جەڭىس تۋىن تىككەن قاھارمان

بەرليندى الارداعى شايقاس

راقىمجان قوشقارباەۆ 1924 جىل­دىڭ 15 قازانىندا اقمولا وبلىسىنا قاراستى اقمولا اۋدانىنداعى قىرىققۇدىق قىستاعىندا دۇنيەگە كەلدى. اكەسى قوشقارباي مۋسين قاراپايىم شارۋا ادامى ەدى. راقىمجان مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان جىلى شەشەسى جامال دۇنيەدەن وزدى. 1935 جىلى اكەسى «حالىق جاۋى» رەتىندە ۇستالىپ, ساياسي تۇتقىن رەتىندە گۋلاگ لاگەرىنە ايدالدى.

قامقورشىسىز قالعان راقىمجان تايتوبەدەگى جەتىم بالا­لار ينتەر­ناتىنا اۋىستىرىلدى. 1940 جىلى 9 جىلدىق مەكتەپتى ءتامامداپ, ارادا ەكى جىل وتكەن سوڭ, 1942 جىلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, فرۋنزە جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىنە وقۋعا جىبەرىلدى. 1944 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىن­دا ۋچيليششەنى ويداعىداي ءبىتى­رىپ, ءى بەلارۋس مايدانىنىڭ 150-يدريتسك اتقىشتار ديۆيزيا­سىنىڭ قۇرامىندا ۆزۆود كومان­ديرى رەتىندە مايدانعا كىردى. ول كەزدە «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى رەيحستاگقا العاش بولىپ, قىزىل تۋدى جەلبىرەتەتىنىن ەشكىم بىلمەگەن ەدى.

راقىمجان قوشقارباەۆ اتالعان ديۆيزيا ساپىندا ماسكەۋ, كيەۆ, مينسك قالالارىن ارتتا قالدىرىپ, ۆارشاۆا ماي­دانىنا جەتتى. لەيتەنانت شەندى سارباز شنايدەميۋل مەن ۆەتشۆين-زee كولى ماڭىنداعى شايقاستاردا العاشقى ەرلىگىن جاساپ, ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. 1945 جىلعى 12 قاڭتار كۇنى ءى بەلارۋس جانە ۋكراين ارميا­لارى­نىڭ كۇشى بىرىكتىرىلىپ, تاريح­تاعى ەڭ قاندى ۆيسلو-ودەر وپەرا­تسياسى باستالدى. بۇل كەزدە كەڭەس اسكەرىنە فاشيستەردىڭ «ورتا­لىق» اتتى ارميالار توبى قار­سىلىق كورسەتىپ, ءبىر قادام العا جىلجۋعا مۇمكىندىك بەرمەي تۇر­عان ەدى.

لەيتەنانت قوشقارباەۆ باسقاراتىن ۆزۆودقا بەرلينگە بارار جولدى بوگەپ تۇرعان ءبىرىنشى ترانشەيانى الۋعا بۇيرىق بەرىلدى. راقىمجان اسكەرلەردىڭ رۋحىن كوتەرىپ, العا قاراي ۇمتىلدى. الايدا كورشى گريچەنكوۆتىڭ ۆزۆودى اۋزىنان وق بوراعان جاۋ پۋلەمەتتەرىنە توتەپ بەرە الماي, قاشا باستادى. قوشقارباەۆتىڭ «توقتا, قايت كەيىن!» دەگەن اششى داۋىسى قاشقانداردىڭ ەسىن جيدىردى. راقىمجان باستاعان ءبىر توپ سارباز ترانشەياعا جەتىپ, فاشيست اسكەرىمەن قولما-قول ۇرىسقا كىردى. ول ءبىر ءوزى جاۋدىڭ ءۇش اسكەرىمەن ايقاسقا ءتۇسىپ, ەكەۋىن اۆتوماتپەن اتىپ, بىرەۋىن مىلتىقتىڭ دۇمىمەن سوعىپ سۇلاتتى. وسىلاي قيان-كەسكى ۇرىس سالىپ ءجۇرىپ, الىنباس قامالداي كورىنگەن ءبىرىنشى ترانشەيا قىزىل اسكەردىڭ قولىنا ءوتتى.

شايقاستى باتالون كومان­ديرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ارسەنتي تۆەردوحلەبوۆ باقىلاۋ پۋنكتىنەن قاراپ تۇرعان ەدى. جاۋجۇرەك جىگىتتىڭ ارقاسىندا باتالون تەگىس ترانشەياعا ءوتىپ, بارلىق قارۋدى ەكىنشى ترانشەيا جاعىنا بۇردى. قىزىل اسكەر تۇندە باتالوندى قىرىپ سالۋدى كوزدەگەن فاشيستەردى تەجەپ, ارتيللەريا قولداۋىمەن ەكىنشى تران­شەياعا ءۇش رەت شابۋىل جاسا­دى. قوشقارباەۆ تاڭ اتقانشا ارپا­لىسىپ ءجۇرىپ, پوزيتسياسىن ساق­تاپ قالدى. ونىڭ ۆزۆودى ءتىپتى ەكىن­شى ترانشەيانىڭ سول جاق قانا­تىنا ءوتىپ شتابقا: «جاۋ ءبىزدى تۇگەل قۇرىدى دەپ ەسەپتەيدى. ءۇنسىز جاتىرمىز. نۇسقاۋىڭىزدى كۇتە­­مىز» دەگەن حابار جىبەردى. كوم­­بات تۆەردوحلەبوۆ تاۋەكەلگە بەل بۋىپ ەكىنشى ترانشەياعا شا­بۋىل­­دى باستايدى. وسى ساتتە قوش­­­قار­باەۆ ۆزۆودى بۇيىردەن سوق­­قى بەرىپ, دۇشپاننىڭ زارەسىن ۇشى­­رىپ, ەكىنشى ترانشەيا دا الىندى.

الداعى ماقسات ءۇشىنشى ترانشەيانى باسىپ الۋ ەدى. بىراق قارسىلىق تىم كۇشتى بولدى. ساپەرلەر تۇنىمەن مينالاردى ارشىپ, تانكتەر ءۇشىن جول اشتى. ءتورت تانك العا جىلجي باس­تاعاندا جاياۋ اسكەر دە ىلەسە العا ۇمتىلۋعا ءتيىس ەدى, الايدا سول جاقتاعى كىرپىش ۇيدەن دۇش­پان پۋلەمەتى ساقىلداپ قويا بەر­دى. تانكتەر جولدى اشىپ بەر­گەنىمەن, جاياۋ اسكەر باس كوتەر­مەس جاعدايدا قالىپ قويدى. سول ساتتە باتالون كومانديرى تان­كى­شىلەرگە «پۋلەمەتتىڭ كوزىن قۇرتۋدى» بۇيىرىپ, بۇي­رىقتى جەتكىزۋ ءۇشىن بايلانىسشىنى جۇمساعان بولاتىن. بايلانىسشى تانككە جەتە بەرگەندە مينا جارىلىپ, اۋىر جارالاندى. جارالىنى قۇتقارۋعا ەشكىمنىڭ بۇيرىعىن الماستان قوشقارباەۆ ۇمتىلدى. وعان لەزدە جەتىپ, ارقالاپ كەرى قايتتى. جارالى سارباز قوشقارباەۆقا العىسىن جاۋدىرىپ جاتقاندا تۆەردوحلەبوۆ: «مەنىڭ باسى ارتىق وفيتسەرىم جوق, جولداس قوشقارباەۆ! ءسىزدى بايلانىسشىنى قۇتقارۋعا كىم جۇمسادى؟» دەپ كەيىدى. قوشقارباەۆ كومباتقا: «مەنى ءوز جۇرەگىم جۇمسادى» دەپ قىسقا جاۋاپ قايىردى. وسى ودەر شايقاسىندا راقىمجان قوش­قار­باەۆ باستاعان ۆزۆودتاعى 38 جاۋىنگەردىڭ 8-ءى عانا ءتىرى قالدى.

16 ءساۋىر كۇنى ءى بەلارۋس مايدانى بەرلين باعىتىنا شابۋىلعا شىقتى. بۇل كەزدە باتالون بەرليننەن نەبارى 70 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ەدى. باتالونعا ايگىلى گروسس تانك بريگاداسىمەن تاس-ءتۇيىن بولىپ بەكىنگەن بارنيم ەلدى مەكەنىن جەدەل باسىپ الۋ بۇيرىعى بە­رىل­­­دى. تىكەلەي شابۋىلداۋعا جول جوق. راقىمجان قوشقار­باەۆ قۇرامىندا بولعان 4-روتا قاناتىن كەڭگە جايىپ, دۇشپان­نىڭ نازارىن جان-جاققا اۋدارۋ تاسى­لىنە كوشتى. ءادىس ءساتتى بولىپ شىعىپ, بارنيم كەڭەس اسكەرىنىڭ قولىنا ءوتتى. وسىلايشا, باتالون فريندلاندشتورم كانا­­لى­نىڭ ماڭىندا ورنالاسقان كۋنەرسدورف قالاسىنا قاراي باعىت الدى. بۇل ودەردەن كەيىنگى بەر­ليننىڭ باستى قورعانىس شە­بىندە تۇرعان قالا ەدى. جاۋ كانالدى ءار 10-15 مينۋت سا­يىن جارقىراۋىق راكەتالارمەن بومبى­لاعانىنا قاراماي, با­­­تا­­­لون سۋ ارناسىنان ءوتىپ, كۋنەرس­دورف قالاسىن دا باسىپ الدى.

بۇل شايقاس 150-ديۆيزياعا بلانكەنبۋرگ قالاشىعى مەن رەينيكەندورف اكىمشىلىك وكرۋگىن الىپ, بەرلين كانا­­لى­نىڭ شىعىس جاعىنا شىعۋعا جول اشتى. وسىلايشا, 674-پولك تەمىرجولدى بويلاي ورنالاستى. وسى كەزدە كەڭەس اسكەرى بەرليندى تولىقتاي قورشاۋعا العانى حابارلاندى.

ادىلەتسىزدىك ءھام قيانات

1945 جىلدىڭ 28 ساۋىرىندە رەيحستاگقا جەڭىس تۋىن جەل­بىرەتۋ تۋرالى بۇيرىق ءتۇستى. بۇل وپەراتسياعا 150-اتقىشتار ديۆيزياسىنا قاراستى 674-پولك­­­تىڭ 1-باتالونىنىڭ قۇرا­­مىنداعى لەيتەنانت راقىمجان قوش­قار­باەۆ تا بەلسەنە قاتىستى. ول 1944 جىلدىڭ 29 ساۋىرىندە 674-اتقىشتار پولكىنىڭ ساپىندا فاشيستتىك گەرمانيانىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ عيماراتىن, اتاقتى گيمملەردىڭ ءۇيىن باسىپ الۋدا دا جانقيارلىق ەرلىك كورسەتتى. كەلەسى كۇنى قازاقتىڭ باتىر ۇلى رەيحستاگقا جەڭىس تۋىن ءىلۋ تاپسىرماسىن الىپ, جاۋدىڭ بوراعان وعىنىڭ استىندا 7 ساعات بويى ارپالىسقا ءتۇستى. جاۋىنگەر گريگوري بۋلاتوۆ ەكەۋى 360 قادام قاشىقتىقتى جەر باۋىرلاي ءجۇرىپ, رەيحستاگتىڭ ورتاڭعى كىرەبەرىسىنە قىزىل اسكەردىڭ الدى بولىپ جەتتى. «674-پولك, قوشقارباەۆ, بۋلاتوۆ» دەگەن جازۋى بار تۋدى ءىلىپ, ميلليونداردى جالماعان سوعىستىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويدى. 1945 جىلى 3 ما­مىردا 150-ديۆيزيانىڭ «ۆوين رودينى» گازەتى بۇل وقيعانى «ولار شايقاستا ەرلىك كورسەتتى! وتان ولاردىڭ ەسىمىن زور قۇرمەتپەن اتايدى. كەڭەس باتىرلارى – حالىقتىڭ ارداقتى ۇلدارى. ولاردىڭ ەرەن ەرلىگى تۋرالى كىتاپتار جازىلىپ, اندەر شىعارىلادى. گيتلەر قورعانىنىڭ ۇستىنە ولار جەڭىس تۋىن تىكتى. ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەر – لەيتەنانت راحىمجان قوشقارباەۆ پەن قىزىل اسكەر گريگوري بۋلاتوۆ ەسىمىن ماڭگى ەستە ساقتايمىز. ولارمەن قاتار شايقاسقان باسقا دا داڭقتى جاۋىنگەرلەر بولدى: پروۆاروتوۆ, لىسەنكو, ورەشكو, پوچكوۆسكي, برەحوۆسكي, سوروكين. وتان ولاردىڭ ەرلىگىن ەشقاشان ۇمىتپايدى. باتىرلاردىڭ داڭقى ارتا بەرسىن!» دەپ جازدى.

راقىمجان قوشقارباەۆ پەن گريگوري بۋلاتوۆتىڭ ەرلىگى تۋرالى راپورت ءى بەلارۋس مايدانىنىڭ باسشى­­­­سى گريگوري جۋكوۆقا, ودان كەيىن يوسيف ستالينگە دە جەتتى. ايگىلى ديكتور يۋ.لەۆيتان بايانداما جاساپ, قوس باتىردىڭ ەسىمى بۇكىل وداققا تانىمال بولدى. بىراق ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي 30 ساۋىردەگى قوشقارباەۆتاردىڭ ەرلىگى بەلدەن سىزىلىپ, رەيحستاگقا تۋدى 1 مامىر كۇنى ساعات 3.00-دە مەليتون كانتاريا مەن ميحايل ەگوروۆ تىككەنى تۋرالى ءستاليننىڭ №20 جارلىعى شىقتى. راقىمجان قوشقارباەۆ پەن گريگوري بۋلاتوۆ قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, «العاشقىلىق» اتاعىنان ايىرىلدى.

كسرو باسشىلىعىنىڭ بۇل قياناتىنا كەڭەستىك جازۋشى ۆاسيلي سۋبوتين العاش بولىپ نارازىلىق تۋدى­­رىپ, «كاك كونچايۋتسيا ۆوينى» اتتى كىتابىندا راقىمجان قوشقارباەۆ پەن گريگوري بۋلا­توۆتىڭ ەرلىگى تۋرالى ءسوز قوزعاپ, وقىرمانعا كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ كولەڭكەسىندە قالعان شىندىقتى تانىستىردى. ءتىپتى ءبىر سۇحباتىندا «ەتي پياتنادتسات لەت يا پروستو تەرزالسيا, چتو توت پودۆيگ بىل سوۆەرشەن مولودىم راحيمجانوم ي ەگو مالچيكوم بۋلاتوۆىم, كاك بى زابىلسيا...», دەپ شىرىلدادى.

سول كۇندەرى جارىق كورگەن «نيۋ-يورك تايمس» گازەتى: «كەڭەس اسكەرى كەشە بەرليننىڭ ءار ءۇيىن ەرەكشە جانكەشتى شابۋىلدارمەن الا وتىرىپ, اكىمشىلىك ورتالىعىنا جەتىپ, رەيحستاگقا جەڭىس تۋىن تىكتى. بۇل رەيحستاگ گيتلەر كەڭەس وداعىنا لاپ قويار الدىندا اسكەري باسشىلارىن جيناپ الىپ: «گەرمانيانىڭ كۇش-قۋاتقا مولىققانى سونشا, ەندى ونى ەشقانداي دا مەملەكەتتەر وداعى تىزە بۇكتىرە المايدى» دەپ ماقتانعان ەدى. ەندى مىنە, ورىستاردىڭ بەرلين قورعانىسىن قۇلاتۋى مەن جالپى گەرمانيانى تىزە بۇكتىرۋىنە كوپ قالعان جوق. بۇگىن رەيحستاگتا ەكى جەڭىس تۋىنىڭ جەلبىرەگەنى بەلگىلى بولدى. ءبىرىنشىسىن 150-يدريتسك ديۆيزياسىنىڭ لەيتەنانتى راقىمجان قوشقارباەۆ پەن جاۋىنگەر گريگوري بۋلاتوۆ ­30 ءساۋىر كۇنى ساعات 15.00 شاماسىندا حالىق تۋىن; ەكىنشىسىن باسقا ءبولىمنىڭ بارلاۋشىلارى ەگوروۆ پەن كانتاريا 1 مامىردا ساسكە تۇستە ستاۆكا تۋىن تىكتى», دەپ جازادى.

قىسقارتا ايتقاندا, راقىم­جان قوشقارباەۆ پەن گريگوري بۋلاتوۆتىڭ ەرلىگىن ايگىلەيتىن مىڭداعان جازبا دەرەك بار. كەڭەس وداعى باسشىلارىنىڭ بۇل قياناتىنىڭ استارىندا باتىر­دىڭ اكەسى قوشقارباي ءمۋسين­­نىڭ «حالىق جاۋى» رەتىندە سوتتالعانى بار ەكەنى انىق. مۇنىڭ سىرتىندا سول تۇستاعى بيلىكتەگىلەردىڭ «جەڭىس جالاۋىن مىندەتتى تۇردە بەلگىلى ءبىر ۇلت وكىلى تىگۋى كەرەك» دەگەن سىڭارجاق ويى دا تاريحقا قيا­نات جاساۋعا جول اشتى. بىراق قازىر راقىمجان قوشقارباەۆ پەن گريگوري بۋلاتوۆتىڭ كوزسىز ەرلىگى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى ماڭگىلىككە تۇيىندەپ, جەڭىستىڭ تاڭىن اتىرعانىن الەم مويىندايدى.

كەندەباي ادامبەك,

گەنەرال-مايور, ۇقك قۇرمەتتى قىزمەتكەرى, استانا قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى,

باۋىرجان جەكىباەۆ,

پولكوۆنيك, ۇقك قۇرمەتتى ارداگەرى