۇيىمداستىرىپ, تاريحي جادىگەرلەر نەگىزىندە كادەسىي ونىمدەرىن شىعارادى. ايتا كەتەيىك, وسى حالىقارالىق مۋزەيلەر كۇنىنە وراي 18 مامىردا «مۋزەي ءتۇنى» اكتسياسى وتەدى. بۇل اۋقىمدى اكتسيا اياسىندا «جۇلدىزدى گيد» جوباسى, تەاترلاندىرىلعان ەكسكۋرسيالار, شەبەرلىك ساباقتار, كۆەست-ويىندار, عىلىمي-تانىمدىق دارىستەر مەن كونتسەرتتىك باعدارلاما ۇيىمداستىرىلادى. سونىمەن قاتار «مۋزەيگە سىي-تارتۋ» اكتسياسى اياسىندا ۇزاق جىلدار بويى جيناقتالعان جادىگەرلەردەن جاساقتالعان «اسىل مۇرا» كورمەسى, ءحىح عاسىرداعى ورىس, نەمىس, يتاليان جانە فرانتسۋز گراۆيۋرا سۋرەتشىلەرىنىڭ ۇزدىك تۋىندىلارى ۇسىنىلاتىن « ۇلى دالا. تاريح. گراۆيۋرا» كورمەسى قالىڭ كورەرمەن ءۇشىن قىزىق بولادى دەگەن ويدامىز. سوندىقتان بارشا وقىرماندى ۇلتتىق مۋزەيگە شاقىرامىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
قامبار احمەت,
«Egemen Qazaqstan»
