جاساندى ينتەللەكت جانە جۋرناليستيكا

قازىرگى تاڭدا ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا بارلىق سالاعا ايتارلىق­تاي وزگەرىس اكەلىپ وتىر. بۇرىن­عىمەن سالىستىرعاندا, ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا ەكسپونەنتسيالدى (جىلدامداتىلعان) قارقىنمەن دامىپ كەلەدى. كلاۋس شۆابتىڭ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس, تسيفرلىق رەۆوليۋتسيا بارىسىندا ادامنىڭ قولىمەن جاسالاتىن كوپتەگەن ارەكەتتى تەحنولوگيا جۇزەگە اسىرادى. ونىڭ ايتۋىنشا, تەحنو­لوگيالىق ۇدەرىستەر كوپتەگەن ماماندىقتىڭ جوعالۋىنا سەبەپ بولادى. بۇگىندە بۇل وزگەرىس­تەردىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز.

زاماناۋي تەحنولوگيالار, ياعني روبوتتانۋ جۋرناليستيكا سالاسىن دا اينالىپ وتكەن جوق. جاساندى ينتەللەكت (جي) ارقىلى اقپارات سالاسى دا قارقىندى تۇردە اۆتوماتتاندىرۋعا كوشتى. دەگەنمەن جۋرناليستيكانى جاساندى ينتەللەكتى قانشالىقتى الماستىرا الادى؟ وسى ورايدا جي-ءدىڭ جۋرناليستيكاداعى كەيبىر ماماندىقتاردى الماستىرا باستاعانى ايتىلىپ ءجۇر. مىسال رەتىندە سونىڭ بىرقاتارىنا توقتالىپ وتەيىك.

كونتەنت جاساۋشى, بىلايشا ايتقاندا, جاڭالىق جازۋشىلار. ەندى وسىنىڭ ورنىنا قىسقا جاڭالىقتاردى, سپورت ناتيجەلەرىن, اۋا رايى بولجامدارىن, قارجىلىق ەسەپتەردى جي ءوزى جاساپ بەرەدى.

اۋدارماشى-جۋرنا­ليس­تەر. «Google Translate», «DeepL», «OpenAI» سەكىلدى جي-ءدىڭ اۋدارما مودەلدەرى بارعان سايىن دامىپ كەلەدى. ءوزىمىزدىڭ اقىلدى جۇيەلەر مەن جاساندى ينتەللەكت ينستيتۋتىنىڭ «Soyle App» سياقتى قوسىمشالارى ورىس تىلىنەن قازاق تىلىنە نەمەسە كەرىسىنشە وتە تەز ءارى سا­ۋاتتى اۋدارىپ بەرە الادى. بۇل قوسىمشانى قازىر مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرازى پايدالانا باستادى.

رەپورتەرلەر جانە انالي­تيكالىق شولۋ جاساۋشىلار. دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن ماتەريالداردى جي تالداپ, قىسقا ءارى تۇسىنىكتى فورماتتا ۇسىنا الادى. اسىرەسە سپورتتىق شولۋلار, ەكونوميكالىق ەسەپتەر جانە قارجىلىق جاڭالىقتار سالاسىندا اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەر ادام كۇشىن الماس­تىرادى.

گرامماتيكالىق رەداكتورلار نەمەسە كوررەكتور­لار. گرامماتيكالىق, ورفو­­گرا­فيالىق جانە ستيليس­­تيكالىق تۇزەتۋلەردى جي ءتاپ-ءتاۋىر جاساي الادى. «Grammarly», «Hemingway», «DeepL Write» سياقتى جۇيەلەر ءماتىندى ساپالى رەداكتسيالايدى.

وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن وتە جوعارى سۇرانىسقا يە بولعان SMM ماماندارى­­نىڭ جۇمىسىن قازىر جي دە ات­قارا باستادى. ياعني جي كۇشى­مەن الەۋمەت­تىك جەلىلەر­دەگى پوست­تار­دى, جارنامالىق ماتىندەر­دى, تاقىرىپتار مەن قىس­قا كونتەنتتەردى جىلدام ءارى ساپالى تۇردە دايىنداۋ­عا بولادى. بۇگىندە بۇل اۆتومات­تاندىرىلعان جۇيەلەردى بلوگەرلەر ۇتىمدى پايدالانىپ, وزدەرىنىڭ روبوت كوشىرمەسىن جاساپ, الەۋمەتتىك جەلىدە ءتاۋىر قارالىم جيناپ ءجۇر.

جي ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, جاساندى ينتەللەكتىنى وقىتۋ دەرەكتەرىنىڭ كولەمى 45 تەرابايتتان اسادى. بۇل دەگەنىمىز – 15 ملرد بەتكە جازىلعان اقپارات. ەگەر ادام بۇل اقپاراتتى وقىپ شىعامىن دەسە, وعان شامامەن 28 500 جىل قاجەت بولادى-مىس. دەمەك جي-مەن تەكەتىرەسكەنشە, ونى ءتيىم­دى قۇرال رەتىندە قابىلداپ, جاڭا تەحنولوگيالارمەن جۇمىس ىس­تەۋ جولدارىن مەڭگەرگەن ابزال. جۋرناليستەردىڭ كاسىبي ورلەۋى جي-ءدى دۇرىس قولدانۋ داعدىلارى مەن شىعارماشى­لىق ويلاۋ قابىلەتىن دامىتۋعا بايلانىستى بولىپ وتىر. جي جۋرناليستيكانىڭ كوپتەگەن سالاسىنا ىقپال ەتىپ, اۆتوماتتاندىرۋدى ارتتىرعانىمەن, شىعارماشىلىق, سىني ويلاۋ جانە زەرتتەۋ داعدى­لارىن تالاپ ەتەتىن ماماندىقتار سۇرا­نىسقا يە بولىپ قالا بەرە­دى. سوندىقتان جۋرناليس­تەرگە جاڭا تەحنولوگيالارعا بەيىم­دەلۋ, ونىمەن جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنۋ وتە ماڭىزدى.

سونىمەن قاتار جي الماس­تىرا المايتىن ماماندىق­تار دا بار. سونىڭ ءبىرى – زەرتتەۋ­شى جۋرناليستەر. ولار­دىڭ جۇمىسىنا كىرەتىن فاكت­چە­كينگ, تەرەڭ زەرتتەۋ, ەكسكليۋ­زيۆ­تى اقپاراتتاردى تالداۋ سەكىل­دى كۇردەلى ۇدەرىستەردى جي جاساي المايدى.

بۇل قاتاردا ساراپشى جۋرناليستەر دە بار. ويت­كەنى كۇردەلى ساراپتامالار, پىكىرتالاس ماتەريالدارى, قوعامدىق-ساياسي وقيعالاردى باعالاۋ ادام شىعارماشى­لىعى مەن سىن تۇرعىسىنان ويلاۋ قابىلەتىن قاجەت ەتەدى. سونداي-اق كرەاتيۆتى كونتەنت جاساۋشىلارعا تيەسىلى دەرەكتى فيلمدەر, شىنايى سۇحباتتار, اقپارات ورنىنان حابارلاما جولداۋ, پودكاستتار – جي جاساي الماي­تىن مىندەت­تەر. قۇقىقتىق, مورال­دىق, ەتيكالىق اسپەكتىلەر­دى جي تولىققاندى تۇسىنە المايتىندىقتان, ەتيكالىق جانە قۇقىقتىق جۋرناليستيكادا دا ادام فاكتورى شەشۋشى ءرول اتقارادى.

جاساندى ينتەللەكت قۇ­رال­­دارىن قولدانۋ تاجى­ريبەسى حالىقارالىق مەديا­دا الدەقايدا ەرتە باستالدى. مىسالى, «The Washington Post» رەداكتسياسى «Heliograf» اتتى جاساندى ينتەللەكت پلات­فورماسىن پايدالانىپ, جا­ڭا­لىقتاردى اۆتوماتتى تۇردە جاريالايدى; «The Associated Press» (AP) قارجى جانە سپورت جاڭالىقتارىن دايىنداۋ ۇدەرىسىن اۆتوماتتاندىردى; «Reuters» اقپارات اگەنتتىگى «Lynx Insight» جاساندى ينتەللەكت پلاتفورماسى ارقىلى جۋرناليستەرگە اناليتيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە كومەكتەسەدى.

ەلىمىزدە دە بىرقاتار مەديا كومپانيا جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىن ەنگىزە باستادى. ماسەلەن, ولار جي مۇمكىندىكتەرىن كونتەنت جاساۋ شىعىندارىن ازايتۋعا, ساپانى جاقسارتۋ ۇدەرىس­تەرىن جىلدامداتۋعا, تارگەت­تىڭ كوزدەگەن ماقساتىنا ءدوپ تۇسۋىنە, قولدانۋشىلارمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەپ, ولاردى سۇرانىستارىنا ناقتى جاۋاپ بەرۋگە, شەشىم قابىلداۋدى جەدەلدەتۋ ماقساتىندا پايدالانا باستاعان. ماقالانى جازۋ, وڭدەۋ, اۋدارۋ, تاقىرىبىنا قاراي پورتالدىڭ ءتيىستى ايدارلارىنا اۆتوماتتى تۇردە ۇلەستىرۋ, ۆاليۋتا باعامى, اۋا رايى, سپورت, الەم جاڭالىقتارىن جاريالاۋ سياقتى كوپتەگەن ۇدەرىس اۆتوماتتاندىرىلعان. ءتىپتى اقپارات جاريالان­­عان­نان كەيىن كەرى بايلانىس الىپ, ماتەريالدىڭ تيىمدىلى­گى­نە مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرادى. وسى ورايدا مەملەكەت­تىك سايتتاردى بىرىكتىرەتىن «Qazcontent» مەكەمەسى دە جي-ءدى بەلسەندى قولدانا باستادى. قازىر كەيبىر جاڭالىقتاردى تىلشىلەردىڭ جي-اۆاتارلارى وقيدى, مەكەمە ىشىنەن ارنايى كەڭەس جاساقتالىپ, بارلىق قىزمەتكەرگە وقۋ-ترەنينگتەر تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ, جي قۇرالدارىن بارىنشا مەڭگەرۋ تاجىريبەگە ەنگىزىلدى.

بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىندا وسىنداي تاجىري­­بەنى بارىنشا ەنگىزۋ ماڭىز­دى. الايدا بۇل مۇمكىندىكتەر­گە تولىققاندى قول جەتكىزىلدى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. باستى كەدەر­گىلەردىڭ ءبىرى – تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن مامانداردىڭ جەتىسپەۋى جانە رەسۋرستاردىڭ شەك­تەۋلىلىگى. ەلىمىزدە IT-ما­ماندارىنىڭ سانى كەيىن­گى بەس جىلدا كۇرت وسسە دە, جي-ءدى مەديادا قولدانۋعا قابىلەت­تى جۋر­ناليست كادرلار ءالى دە تاپشى. سونىمەن قاتار جي قۇ­رالدارىن ەنگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى قارجىلىق ينۆەستيتسيا­لار مەن ينفراقۇرىلىم­دىق قولداۋدىڭ قاجەتتىلىگى دە ارتادى. تاعى ءبىر ەرەكشە نازار اۋداراتىن مۇمكىندىك – شەتەلدىك ءىرى مەديا كومپانيالارمەن سەرىكتەستىك ورناتىپ, رەداكتسيالاردىڭ ءبىراز جۇمىسىن اۆتوماتتاندىرۋ, جي-ءدىڭ باسقا دا قۇرالدارىن قولدانۋدى ۇيرەنۋ, مەملەكەتتىك باق-تىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋگە بارىنشا ارەكەت ەتۋ. بۇل ءۇردىس كونۆەرگەنتتى جۋرناليس­تيكانى دامىتۋعا دا وڭ ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.

وسىلايشا, ۇلتتىق مۇددە­لەردى قورعاۋ, اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قوعامدىق پىكىردى قالىپ­تاستىرۋ جانە مەملەكەت پەن ازاماتتار اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ ماقساتىندا ساپالى كونتەنت شىعارۋ اسا ماڭىزدى ەكەنى حاق. ال كون­تەنتتىڭ, ياعني مەديا ونىم­دەردىڭ زاماناۋي ءارى جىلدام بولۋىنا جي مۇمكىندىكتەرى كومەك بولادى. ياعني جي مەم­لەكەتتىك اقپاراتتىق ساياسات­قا جىلدامدىق, دالدىك جانە تيىمدىلىك اكەلەدى: ول جال­عان اقپاراتپەن كۇرەسەدى, اقپاراتتى قولجەتىمدى ەتەدى جانە رەسۋرس­تاردى وڭتاي­لاندىرادى. جي-ءدى وسى سالاعا ەنگىزۋ ۇلتتىق يدەولوگيانى نىعايتىپ, حالىق­پەن بايلانىستى جاقسارتۋعا سەپ بولا الادى. سوندىقتان مەملەكەتتىك مەديا سالاسىندا باستالعان ترانسفورماتسيالانۋ ۇدەرىسى – قۇپتارلىق قاجەتتىلىك.

بۋرابايدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىل­تايدا پرەزي­دەنت ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن­دا جاساندى ينتەللەكت مۇم­كىندىكتەرىنە بىرنەشە مارتە توق­تالدى. ۇكىمەتكە جاسان­دى ين­تەللەكتىنى جاپپاي ەنگىزۋ ءۇشىن قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋعا ارنالعان جۇمىستى ەسەلەپ كۇشەيتۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى. بۇل باعىتتى مەملەكەت باسشىسى ءجىتى قاداعالاپ وتىر. «قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگاندار ساراپشىلارمەن جانە ءىت-ماماندارىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەي وتىرىپ, ارتىق شىعىندى ازايتۋعا, بارلىق سالانىڭ اشىقتى­عىن قامتاماسىز ەتىپ, ونىمدى­لىگىن ارتتىرۋعا ارنالعان تىڭ تاسىلدەر ىزدەپ تاۋىپ, ونى قولدانىسقا ەنگىزىپ وتىرۋعا ءتيىس», دەدى پرەزيدەنت. دەمەك بۇل باستامانى دا ەلىمىزدىڭ دامۋ جولىنداعى تاريحي تاڭداۋ دەۋگە ابدەن بولادى.

اينا زادابەك,

«Qazcontent» اق باسقارما توراعاسى