«سوعىس باستالعان سوڭ, ءبىز, 6 جاستان 10 جاسقا دەيىنگى بالالار ءتورت جىل بويى بەل جازباي جۇمىس ىستەدىك. قازىرگى جاستار وعان سەنبەيدى. ءوز بالالارىم دا سەنبەيدى. مەن ەگىن ەگۋگە كومەكتەستىم, قوزى باقتىم, ماساق تەردىم. اكەمىز سوعىسقا 1941 جىلدىڭ كۇزىندە كەتتى. ودان كەيىن اكەمنىڭ ءىنىسى, ونىڭ ارتىنان ۇلكەن اعام كەتتى. سونىڭ ەشقايسىسى ورالعان جوق. ءبىر ۇيدە 4 بالا جەتىم قالدىق, اكەسىز وستىك. تورتەۋمىزدى دە الىپپە تانىمايتىن قاراپايىم انامىز وقىتتى, ءوسىردى, تاربيەلەدى. «وقىڭدار, قاراقتارىم, وقىساڭدار ادام بولاسىڭدار» دەپ ءجۇرىپ بارىمىزگە جوعارعى ءبىلىم بەردى. اكەمنىڭ اعاسى بەيىمبەت مايلينمەن بىرگە وقىعان, الماتى وبلىسىنىڭ پروكۋرورى بولعان كىسى ەدى. اكەم دە – كوپ وقىعان ادام. مەن بەس جاسىمدا اكەمنىڭ ساندىققا سالىپ قويعان «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىن, كارل ماركستىڭ «كاپيتالىن» جۇگىرتە وقيتىنمىن. اكەم سوعىسقا كەتكەن سوڭ, شەشەم قوي فەرماسىنا جۇمىسقا كىردى. ول كەزدە سوعىستا جۇرگەندەرگە بالەنشە بيالاي, بالەنشە ش ۇلىق توقۋ كەرەك, بالەنشە ماي سالۋ كەرەك دەگەن مىندەتتەمە جۇكتەيدى. سونداعى جۇمىسكەرلەرىمىز – 6 جاس پەن 15 جاستىڭ ارالىعىنداعى بالالار. ەرەسەكتەۋلەرى ەگىن ەگەدى. ول كەزدە تەحنيكا جوق, وگىزگە سوقا, تىرماق جەگىپ, قولمەن سەۋىپ, قولمەن ورادى. ولاردىڭ ارتىنان ءبىز سياقتى 6-8 جاستاعى بالالار ماساق تەرەدى. ءبىر ماساقتى جەرگە قالدىرمادىق. ءبىر ماساقتى ۇجىمشارعا تاپسىرساق, بىرەۋىن وزىمىزگە بەرىپ جۇرگەن كۇن بولدى. ونى ۇيگە اكەلىپ ۇگىتىپ, قۋىرىپ جەيتىن بولدىق. نان دەگەندى كورگەن جوقپىز. كيسەك – كيىمگە, ىشسەك – اسقا جارىماي ءجۇرىپ ەڭبەك ەتتىك» دەيدى كەيۋانا.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە تىلدا جۇمىس ىستەگەن قارشاداي بالالاردىڭ ەڭبەك تاريحىن, ولاردىڭ جەڭىستى جاقىنداتۋعا قوسقان ۇلەسىن جان-جاقتى زەرتتەۋ ماڭىزدى. ءبىر عانا مىسال, 1943–1944 وقۋ جىلى قوستاناي وبلىسىنىڭ مەكتەپتەرىندە 514 ەڭبەك وتريادى قۇرىلعان. ولاردان جاساقتالعان 920 ەڭبەك توبىنا 462 مۇعالىم, 69 بەلسەندى جاس جەتەكشىلىك ەتكەن. جاستاردى, بالالاردى ەڭبەككە جۇمىلدىرعان 52 ۇگىت بريگاداسى جۇمىس ىستەگەن. اتالعان ەڭبەك توپتارى ءتورت جىل بويى شارۋاشىلىقتا ەڭبەك ەتىپ, كوكونىس, كارتوپ, ءداندى داقىلدار ءوسىرىپ, ونى مايدانعا جونەلتىپ وتىرعان.
اشىق دەرەكتەردە ءتورت جىلعا سوزىلعان تىل مايدانىندا سپانديار كوبەەۆ اشقان اقسۋات مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى ەرەن ەڭبەگىمەن ەرەكشەلەنگەنى ايتىلادى. سپانديار ۇستازدىڭ ءوزى جەتەكشىلىك ەتكەن بۇل مەكتەپتىڭ 62 وقۋشىسى مەن 7 مۇعالىمى 3 596 ەڭبەك كۇنىن ورىنداعان. ءبيبىش اپاي – وسى مەكتەپتە ءبىلىم العان, اعارتۋشى-ۇستازدىڭ كوزىن كورىپ, ءتالىمىن العان ۇلگىلى شاكىرتتىڭ ءبىرى.
ءبيبىش اپاي 6 مامىردا 90 جاسقا تولدى. ۇزاق جىلدار بويى مەكتەپتە ماتەماتيكا پانىنەن ساباق بەرە ءجۇرىپ, وبلىستىق باسىلىمعا سپانديار كوبەەۆتىڭ ۇستازدىق, ادامگەرشىلىك, تالىمگەرلىك ونەگەسى حاقىندا كوپتەگەن ماقالا جاريالادى.
«ادام بولىپ تۋعان سوڭ ادامعا جاقسىلىق جاساۋ كەرەك. جاقسىلىق قىلا بىلسەڭ, جاقسىلىق وزىڭە قايتادى. جامانشىلىق جاساساڭ, ول دا وزىڭە ورالادى. سوندىقتان اينالايىندار, كىتاپ وقىڭدار. ەڭبەك ەتۋدەن قاشپاڭدار. سوعىس بولماسىن! بەيبىت ءومىردىڭ قادىرىن بىلىڭدەر» دەيدى كوپتى كورگەن انامىز.
سۇراپىل سوعىس جىلدارى توبىل وڭىرىنەن 73 مىڭ ادام مايدانعا اتتاندى. 24 مىڭنان اسا قوستانايلىق جاۋىنگەردىڭ سۇيەگى ۇرىس دالاسىندا قالدى. 3,5 مىڭ ادام گوسپيتالدا جاتىپ كوز جۇمدى. 16 مىڭ ادام حابارسىز كەتتى.
قازىر وڭىردە كوزى ءتىرى 10 سوعىس ارداگەرى, 658 تىل ەڭبەككەرى, 9 كونتسلاگەر تۇتقىنى تۇرادى.
قوستاناي وبلىسى
