قانىش اعانى ويلاعاندا, ء«بىزدىڭ قازاقستاندا مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى ەلەمەنتتەردىڭ ءبارى بار» دەگەن ءسوزدى ءجيى ايتامىز. سونىڭ ءبارىن اتاقتى عالىم تاۋىپ بەرگەن سوڭ سولاي دەيتىن بولارمىز. ال ەندى ورتامىزعا بۇگىن جەتكەن وسىناۋ ونتومدىق تا سول مەندەلەەۆتىڭ ەلەمەنتتەر كەستەسى سەكىلدى اسەر قالدىرادى. مۇندا دا ءبارى بار. قازاقستاننىڭ بۇكىل بايلىعى وسىندا تۇر. جەر بايلىعى. ەل بايلىعى. كەن بايلىعى. ءسوز بايلىعى. سونىڭ ءبارىن قانىش يمانتاي ۇلى تىرنەكتەپ تۇرىپ جيناعان. جيناعان دا ەل-جۇرتتىڭ ىرىس-نەسىبەسىنە اينالدىرعان. سول سياقتى وسى ونتومدىقتى قۇراستىرۋشىلار مەن ازىرلەۋشىلەر دە وراسان زور جۇمىس تىندىرىپتى. باسپالىق ساپاسى دا, عىلىمي دەڭگەيى دە كوڭىل تولتىراتىن ەلەۋلى ەڭبەكتى وقىرمانعا ۇسىندى. ۇلت جاناشىرى, سەناتور, اكادەميك التىنبەك نۋح ۇلىنىڭ ەلگە پايدالى تاعى ءبىر باستاماسى جۇزەگە اسقانىن ايتا كەتكەن ءلازىم.
ءبىز ونتومدىقتى ەرتەرەك قولعا الىپ, اسىقپاي قاراپ, وقىپ شىقتىق. ەنگىزىلگەن دۇنيەلەرمەن تۇگەل تانىستىق. تانىسا كەلە, قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ كوپ سالانى قامتىعان ەڭبەكتەرىنىڭ ىشىنەن تەك عىلىمعا قاتىستى ماقالالارىنا عانا توقتالۋدى ۇيعاردىق.
اتاقتى اكادەميك عىلىم اكادەمياسى قۇرىلعان كۇننەن باستاپ ءوزى باسقاراتىن ايگىلى مەكەمەنىڭ ناعىز جارشىسى بولدى. ول وقىرمانىنىڭ جاس مولشەرىنە, ءوزىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعا ەكەنىنە قاراماستان, قازاق عىلىمىنىڭ جەتىستىكتەرىن ۇزدىكسىز ناسيحاتتاۋمەن اينالىستى. عىلىمدا توڭكەرىس جاساعان ادامنىڭ سول سالانى دارىپتەۋى جاعىنان دا الدىنا ەشكىم تۇسە قويماس. ماسەلەن, قانىش يمانتاي ۇلى «پيونەر» جۋرنالىنىڭ 1946 جىلعى ءبىرىنشى سانىندا جاريالانعان «قازاق عىلىم اكادەمياسى» دەگەن ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازادى: «عىلىم اكادەمياسى دەگەنىمىز نە؟ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءداۋىردىڭ IV عاسىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە ەجەلگى گرەك ەلىندە پلاتون دەگەن اتاقتى وقىمىستى بولعان. ونىڭ ءتۇرلى عىلىمداردى زەرتتەپ, دامىتاتىن ءوز الدىنا مەكتەبى بولعان, سول مەكتەبىن «اكادەميا» دەپ اتاعان. سودان بەرى «اكادەميا» دەگەن ءسوز جەر جۇزىنە تاراپ, عىلىمي مەكەمەلەردى, كەيبىر جوعارى دارەجەلى وقۋ ورىندارىن «اكادەميا» دەپ اتايتىن بولىپ كەتكەن. بىرتە-بىرتە «اكادەميا» دەگەن ءسوز كەڭ ۇعىمعا يە بولدى». مىنە, سول ارقىلى اكادەميك عىلىم تۋرالى, عىلىمي مەكەمە تۋرالى تۇسىنىكتى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرەدى. قانىش اعامىز جاستاي بەرگەن تاربيەنىڭ ماڭىزى ارتىعىراق بولاتىنىن ەستە ۇستاعان ءتارىزدى. سونداي-اق بالانى كىشكەنە كەزىنەن عىلىمي ويلاۋعا بەيىمدەۋدىڭ ءبىر ۇلگىسى دەپ ۇققانىمىز دۇرىس شىعار.
قانىش ساتباەۆ وسى ماقالاسىندا «بالالار, 1946 جىلعى ءبىرىنشى يۋن كۇنى قازاق حالقىنىڭ تاريحىنان ەرەكشە ورىن الاتىن كۇن بولىپ قالادى. بۇل كۇنى سۇيىكتى استانامىز الماتى قالاسىندا تۇڭعىش قازاق عىلىم اكادەمياسى قۇرىلدى», – دەيدى قايتا شەگەلەي تۇسەدى. سونىمەن قاتار, اتالعان دۇنيەسىن قانداي ماقساتپەن جازىپ وتىرعانىن تۇسىندىرە كەتۋدى دە ۇمىتپايدى. ولاردى وزىمەن قاتار قۇربى-دوس ساناپ, جانىنا جاقىن تارتا وتىرىپ, وي سالادى: «بۇل جاڭا اكادەميا – بولاشاقتاعى عىلىم يەسى – سەندەردىڭ اكادەميالارىڭ. سەندەر عىلىمعا جان-تاندەرىڭمەن بەرىلىپ, وزدەرىڭدى عىلىم ادامى بولۋعا بەيىمدەي بەرۋگە تيىسسىڭدەر», – دەيدى ول 1946 جىلى بالا ساناتىندا جۇرگەن ۇل-قىزدارعا. كەيىن بۇل بۋىننان تانىمال عالىمدار قاۋلاپ شىققانى بارشاعا ءمالىم. ءسويتىپ, قانىش يمانتاي ۇلى جۇرتشىلىقتى 1932 جىلى ورتالىق اكادەميانىڭ فيليالى رەتىندە قۇرىلعان قازاق عىلىم ورداسىنىڭ دەربەس شاڭىراققا اينالعانعا دەيىنگى تىنىس-تىرشىلىگىنەن مول حاباردار ەتەدى.
قانىش اعا ءوزىنىڭ وسىناۋ ماقالالارى ارقىلى قازاق عىلىمىنىڭ ءوسۋ ەۆوليۋتسياسىن جاسادى. مىسالى, 1948 جىلعى 1 ماۋسىمدا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە «قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنا – ەكى جىل» دەگەن ماقالا جازىپ, از عانا كەزەڭدەگى جوعارى جەتىستىكتەردى اۋىز تولتىرا ايتتى. ءتاي-ءتاي باسقان بوبەگىنىڭ ءار قادامىنا قۋاناتىن اكە سەكىلدى كەشە عانا شاڭىراعىن تىكتەگەن اكادەميانىڭ دامۋ جولىنا سۇيسىنە قاراپ وتىردى. ەكى جىلدى ارتقا تاستاعانىنا كوڭىل دەمدەگەن قانەكەڭ ءۇشىنشى جىلى دا ءۇنسىز قالعان جوق. «ەگەر 1939 جىلى قازاقتان شىققان بىردە-ءبىر عىلىم دوكتورى بولماسا, قازىر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىندا 15 قازاق عىلىم دوكتورى قىزمەت ىستەيدى. ونىڭ 10-ى – اكادەميانىڭ تولىق مۇشەلەرى مەن كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرى», دەپ جازادى 1949 جىلى قازاق سسر عىلىم اكادەمياسى حابارشىسىنىڭ 3-سانىندا جاريالانعان ماقالاسىندا.
قانىش ساتباەۆتىڭ ماقالالارى توسىن تولعامدارىمەن, دايەكتى دەرەكتەرىمەن, وزگەشە مانەرىمەن ەرەكشەلەنەدى. جازۋ ءتاسىلى ەشكىمگە ۇقسامايدى. تۋىندىسىن وقىلىمدى ەتىپ ۇسىنۋى جاعىنان كانىگى قالامگەرلەردەن كەم سوقپايدى. ول «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1961 جىلعى 27 جەلتوقساندا جاريالانعان «عىلىمنىڭ كەڭ ءورىسى» دەگەن ماقالاسىندا بىلاي دەيدى: «عىلىم مايدانىنىڭ قاتارداعى جاۋىنگەرى تەك ۇنەمى وقۋ, ىزدەنۋ, تالپىنۋ, تانۋ, ءومىر مەكتەبىنەن ءوتۋ ارقىلى عانا ونىڭ ءىرى قايراتكەرى دارەجەسىندە دەيىن كوتەرىلەدى. «تامشى تاستى جارادى, كۇشپەن ەمەس, كوپ تامىپ. ادام عالىم بولادى, كۇشپەن ەمەس, كوپ تانىپ». وسى ءبىر ەجەلدەن كەلە جاتقان لاتىن ماتەلى بۇل كۇندە دە ءوز كۇشىندە». اشىعىن ايتايىق, مۇنداي مالىمەتتەردى گۋمانيتارلىق سالا عىلىمدارىنىڭ دا جەدەل تاۋىپ ايتا قويۋى ەكىتالاي. دەمەك, ول – سونىسىمەن دە ساتباەۆ.
جەر بايلىعى مەن كەن بايلىعىن يگەرگەن قانىش يمانتاي ۇلى ءسوز بايلىعىنان دا كەندە بولعان جوق. ءسوز ونەرىنە باس ءيدى. ءسوز ونەرىنىڭ سەركەلەرىنە قۇرمەتپەن قارادى. ءوزى دە ءسوز ونەرىنە ات قوستى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانى وداقتىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن يەلەنگەندە قازسسر عا حابارشىسىنا تۋىندىنى تەرەڭ تالداپ, بايىپتى ماقالا جازدى.
سۇراپىل سوعىس ءجۇرىپ جاتقان كەزدە ماڭعىستاۋدان 81 جاستاعى مۇرىن جىراۋ سەڭگىرباەۆتى الماتىعا شاقىردى. ول «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» تسيكلىنە قاراستى باتىرلار جىرىن تۇگەل بىلەتىن ايگىلى جىرشىنى جىرلاتىپ, ستەنوگرافيالىق جازباعا ءتۇسىرىپ الۋ ءۇشىن 1942 جىلعى 12 قاڭتاردا اكادەميك نىعمەت ساۋرانباەۆپەن بىرلەسىپ, ۇكىمەت باسشىسى نۇرتاس وڭداسىنوۆقا حات جولدايدى. سونىڭ ارقاسىندا حالقىمىز ۇمىت بولا جازداعان جادىگەرلىكتەرىمەن قايتا قاۋىشتى.
قانىش ساتباەۆ ءوزى قۇرعان عىلىم سالاسىنىڭ ءاربىر ادامىنا قامقور بولدى. 1958 جىلى رسفسر الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ءمينيسترى نوننا مۋراۆەۆاعا حات جازىپ, قازاق فولكلورى مەن مۋزىكاسىنىڭ قۇندىلىقتارىن جيناۋعا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن الەكساندر زاتاەۆيچتىڭ ماسكەۋدە تۇراتىن قىزى ءارى ادەبي حاتشىسى, اكە جولىن جالعاستىرىپ, قازاق رۋحانياتىنا قىزمەت ەتكەن زەرتتەۋشى ولگا الەكساندروۆنا زاتاەۆيچكە رەسپۋبليكالىق كولەمدە زەينەتاقى بەلگىلەۋدى سۇرايدى. بۇل حات «لەنينشىل جاستىڭ» 1965 جىلعى 31 قاڭتارداعى سانىندا جارىق كوردى. ال 1948 جىلى ۇشاق اپاتىنان قازا بولعان كارىم مىڭباەۆ باستاعان عالىمدار تۋرالى جوقتاۋ تۇرىندەگى ماقالاسى ەلدى ەگىلتكەنى بارشاعا ءمالىم. ول وسىلايشا عىلىمنىڭ ءار ساربازىن تۇگەلدەپ, بارىن باپتاپ, جوعىن جوقتاپ وتىردى.
سونداي-اق ونىڭ اكادەميادان بۇرىن دا قازاق توپىراعىندا عىلىم بولعانىن دالەلدەيتىن جازبالارى بارشىلىق. وسىعان قاتىستى ءبىرسىپىرا وي-پىكىرلەرى 1945 جىلى سسسر عا قازاق فيليالى حابارشىسىندا جاريالانعان «قازاقستان عىلىمى 25 جىلدا» دەگەن ماقالاسىندا كورىنىس تاپتى. ول سسسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 220 جىل تولىپ جاتقانىن ايتا كەلىپ, ءوز جەرىمىزدەگى قازبا بايلىقتارعا بايلانىستى عىلىمي وي-تۇجىرىمداردىڭ ىلگەرىدە-اق باستالعانىن استارلاپ جەتكىزەدى.
قورىتا ايتقاندا, قانىش ساتباەۆ قازاق عىلىمىنىڭ باس ناسيحاتشىسى بولدى. ياعني قازىر تۇتاس كومپانيا بولىپ جۇمىلاتىن جالىندى جارنامانى, پارمەندى پياردى ءبىر ءوزى جاسادى. سوندىقتان قياردى دا پيارمەن جەيتىن بۇگىنگىدەي زاماندا قانىشتاي الىپتىڭ عىلىمدى الەمگە تانىتۋ ءۇشىن اتقارعان ەڭبەگىن وسىلاي اتاپ كورسەتكەندى ءجون سانادىق!
وي سالاتىن ونتومدىق قۇتتى بولسىن! وقىرماننىڭ قولىنان تۇسپەسىن!
باۋىرجان ومار ۇلى
