حح عاسىرداعى قازاق عىلىمىنىڭ شامشىراعى, قازاق حالقىنىڭ باي رۋحاني مۇراسىن زەرتتەپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن اسا كورنەكتى تۇلعا رەتىندە ونىڭ ەڭبەگى ۇلت مادەنيەتىنىڭ ماڭگىلىك قورىنا اينالدى.
الكەي مارعۇلان 1904 جىلى قازىرگى پاۆلودار وبلىسى, باياناۋىل اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدى. ونىڭ جاستايىنان بىلىمگە قۇشتارلىعى, ونەر مەن تاريحقا قىزىعۋشىلىعى وتباسىنداعى رۋحاني ورتانىڭ اسەرىنەن قالىپتاستى. الاش قوزعالىسىنىڭ يدەيالارىمەن سۋسىنداعان جاس الكەيدىڭ عىلىم جولىنا بەت بۇرۋى — زاڭدى قۇبىلىس ەدى.
ول العاش قىزىلجارداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن كۋرستا, كەيىن تاشكەنتتەگى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الدى. ارتىنشا لەنينگرادتاعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا وقىپ, اكادەميالىق ءبىلىمىن تەرەڭدەتتى. بۇل — ونىڭ كوپقىرلى عىلىم سالاسىنا دەن قويۋىنىڭ باستاۋى بولدى.
الكەي مارعۇلان — قازاقستان ارحەولوگيا عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى. ول ورتالىق قازاقستانداعى ەجەلگى ەسكەرتكىشتەردى جۇيەلى تۇردە زەرتتەپ, بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدى. بۇل مادەنيەت — قولا ءداۋىرى مەن ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ توعىسىندا قالىپتاسقان, قازاق دالاسىنداعى وركەنيەتتىڭ ءىرى دالەلى.
عالىم باسشىلىق ەتكەن ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالار سارىارقا دالاسىن, جەزقازعان, ۇلىتاۋ, اتاسۋ ماڭدارىن شارلاپ, ونداعان تاريحي ەسكەرتكىشتەردى اشتى. الكەي مارعۇلان ەجەلگى مەتاللۋرگيا, قونىس ورىندارى, كونە قورىمدار مەن ءدىني نىسانداردىڭ مادەني ماڭىزىن دالەلدەپ بەردى.
الكەي مارعۇلاننىڭ ەڭبەگى تەك ارحەولوگيامەن شەكتەلمەيدى. ول — قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتى, ميفولوگياسى, شەجىرەسى مەن دۇنيەتانىمىن زەرتتەگەن بىرەگەي عالىم. ونىڭ «قازاق حالقىنىڭ ەپوستىق جىرلارى» اتتى ەڭبەگى ۇلتتىق فولكلوردى عىلىمي تۇرعىدان ساراپتاعان تەرەڭ زەرتتەۋ بولىپ تابىلادى.
ول اباي شىعارماشىلىعىنا, شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ عىلىمي مۇراسىنا تەرەڭ تالداۋ جاساپ, ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن جاڭا قىرىنان تانىتتى. شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ەڭبەكتەرىن جيناپ, باستىرىپ شىعارۋدا, ونىڭ عىلىمي ءومىربايانىن جازۋدا مارعۇلاننىڭ ۇلەسى وراسان زور.
الكەي مارعۇلان ارتىنا 300-دەن استام عىلىمي ەڭبەك قالدىردى. ونىڭ ىشىندە مونوگرافيالار, ماقالالار, ەكسپەديتسيا قورىتىندىلارى مەن فولكلورلىق جيناقتار بار. ول كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاق فيليالىندا ۇزاق جىلدار بويى جەتەكشى قىزمەتتەر اتقاردى, ارحەولوگيا سالاسىن ۇيىمداستىرىپ, جاس عالىمداردى تاربيەلەدى.
عالىمنىڭ اتىمەن قازاقستاندا كوشە, مەكتەپ, ۋنيۆەرسيتەتتەر اتالىپ, عىلىمي ورتالىقتار جۇمىس ىستەۋدە. الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى ونىڭ عىلىمي ءداستۇرىن جالعاستىرىپ كەلەدى.
الكەي حاقان ۇلى مارعۇلان — عىلىم مەن رۋحانياتتىڭ تۇتاس ءبىر ءداۋىرى. ونىڭ ءومىر جولى — تۋعان ەلىنە ادالدىقتىڭ, عىلىمعا دەگەن شەكسىز ماحابباتتىڭ ۇلگىسى. بۇگىنگى ۇرپاققا ول تەك عالىم ەمەس, مادەني مۇرانى ساقتاۋ مەن ۇلتتى تانۋ جولىنداعى شامشىراق تۇلعا رەتىندە قىمبات.
الكەي مارعۇلاننىڭ تۋعان كۇنى — قازاق عىلىمىنىڭ مەرەيلى كۇنى. بۇل كۇن — ونىڭ ەڭبەكتەرىن ەسكە الىپ, جاس ۇرپاقتى وتانشىلدىق پەن ىزدەنىسكە باۋليتىن, رۋحاني ساباق الاتىن كۇن.
