سودان باستاپ قازاقتىڭ ماڭدايالدى ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ جاتقان بولاشاق فيلولوگتەردەن بۇرىن جاڭا روماندى وقىپ ۇلگەرگەن حۋدگراف ستۋدەنتىنە دەگەن قۇرمەتىمىز ارتا ءتۇستى. ول فيلفاكقا كەلگەندە فيلولوگتەرمەن ادەبيەت تۋرالى اڭگىمەلەرگە ەركىن ارالاسىپ كەتەتىن. ءبىز وقۋ بىتىرگەنگە دەيىنگى 2-3 جىل ىشىندە اندا-ساندا جۇزدەسىپ تۇردىق. سول كەزدىڭ وزىندە-اق ول ىزدەنىمپازدىعىمەن, ەڭبەكقورلىعىمەن, العان بەتىنەن تايمايتىن ماقساتكەرلىگىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن. اينالاسىنداعى بىلەتىندەردىڭ قاي-قايسىسى دا جەڭىستىڭ ءوز سالاسىندا ۇلكەن جەتىستىككە جەتەتىنىنە كۇماندانبايتىن. سەنىم الداعان جوق. بۇگىن ول ەلگە بەلگىلى سۋرەتشى, بەينەلەۋ ونەرىندە وزىندىك جولى بار قالىڭ قازاققا تانىمال قىلقالام شەبەرى.
جەڭىس قارا قارىنداشپەن سالعان مۇقاعالي سۋرەتى قازمۋ-دا توسەگىمنىڭ تۇسىندا 5 جىل ءىلۋلى تۇردى, قازىر دە بار. ول 1989 جىلى وقۋ ءبىتىرىپ كەتكەننەن كەيىن ءبىراز جىل بايلانىسىمىز ءۇزىلىپ قالدى. اراعا 10-15 جىلعا جۋىق ۋاقىت سالىپ بارىپ استانادا قايتا تابىسىپ, ستۋدەنت كەزدەن باستالعان سىيلاستىعىمىز جالعاسىپ كەلەدى. ەڭبەك جولىمىزدى جاڭا باستاعان 90-جىلداردىڭ باسىنداعى داعدارىس, ۇزاققا سوزىلعان وتپەلى كەزەڭ, ءولىارا شاق ءبىزدىڭ بۋىنعا وڭاي سوقپادى. تالاي تالاپتى دا, تالانتتى جاستار تاڭداعان كاسىبىنەن قول ءۇزىپ قالدى. نارىق زامانىنا بەيىمدەلىپ, ءتاۋىر تابىس تاۋىپ, تىرشىلىگىن تۇزەيمىن دەپ باسقا سالالارعا اۋىسىپ كەتكەندەر از بولمادى. بىراق سول قيىندىقتارعا مويىماي, تىنباي ەڭبەكتەنە ءجۇرىپ ءوز كاسىبىنىڭ قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرگەن تاباندى, ءوز سالاسىندا ۇلكەن جەتىستىككە جەتكەن مىقتى ماماندار دا بار. سولاردىڭ ءبىرى – ءبىز بىلەتىن سۋرەتشى جەڭىس كاكەن ۇلى. سۋرەتشىلەر قاۋىمى, جۇرتشىلىق ونى كەسكىندەمەشى, گرافيكا, كومپيۋتەرلىك گرافيكا, كاريكاتۋرا سياقتى جانرلار بويىنشا كوپتەگەن تۋىندىلار تۋعىزعان ونەر يەسى رەتىندە جاقسى بىلەدى. جەڭىس كاكەن ۇلى – ەل ىشىندە جانە ودان تىس جەرلەردە سان رەت جەكە كورمەلەرىن وتكىزگەن, ەڭبەكتەرىن مۇحيت اسىپ, سوناۋ نيۋ-يورككە دەيىن بارىپ تانىستىرىپ قايتقان تانىمال سۋرەتشى. ءبىز قىلقالام شەبەرىنىڭ بىرنەشە كورمەسىنە بارىپ, ونىڭ قازاقى تانىمنان تۋعان, ۇلتتىق ناقىشى ايقىن, عاسىرلار قويناۋىنان سىر تارتقان «سايگ ۇلىك سەمانتيكاسى», «تاڭبالى تاس», «كوز كورگەندەر», «ق ۇلىندى دالاسى» توپتامالارىنا ەنگەن سىرلى سۋرەتتەرىن سۇيسىنە تاماشالادىق. ونىڭ ۇلت بولمىسىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, جۇرتىنىڭ جانىن ۇعا الاتىن, حالقىنىڭ مادەنيەتىنەن ءنار العان, ءتىلىنىڭ ۋىزىنا جارىعان قىلقالام يەسى ەكەنىن تۋىندىلارىنىڭ تاقىرىبىنان دا, ءار سۋرەتىنىڭ اشىق تا, استارلى ماعىناسىنان دا كورۋگە بولادى.
ونى قازاقى تاربيە كورگەن, قازاقى ورتادا وسكەن, قازاق رۋحى قانىمەن تاراي وتىرىپ, باسىنان باقايشاعىنا دەيىن سىڭگەن ونەر يەسى دەسەك ارتىق ەمەس. سوزىنەن دە, وزىنەن دە, قىلقالامىنان تۋىنداعان دۇنيەلەرىنەن دە قازاق ءيسى اڭقىپ تۇرادى. جەڭىستىڭ ءدىلى دە, ءتىلى دە, كومەيىنەن شىققان ءۇنى دە قازاقى.
2013 جىلى سۋرەتشىنىڭ قازاقتىڭ بەينەلەۋ ونەرى, قازاق سۋرەتشىلەرىنىڭ بولمىسى تۋرالى «اق زەر» اتتى كىتابى جارىق كوردى. اراعا تۋرا ون جىل سالىپ, 2023 جىلى «فوليانت» باسپاسىنان «اق زەردىڭ» ەكىنشى كىتابى جارىق كوردى. بۇل «اق زەر» سۋرەت ونەرىنىڭ سىرىن سوزبەن سۋرەتتەپ بەرگەن تۋىندى بولسا, ونىڭ اۆتورى سۋرەتتى سويلەتكەن, سۋرەتكە ءتىل بىتىرگەن سۋرەتشى-قالامگەر.
«اق زەردىڭ» ءبىرىنشى كىتابىندا اۆتور ايگىلى اۆانگارديست كازيمير مالەۆيچتىڭ «قارا شارشى» (چيورنىي كۆادرات) كارتيناسى تۋرالى ايتا كەلىپ: «قازاقشا ايتساق, قارا شال (اقىلدىڭ كەنى, دانالىقتىڭ قاينار كوزى), قارا ءسوز, قارا جەر, قارا شاڭىراق» – دەپ جازادى. پولياك تەكتى ورىس سۋرەتشىسىنىڭ كارتيناسىن قازاقشا بايانداپ, تۇسىندىرۋدە قارا شال, قارا ءسوز, قارا جەر, قارا شاڭىراق تىركەستەرىن تەك وسى قازاق ۇعىمداردىڭ ەتنومادەني ماعىناسىن جاقسى بىلەتىن, حالقىنىڭ جان دۇنيەسىن سەزىنەتىن ادام عانا تاڭدارى ءسوزسىز.
اسا كورنەكتى سۋرەتشى جۇماقىن قايرانباەۆتىڭ «جولاۋشى» كارتيناسى تۋرالى ج.كاكەن ۇلى بىلاي دەپ جازادى: «جۇمەكەڭنىڭ «جولاۋشىسىندا» كارتينانى ۇلى قىلىپ ۇستاپ تۇرعان, كوزگە كورىنبەيتىن ءبىر دەتال بار. ول – قاراگەر اتتىڭ جەتەكسىز ەرىپ كەلە جاتقاندىعى! (اگاراكىم, اتتىڭ شىلبىرىن قاريانىڭ قولىنا ۇستاتا سالعاندا – مىنا كارتينا بار قۋاتىنان ايىرىلىپ, زاماتتا الاسارىپ قالار ما ەدى؟). مىنە – شەبەرلىك!».
اۆتوردىڭ ءوزى ايتىپ وتىرعان دەتالدى كورۋ ءۇشىن كاسىبي سۋرەتشى كوزىنەن بولەك, قامبار اتانىڭ قاسيەتىن بىلەتىن, جىلقىنى ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى دەپ توبەسىنە كوتەرەتىن حالىقتىڭ جانىن ۇعىپ, ءتول مادەنيەتىنىڭ تەرەڭىنە بويلاي الاتىن ورە دە بولۋ كەرەك. سۋرەتشى جەڭىستەن وسىنىڭ ەكەۋىن دە تاباسىز. ول قازاق پەن جىلقىنىڭ سان عاسىردان بەرى ساباقتاسىپ كەلە جاتقان تاريحي-ەتنوگرافيالىق بايلانىسىن, الپامىس پەن بايشۇباردىڭ, اقان مەن قۇلاگەردىڭ, ادام مەن جانۋاردىڭ اراسىنداعى وتە نازىك, بەرىك تە ادال قاتىناستى جان جۇرەگىمەن سەزىنە بىلەتىن, بابالارىنىڭ قامبار اتاعا, جىلقىعا دەگەن زور قۇرمەتىن بويىنا اتانىڭ قانى, انانىڭ سۇتىمەن ءسىڭىرىپ, جادىنا توقىعان قازاق پەرزەنتى.
2023 جىلى جارىق كورگەن «اق زەردىڭ» ەكىنشى كىتابىندا اۆتور ورال تاڭسىقباەۆ, اۋباكىر ىسمايىلوۆ, عالىم قارجاس, عاني بايانوۆ, رايگۇل احمەتجانوۆا, الپىسباي قازعۇلوۆ, باتۋحان بايمەن, مۇرات سىدىقوۆ, ەركىن نۇرازحان, ەرالى وسپان ۇلى, بەرىك ءالىباي, سەرجان باشيروۆ, زەينەلحان مۇحامەدجان, ۆياچەسلاۆ ليۋي-كو, سەمبىعالي سماعۇلوۆ, قۇتتىبەك جاقىپ, فەدور ۆاسيلەۆ, ميحايل ۆرۋبەل سياقتى سۋرەتشىلەر شىعارماشىلىعى تۋرالى ءسوز ەتەدى.
«اق زەردىڭ» ەكىنشى كىتابىندا دا اۆتور شىعارماشىلىعىنا تالداۋ جاساپ وتىرعان سۋرەتشىلەردىڭ وزىندىك قولتاڭباسىن, سۋرەتكەرلىك ەرەكشەلىگىن ايقىنداۋدا ولاردىڭ ۇلت بولمىسىنان ءنار العاندىعىنا ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىرادى. ماسەلەن, عالىم قارجاستىڭ كارتينالارى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا: «قازاقتىڭ بولمىسى قوڭىر دەيتىن الەممەن بىتە قايناسىپ كەتىپ ەدى, سەندەر سونى قاستەر تۇتپاي باراسىڭدار دەي مە؟ «قوڭىر» مەن «بارىپ قايت تا» ادام بەينەسىنە ءتيىستى قاباق, قاس-كوز دەپ ۇساقتالا قۋالاپ كەتپەي, ءبىر ءبۇتىن, تۇتاس كوڭىل اۋانىمەن شەشەدى» – دەپ قوڭىر ءتۇستىڭ قازاق تانىمىنداعى ورنىنا توقتالسا, ەندى بىردە سۋرەتشى كارتينالارىنىڭ اتاۋى تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: «عالىم – سۋرەتشى كارتينالارىنا تازا قازاقى مانەردە ازان شاقىرىپ, ات قوياتىن كىسى. ماسەلەن, «اڭشىلىق» دەمەيدى, «قانسونار» دەيدى. «كۇتۋدىڭ» ورنىنا – «كۇدەر», «كەشتىڭ» ورنىنا – ء«ىڭىر» ءسوزىن قولدانادى. «شىراق», «مۇرا», ء«سات», ء«مىناجات», «شومۋ», دامىل» دەپ كەلەتىن كارتينالاردى ءوز ءمان-ماعىناسىمەن قوسا اتاۋىمەن-اق قازاق كوڭىلىنىڭ بيىگىنە كوتەرىلە بەرەدى».
قازاق ءسوزىنىڭ قادىرىن ۇعاتىن, ۇلت تانىمىنىڭ تابيعاتىن تۇسىنەتىن قوس سۋرەتشى ءبىر-ءبىرىنىڭ جانىن ۇعىپ, ويىن وقىپ, شىعارماشىلىعىنىڭ ۇلتتىق سيپاتىن كورە ءبىلۋى تابيعي نارسە. عالىم قارجاس تا, جەڭىس كاكەن ۇلى دا ءتول مادەنيەتىنىڭ تەرەڭىنە تامىر جايعان ونەر يەلەرى بولعاندىقتان ءبىر-ءبىرىن قاپىسىز ۇعىپ تۇر.
جەڭىس كاكەن ۇلىنىڭ ءتىلى, بايانداۋ ءستيلى دە ەرەكشە. جازعاندارىن ءتۇرلى ماماندىق يەلەرى ەركىن وقىپ, قيىندىقسىز تۇسىنە الادى. ءتىلى جەڭىل, جازۋى جاتىق, بايانى تارتىمدى. جانرى جاعىنان پۋبليتسيستيكالىق شىعارما بولعانىمەن عىلىمي-كوپشىلىك جانە كوركەم ادەبيەت ستيلىنە ءتان بايانداۋلارى دا ۇشىراسىپ وتىرادى. مىسالى, ورال تاڭسىقباەۆتىڭ «مەنىڭ ءانىم» كارتيناسى تۋرالى: «ويپاڭنان يرەكتەلىپ سۋىرتپاق جول قاشادى, شيىرشىقتالىپ جەرگە تاستالعان كۇمىس بەلبەۋدەي جىلت-جىلت ەتىپ بۇلاق-سۋ اعادى» – دەسە, ۆ.ليۋي-كونىڭ «ۇيگە اپاراتىن جول» كارتيناسى تۋرالى بىلاي باياندايدى: «جان-جاعىن قارااعاشتار كومكەرگەن, ءبىر قار جاۋىپ ۇلگەرگەن قاراشا, قاتقاق قارا جول دا ەتەنە-تۇعىن. كەنەتتەن, ويدا جوقتا, بەرمۋرد ۇشتاعانىنشا ماچتاسى اسپان تىرەپ, بالەن عاسىر بۇرىن جوعالىپ كەتىپ, عايىپتان كورىنگەن جۇمباق كەمەدەي, جول ۇستىنەن كەسە-كولدەنەڭ ءوتىپ بارا جاتقان ايەلدەر الدىنا بەسىك وڭگەرىپ, جىگىتتەر توماعالى بۇركىت ۇستاپ, تىزگىن قاعىپ, اتتارىنا الشيا قونعان جاقسى مەن جايساڭ, سوڭىنا تازى ەرتكەن, وگىزدەرىنە ۇستىنە كيىز ءۇي تىككەن دوڭعالاقتى اربا جەگىپ, باياۋ باسىپ ءوتىپ بارا جاتقان كىسىلەر دە مەنىڭ كەشەگى ءوتىپ كەتكەن اتا-باباما, ۇلى كوشكە ۇقساعان. قۇلاعىما ولاردىڭ سامبىرلاپ سويلەپ, ساڭقىلداپ كۇلگەنى كەلگەندەي مە؟ اۆتوكولىكتىڭ الدىن وراپ (مەن جاققا كوزدەرىنىڭ قيىعىن دا سالماستان) كەتىپ بارا جاتقان, ءوز بوياۋى, ءوز ءۇنى وزىنە جاراسقان سالقار كوشتىڭ تاياقتاستام جەردەن ءوتىپ بارا جاتقانىنا, ونىڭ تىكەلەي مۇراگەرى مەن ەكەنىمە قاراماستان, الگى كوش مەنەن, كەنەت, تىم الىس, ماعان تىم جىراق كورىنگەن. مەن قادىرىنە جەتپەگەن بيىك رۋح, كەمەل ءتىل, ناعىز اۋەن وسى كوشپەن اۋا كەتكەندەي مە؟», – دەپ ءبىر تولعايدى. اۆتوردىڭ سالقار كوشتى سيپاتتاۋى ەسسەدەن گورى جازۋشى شىعارماسىنان الىنعان كوركەم ءماتىننىڭ ءۇزىندىسى ىسپەتتى. مۇنداي تۇستار «اق زەردە» تىم ءجيى بولماسا دا ۇشىراسىپ وتىرادى. ول قىلقالام قۇپياسىن سياقالاممەن سيپاتتاپ, بەينەلى سوزبەن جەتكىزۋگە دە بەيىم.
ءبىز بىلەتىن جەڭىس ستۋدەنت كەزىنەن كوركەم ادەبيەتتى كوپ وقيتىنىن جوعارىدا ايتتىق. ونىڭ كوركەم جازۋعا بەيىمدىگى دە سول كىتاپقۇمارلىعىنان, ءسوز ونەرىنە دە جاقىندىعىنان بولسا كەرەك. وسى كىتابىندا دا ول ت.الىمقۇلوۆ, م.ماعاۋين, و.بوكەي سياقتى بەلگىلى قالامگەرلەردىڭ ەڭبەكتەرىنەن دايەكسوزدەر كەلتىرەدى.
ول تۇستەر ۇيلەسىمىن ىزدەپ جۇرەتىن كاسىبي سۋرەتشى بولۋمەن قاتار ءسوز سىرىنا دا ەرەكشە كوڭىل بولەتىن, ءتىل ونەرىنە دە قۇرمەتپەن قارايتىن شىعارماشىلىق يەسى. قاي-قايداعى كونە سوزدەردى تاۋىپ الىپ, ماعىناسىن انىقتاپ, ەتيمولوگياسىن ىزدەپ جۇرگەنىنىڭ تالاي رەت كۋاسى بولدىق.
ج.كاكەن ۇلىنىڭ كىتابىندا كەنەپ كەرۋ, جاقتاۋ جاساۋ, كەنەبىنە سىڭىرە جازۋ, باي بوياۋ, شيكى بوياۋ, بوياۋ رەڭى, رەڭدەردىڭ ارالاسۋى, سۇلباسىن سىزۋ, باگەتكە تىرەلۋ, كوركەمشي, كوركەمكيىز, ءتۇستانۋ الەمى سىندى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تىلىنە ءتان اتاۋلار مەن بەرىلە بەينەلەۋ, قىلقالام سۋسىلى ىسپەتتى اۆتورلىق قولدانىستار جانە شيراتقى, سىمسۋىرعىش, تاپتاعىش, جانارعى, سىم سۋىرۋ, كەرتپە سالۋ, كەلبەتتەۋ, توتىقتاۋ, بۇرشىكتەۋ, لاجىلاۋ, ىزۋ, بەزەۋ, قوبىلاۋ, زەرۋ, تەسەۋ, ويمىشتاۋ, ناقىشتاۋ, قاقتاۋ, ساپتىعارلاۋ, ۇزبەلەۋ, قاۋسىرۋ, شۋماقتاۋ, قۇستاڭدايلاتۋ سياقتى زەرگەر-ۇستالار تىلىندە قولدانىلاتىن كونەدەن كەلە جاتقان كاسىبي سوزدەر وتە مولىنان كەزدەسەدى. بۇلار سۋرەتشىلىك پەن زەرگەرلىكتىڭ, سالا ءتىلىنىڭ سىرىن اشاتىن ءتىلىمىزدىڭ ءتول بايلىعى.
جەڭىس كاكەن ۇلىنىڭ «اق زەرى» – كاسىبي سۋرەتشىلەر مەن زەرگەر-ۇستالار, قولونەر شەبەرلەرى ءۇشىن عانا ەمەس, سۋرەت ءتىلىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, كارتينا تاني بىلمەيتىن باسقا ماماندىق يەلەرى ءۇشىن دە وتە قاجەت ەڭبەك. بۇل كىتاپ بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تۋىندىلارىن مامان كوزىمەن كورە وتىرىپ, كاسىبي تۇرعىدان تالداپ-تانىپ, قازاقتىڭ شۇرايلى تىلىمەن شىرايىن كەلتىرە سيپاتتاپ, توگىلتە بايانداۋىمەن دە قۇندى. سيقىرداي ارباعان سۋرەت الەمىنىڭ سىرىن ۇعىپ, قازاق جانە شەتەلدىك سۋرەتشىلەر شىعارماشىلىعىمەن تانىسقىسى كەلەتىن كوپشىلىك قاۋىمنىڭ «اق زەردەن» الارى كوپ. ال ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەتىن, ناعىز كەمەل شاعىنا كەلگەن ساناتكەر سۋرەتشىنىڭ بەرەرى دە ءالى مول ەكەنىنە ەش كۇمانىمىز جوق.
شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى,
ۇعا اكادەميگى
