قالانى قويىپ, ەل كولەمىندە ساناۋلى عانا وسىناۋ ءوندىرىس وشاعىندا قازىرگى ۋاقىتتا 250-دەن اسا ادام جۇمىس ىستەيدى. تاريحىنا ۇڭىلسەك, «كەمونت» اكتسيونەرلىك قوعامى جۇمىسىن 1949 جىلى سول كەزدەگى «سيبەلەكترمونتاج» ترەسىنىڭ قۇرامىندا باستاعان. ال 1991 جىلدان بەرى «قازەلەكترمونتاج» ترەسى اياسىندا جۇمىسىن جالعاستىرىپتى. بۇل ءوندىرىس ورنى اۋەلدە «كازتسينك» پەن تمك زاۋىتتارىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن قۇرىلعان ەدى. 1950 جىلدان باستاپ بۇگىنگە دەيىن كاسىپورىننىڭ قىزمەتكەرلەرى ەلەكترمونتاج جۇمىسىنىڭ بارلىق ءتۇرىن ورىنداپ كەلەدى. زاۋىت ەلەكتر جابدىقتارىمەن ءوڭىردى عانا ەمەس, تمد ەلدەرىندەگى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەندەرىن دە قامتىعان. قۇراستىرۋدان باستاپ قۇرۋعا دەيىنگى بارلىق جۇمىستى ماماندار وزدەرى اتقارادى. تۇرعىن ۇيلەرگە ترانسفورماتور ستانسالارىن قۇرۋ جۇمىسى ءوز الدىنا, مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارىنداعى ەلەكترتەحنيكالىق جابدىقتاردىڭ 70 پايىزى – «كەمونت» اق ءونىمى. سونىمەن قاتار اتالعان كاسىپورىن كونسترۋكتسيادان بولەك رەكونسترۋكتسيامەن دە اينالىسادى. ياعني ىستەن شىققان كوشە شامدارىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, جارقىراتىپ قويادى.
2024 جىلى كاسىبي دەڭگەيى جوعارى توپ-مەنەدجەرلەر كومانداسى كومپانياعا تۇبەگەيلى وزگەرىس جاساپ, جاڭا ءونىم تۇرلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ءسويتىپ, ءوندىرىس وشاعى تىڭ سەرپىنمەن جۇمىس ىستەي باستاعان.
– بىلتىر ءوندىرىس وشاعى السىرەپ بارا جاتقان ەدى. كەلىسسوزدەر جۇزەگە اسپاعان, جۇمىسشىلارعا جالاقى جۇيەلى تولەنبەگەن, تاعىسىن تاعى. بىلتىر مامىردان باستاپ وتە ۇلكەن جۇمىس اتقاردىق. قۇرىلىسى قاڭتارىلىپ قالعان ءتورت نىساندى اياقتاپ, تاپسىردىق. جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسى مەن زەينەتاقى قورىنىڭ اۋدارىمدارى رەتتەلدى. سونىمەن قاتار ۇجىمدى تولىقتاي ارنايى كيىممەن قامتاماسىز ەتتىك. تاماقتانۋدىڭ 70 پايىزىن كاسىپورىن ءوز موينىنا الىپ وتىر. ودان بولەك, قوسالقى مەردىگەر رەتىندە قالا ءىشىن جارىقتاندىرۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەمىز, – دەيدى «كەمونت» اق باس ديرەكتورى بولات تۇرار ۇلى.
«كەمونت» كومپانياسى تۇنگى قالانى جارىقتاندىرۋىنا بايلانىستى تىڭ جاڭالىق ەنگىزگەن. ماسەلەن, ءۇش كوشەگە ورناتىلعان 115 ەلەكتر شامى كۇن رايىنا قاراي ءتۇسىن وزگەرتەدى. تۇماندى ءتۇنى جىلى تۇسكە ەنىپ, كورۋ مۇمكىندىگىن جاقسارتادى. سونداي-اق كوشە شامدارىن جارىقتاندىرۋدى قاشىقتىقتان دا رەتتەۋگە بولادى. ءتىپتى باسقارۋدى دا قاجەت ەتپەيدى. بارلىعى اۆتوماتتاندىرىلعان. كوز بايلانا وزدىگىنەن قوسىلادى, تاڭ قىلاڭ بەرە سونەدى. ءتۇن ورتاسى قوزعالىس سايابىرسىعاندا جارىق ساۋلەسى جانە ازايادى. ەڭ باستى تيىمدىلىگى, ەلەكتر قۋاتىن 30 پايىزعا ۇنەمدەيدى. ەگەر بۇكىل قالا كوشەلەرىنە وسى كاسىپورىندا وندىرىلەتىن شام ورناتىلسا, ەلەكتر قۋاتىنا وتە ۇلكەن ۇنەم بولار ەدى.
– بيىلدان باستاپ جارىقتاندىرۋدىڭ جاڭا جوباسىن قولعا الدىق. ونىڭ باستاماسى ويداعىداي جۇزەگە اسىپ جاتىر. وسكەمەندەگى پەرميتين, س.نۇرماعامبەتوۆ, م.گوركي كوشەلەرىنە زاماناۋي شامدار ورناتىلدى. ونىڭ بارلىعى وزىمىزدە قۇراستىرىلدى. ءبىر كورپۋستىڭ ىشىندە ەكى ءتۇرلى شام ورناتىلعان. ونىڭ ءبىرى قالىپتى اۋا رايىندا جانسا, ەكىنشىسى تۇماندى كۇندەرى جارىق شاشادى. قولىڭىزدا كومپيۋتەر بولسا, ارنايى باعدارلامامەن لوگين جانە قۇپيا ءسوز ارقىلى كىرىپ, ءۇش كوشەنىڭ شامدارىن رەتتەپ وتىرۋعا بولادى, – دەيدى «كەمونت» كومپانياسىنىڭ جۇمىس جۇرگىزۋشىسى قانات سامارحانوۆ.
ال جوعارىدا اتالعان ءۇش كوشەنىڭ بۇرىنعى ەسكى شامدارى قالانىڭ سىرت جاعىنداعى تاس قاراڭعى كوشەلەرگە ورناتىلعان. ءسويتىپ, قالا جارىعى دا جايىلىپ, جايناپ كەلەدى. «كەمونت» ۇجىمىنىڭ بۇل تۇرعىداعى ماقساتى – شاھاردى ورتالىق كوشەلەرىنەن باستاپ, سىرتقا قاراي رەت-رەتىمەن جىلجي وتىرىپ, تولىقتاي زاماناۋي شامدارمەن قامتاماسىز ەتۋ. جوعارىدا اتاپ وتكەندەگىدەي, ەلەكتر شامدارىنىڭ باعانالارى مەن تۇرعىن ۇيلەرگە دەيىنگى قۋات كوزى دە وسى زاۋىتتا قۇراستىرىلاتىن ترانسفورماتور ستانسالارى ارقىلى جەتكىزىلەدى.
رەتىن تاۋىپ, ترانسفورماتور ستانسالارىن قۇراستىرىپ جاتقان تسەحتى دا ارالاپ كوردىك. بىرىندە تارس-تۇرس ەتىپ, قارا جۇمىسى اتقارىلىپ جاتسا, كەلەسى بولمەدەگى ماماندار زەرگەرلىك بۇيىم قۇراستىرىپ وتىرعانداي, باس كوتەرمەيدى. سويتسەك, ترانسفورماتوردىڭ ءارتۇرلى كەرنەۋدەگى سىمدارىن جالعاپ, تەتىكتەرىن بەكىتەدى ەكەن. وتە جاۋاپتى جۇمىس. سوندىقتان مامان ساۋاتتى بولۋعا ءتيىس.
– ءوزىم كوللەدجدە وقىپ جۇرگەنىمدە وسى زاۋىتتا تاجىريبەدەن ءوتتىم. كەيىننەن جۇمىسقا ورنالاستىم. اراسىندا اسكەر قاتارىندا بورىشىمدى وتەپ كەلدىم. باسقا دا جۇمىس بولدى. بىراق وزىمە وسى جەر ۇنايدى. قازىر تاجىريبەدەن ءوتىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەرگە بىلگەنىمدى ۇيرەتىپ ءجۇرمىن, – دەيدى ەلەكتر قۇراستىرۋشى سالاۋات ءابىش.
ترانسفورماتوردىڭ ۇساق-تۇيەگى وسى بولمەدە جينالسا, سىرتقى قاڭقاسى كەڭدەۋ الاڭدا جاسالادى. زامان اعىمىنا قاراي تەمىر بەتتەردى كەسۋ, ونى ويۋ سىندى جۇمىس تا جەڭىلدەگەن. لازەرلى ستانوكپەن وپ-وڭاي ويا بەرەدى. ويماس بۇرىن ارنايى باعدارلامامەن ماماندار كومپيۋتەردە ءار ميلليمەترىنە دەيىن ولشەپ سىزادى. دايىن سىزبا توكار, دانەكەرلەۋشى سياقتى جۇمىسشىلاردىڭ الدىنا تۇسەدى. ولار سول سىزبا بويىنشا ترانسفورماتورعا, ونىڭ سىرتقى قورشاۋىنا قاجەتتى دەتالداردى ازىرلەيدى.
– ءبىزدىڭ بولىمدە قاجەتتى تەتىكتەردىڭ, بەتتەردىڭ سىزباسى سىزىلادى. بارلىعى تاپسىرىسقا ساي بەينەلەنگەن سوڭ بەكىتىلەدى. ماقۇلدانعان سىزبانى تسەحقا جونەلتەمىز. ول جاقتا شەبەرلەر جونىپ, ويىپ, دايىن دۇنيە ەتىپ شىعارا بەرەدى, – دەيدى جوعارى كەرنەۋ ءبولىمىنىڭ ينجەنەرى ەلدار ساعالوۆ.
تەمىردى قايىستاي يلەپ, ونى دانەكەرلەپ جاتقان الاڭعا دا باردىق. مۇنداعى كەيبىر ماماندار كومپانيادا تابان اۋدارماي ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەپ ءجۇر. ءتىپتى 30-35 جىل ەڭبەك ەتكەن جۇمىسشىلار دا بار ەكەن. ولار ترانسفورماتورعا ارنالعان ستانسانى قۇراستىرىپ بولعان سوڭ بوياۋعا جونەلتەدى.
– ءبىزدىڭ ءبولىم دە تولىق اۆتوماتتاندىرىلعان. كەيدە ۇلكەن ديامەترلى بولشەك بولعاندا عانا قولمەن سىرلاۋعا تۋرا كەلەدى. بارلىق بوياۋ جۇمىستارىنا شامامەن 3 ساعات ۋاقىت كەتەدى. الدىمەن مەتالدى ءسۇرتىپ, تازالاپ, دايىندايمىز. ارنايى ءبىر قابات سۇيىقتىق جاعىلادى. 180 گرادۋس ىستىق پەشتە كەپتىرىلەدى. سودان كەيىن روبوت بىركەلكى ەتىپ بوياۋ شاشادى. جوعارى تەمپەراتۋرادا پوليمەر قىزىپ, قورعانىش قاباتىن تۇزەدى. ءبىز تەك قانا تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ تالعامىنا سايكەس بەكىتىلگەن ءتۇستى تاڭدايمىز, – دەيدى بوياۋ-كەپتىرۋ جولاعىنىڭ وپەراتورى دميتري تيموشەنكو.
ەڭ سوڭىندا ترانسفورماتور ستانساسى دىتدەگەن نۇكتەگە اپارىپ ورناتىلادى. ورناتۋ, ونى ىسكە قوسۋ سىندى ەڭ سوڭعى جۇمىستاردىڭ بارلىعىن «كەمونت» كومپانياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اتقارىپ, نۇكتەسىن قويادى. ءبىر ستانسانىڭ ءوزىن قۇراپ, ىسكە قوسۋ ءۇشىن قانشاما مامان تەر توگەدى؟ قانشاما تەمىر, قانشاما تەتىك بەكىتىلەدى. قۇجىناعان سىمداردىڭ قايسىسى قايسىعان جالعاناتىنى قاراپايىم ادامنىڭ ميىنا كىرىپ شىقپايدى. وقىعان, توقىعان ەلەكتريكتەر عانا اجىراتا بىلەتىن شىعار. سوندىقتان دا باسشىلىق جۇمىسشى مامانداردىڭ جالاقىلارىن كوتەرگەن. اسىرەسە دانەكەرلەۋشىلەر ەكى ەسە كوپ ايلىق الىپ, ەڭبەكتەرىنىڭ باعالانعانىنا قۋانىپ ءجۇر. باسشىلىق تاراپىنان قىزمەتكەرلەردىڭ الاڭسىز جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ءتيىستى جاعدايدىڭ بارلىعى جاسالعان. كەرەك-جاراقتارىنا دەيىن اۆتوماتتاندىرىلعان قويمادا ساقتالادى. ءار مامان قويماعا كىرىپ, كەرەك تەتىكتى ءبىر عانا كنوپكا كومەگىمەن تاۋىپ الادى. اۆتوماتتاندىرىلعان قويمادا 36 تونناعا دەيىن جۇك ساقتالادى ەكەن. مىڭداعان تەتىكتىڭ ىشىنەن سىزگە كەرەكتىنى بىرەر مينۋت ىشىندە تاۋىپ, الدىڭىزعا شىعارىپ بەرەدى. ونىڭ ءبارى جۇمىسشىلاردىڭ ۋاقىتىنا ۇنەم. ۇنەمدەلگەن ۋاقىت ءونىم كولەمىن ارتتىرادى.
بىلىكتى قىزمەتكەرلەردىڭ ارقاسىندا وسكەمەندەگى 25 شاعىن اۋدان جۋىقتا ەلەكتر جەلىسىمەن قامتىلدى. ايتپەسە, بۇل شاعىن اۋدان تۇرعىندارى ءۇش جىلدان بەرى ەلەكتر قۋاتىنا قول جەتكىزە الماي كەلگەن. ەندى بۇل جاقتا قۇرىلىس تا جاندانا تۇسەرى انىق. وسىلايشا, «كەمونت» اق-نىڭ باس ديرەكتورى بولات تۇرار ۇلى ءونىم كولەمىن ارتتىرىپ, 600 ملن تەڭگەگە دەيىن پايدا ءتۇسىرۋدى كوزدەپ وتىر. اتالعان كومپانيا سونىمەن قاتار مەكتەپ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە دە قادام باسقان.
كومپانيا وكىلدەرى قارجى كوزىن تابۋدى عانا ەمەس, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە دە نازار اۋدارىپ جۇرەدى. ولار قالا سىرتىن قويىپ, قالا ىشىندەگى ساياباقتاردا, جاعالاۋ, سكۆەرلەردە اجەتحانا جوقتىعىن ەسكەرىپ, سانيتارلىق گيگيەنالىق توراپتار جاساۋدى قولعا الدى. بەس ءتۇرلى توراپتى جوبا ەتىپ, قالا باسشىلىعىنا ۇسىنعان. قولداۋ تاۋىپ, قازىر توراپتىڭ ديزاينىن ويلاستىرىپ جاتىر. «كەمونت» اق دامىتۋ بويىنشا ديرەكتورى زويا ۆلاديميروۆنانىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, گيگيەنالىق توراپتار قالادا قويىلعان سوڭ وبلىستىق ماڭىزى بار جولدارعا دا ۇسىنىپ كورەدى. جول بويىندا گيگيەنالىق توراپپەن قاتار, ەرەكشە ديزاينداعى پاۆيلون قويۋدى دا ويلاستىرعان. پاۆيلوندارعا باقشا جەمىسىن جول بويىندا ساتىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارى ورنالاسادى. مىنەكي, الپاۋىت كومپانيا تۇرعىندار ءۇشىن قانشاما ءتيىمدى ءىس اتقاردى؟ بۇل ايتىلعانى. ايتىلماعان قانشاما جوسپار بار؟
شىعىس قازاقستان وبلىسى
