جاڭا قوجانىڭ جاڭالىعى

وسى ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ قىزى­عۋشىلىق جەتەگىندە پرەمەرا كۇنى كينوتەاتردى بەتكە الدىق. «مەنىڭ اتىم – قوجا» – قازاق كينوسىنىڭ التىن قازىناسىنا اينالعان فيلم. دەمەك الدەقاشان كلاسسيكا شىڭىنا شىققان شىعارمانى قايتا ءتۇسىرۋ قاجەتتىلىكتەن بۇرىن, «اتىڭ شىقپاسا جەر ورتەنىڭ» كەرىنە كوبىرەك ۇقساعانى جانە راس. الايدا «جاڭا قوجا – جاڭا ينتەرپرەتاتسيا» دەگەن تۇجىرىمدى العا تارتقان شى­عارماشىلىق توپ جاڭا ءفيلمنىڭ باس­تى ەرەكشەلىگى – رەمەيك ەمەس, «تۇپنۇسقا­داعى وقيعا جەلىسى قايتالانبايدى» دەپ ءتۇسىندىردى. دەمەك «Qalan» كومپانياسى تۇسىرگەن قوجانىڭ جاڭا ساياحاتى – تاريحي ءفيلمنىڭ جالعاسى دەسەك تە بولادى.

«جاڭا فيلم – كلاسسيكالىق تۋىن­دىنىڭ كوشىرمەسى نەمەسە زاماناۋي نۇسقا­سى ەمەس, وقيعانىڭ كىتاپ ىزىمەن تۇسىرىل­گەن جالعاسى. ايتۋلى شىعارماداعى ەسكى قۇندىلىقتاردى قايتا جاڭعىرتىپ, قا­زىرگى زامان پروبلەمالارى كونتەكسىندە قاراستىرۋعا, كورسەتۋگە تالپىندىق, ياعني ءفيلمنىڭ باستى يدەياسى — ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتىڭ ۇندەسۋى, ۇرپاقتار اراسىنداعى بايلانىستى كورسەتۋ. ءبىز كلاسسيكالىق تۋىندىعا تاۋەلسىز ەلدىڭ كوزى­مەن قاراپ, ەركىندىك يدەياسىن قوستىق. ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ساقتالىپ, قۇن­دى­لىقتاردى جاڭعىرتا بىلگەن ءفيلمنىڭ كورەرمەنگە دە بەرەرى مول دەپ ويلايمىز. بۇل – ونەردەگى العاشقى قادامىمىز. كومپانيا ساپاسى جوعارى ءونىم شىعارۋ ءۇشىن ءبىراز كۇش سالدى. الداعى ۋاقىتتا دا بالانىڭ ىنتاسى مەن جىگەرىن وياتاتىن ءمانى بار جوبالار جاساۋدى كوزدەپ وتىرمىز», دەپ پىكىر ءبىلدىردى «Qalan» كومپانياسىنىڭ باسشىسى ءارى ءفيلمنىڭ باس پروديۋسەرى اسقار بولات.

پروديۋسەردىڭ سوزىنشە, ابدوللا قار­ساقباەۆتىڭ «مەنىڭ اتىم – قوجا» ءفيل­مىنىڭ جارىققا شىققانىنا 62 جىل وتكەندە «قوجا: جاڭا ساياحات» دەپ اتالاتىن جاڭا فيلم ءتۇسىرىلدى. كەڭەس داۋىرىندە ەركىندىكتىڭ, قازاقى بولمىستىڭ رامىزىنە اينالعان قوجانىڭ جالعاسى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, ازات بولعانىنا 33 جىل تولعاندا قايتا جاڭعىردى. سول سەبەپتى جاڭا تۋىندىدا وتارلىق ماسەلەسى, ادامنىڭ ءبارىن ءبىر قالىپقا سالۋ ارقىلى كەڭەس ادامىن جاساۋعا تىرىسقان ەسكى جۇيە تاقىرىبى كوتەرىلمەيدى, ياعني بۇگىنگى قوجا – باسقا قوجا.

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, «مەنىڭ اتىم – قوجا» ءفيلمىنىڭ جالعاسىن ءتۇسى­رۋ يدەياسى ەلىمىزدەگى وقىتۋ ورتالىقتارى­نىڭ بىرىنە تيەسىلى. ولار العاشىندا بالالاردى بىلىمگە باۋلۋ ماقساتىندا كينو ەپيزودتارىنا نەگىزدەلگەن شاعىن بەينەروليكتەر تۇسىرە باستايدى. كەيىننەن وعان سۇرانىس ارتىپ, جاڭا كينونى تاس­پالاۋ قولعا الىنعان. 1,5 ساعاتتىق كارتينا 1,5 اي تاسپالانعان. 1963 جىلى تۇ­سىرىلگەن فيلمدە قوجا بەسىنشى سىنىپ وقۋشىسى بولسا, ال 2024 جىلى تۇسىرىلگەن «قوجا: جاڭا ساياحات» اتتى ەكىنشى تۋىن­دىدا ول ەسەيىپ, ءجاسوسپىرىم شاققا اياق باسقان, سەگىزىنشى سىنىپ وقۋشىسى. فيلم رەجيسسەرى قۋات يبراگيموۆ اتاپ وتكەندەي, شىعارماشىلىق توپ «مەنىڭ اتىم – قوجا» ءفيلمىنىڭ جالعاسىندا سول زاماننىڭ اتموسفەراسىن ەش وزگەرىسسىز كورسەتىپ, ايگىلى شىعارمانىڭ ايتىلماعان تۇستارىنا ەك­پىن تۇسىرۋگە تىرىسقان ەكەن. سونداي-اق فيلم كومەديالىق باعىتتى ەكىنشى پلانعا ىسىرىپ, نەگىزگى كۇشتى دراما جانرى بوياۋ­لارىنا بۇرىپتى. وعان دالەل كورسەتىلىمنەن سوڭ كوزىن جاسقا شىلاپ شىعىپ جاتقان كوپ كورەرمەننىڭ كوڭىل كۇي تولقىنىسى دەر ەدىك.

«شىنى كەرەك, جاڭا فيلم جارىققا شىعا سالىسىمەن-اق «ەل سۇيەتىن قارا قوجا جاقسى ما, الدە جاڭا قوجا جاقسى ما؟» دەگەن سالىستىرۋ عانا ەمەس, سىني كوزقاراستىڭ دا قىزۋ پىكىرتالاسقا ۇلاساتىنىن بىلدىك. سول ءۇشىن دە اتالعان جوباعا كىرىسپەس بۇرىن ۇزاق ويلاندىق. «الدەقاشان كلاسسيكا دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن كارتينانى قايتا جاڭعىرتۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتتىلىگى بار؟» دەگەن دە ساۋالدىڭ كوكەيىمىزدە تۇ­رىپ العانى بەلگىلى. بىراق ابدوللا قارساقباەۆ اتالارىمىز كەزىندە كەڭەس تسەنزۋراسىمەن الىسا ءجۇرىپ, وسىنداي ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ۇلكەن تۋىندى تۇسىرگەن عوي. سونىڭ سالدارىنان پوۆەستەگى كوپ دۇنيە قىسقارىپ, ءتىپتى مازمۇنى وزگەرىپ كەتكەن دە تۇستارى بار. ماسەلەن, فيلمدە قوجا عارىشكەر بولۋدى ارمانداسا, ءبىز ادەبي نۇسقادان اۋىتقىماي, باس كەيىپكەردىڭ جازۋشى بولسام دەگەن ارمانىنا ادال بولدىق. سول نەگىزدە وقيعانى وربىتتىك. قوبالجي تاۋەكەلگە كىرىسكەنىمىزبەن, ناقتى جۇمىس بارىسىندا وقيعانىڭ ىشىنە ەنىپ كەتتىك. كوزىمىزدەگى وسى ءبىر وتتى كورگەن پروديۋسەرىمىز اسقار بولات تا ءبىزدى قولداپ, ءاۋ باستا فيلمگە بولىنگەن قارجىنى ەكى ەسە كوبەيتىپ بەردى. «باستىسى, جاقسى دۇنيە شىقسا بولدى» دەپ قاناتتاندىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە, باستاپقىدا جوسپارلاعان «120 ميلليونعا تۇسىرەمىز» دەگەن ويىمىز قولداۋ تاۋىپ, سوڭىندا فيلم بيۋدجەتى 250 ميلليون تەڭگەنى قۇرادى», – دەدى رەجيسسەر.

الماتى وبلىسىنىڭ جالاڭاش, ساتى اۋىلدارىنىڭ ماڭايىندا وتكەن ءتۇسىرىلىم ءاۋ باستا 18 كۇنگە جوسپارلانعانىمەن, قىس مەزگىلىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەندىكتەن, اۋا رايىنىڭ ءتۇرلى قيىندىعى مەن ۋاقىت بەلدەۋى ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى نەگىزگى جۇمىس 35 كۇنگە سوزىلعان. سونىمەن قاتار بۇل تۋىندىنى تارتىمدى ەتەتىن ەڭ باستى دۇنيە – كەيىپكەرلەر ەكەنى تۇسىنىكتى. ءبىر قىزىعى, شىعارماشىلىق توپ قارساقباەۆ ءفيلمىنىڭ كوركەمدىك ستيليستيكاسىن قاتاڭ ۇستانۋمەن قاتار, اكتەرلىك قۇرامدى دا العاشقى نۇسقاعا بارىنشا ۇقساتىپ تاڭداپتى. قوجانىڭ رولىندە وينايتىن بالانىڭ باستاپقى كەيىپكەرىنەن اۋمايتىندىعى فيلمگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرا تۇسكەن. تەك بۇل تۋىندىدا ءتۇسىرىلىم توبى العاشقى كارتيناداعىداي قوجانى سوڭعى ساتكە دەيىن تابا الماي اۋرەلەنبەپتى. كەرىسىنشە, باس كەيىپكەرگە قاتتى ۇقسايتىن بالانى كورىپ, سول نەگىزدە فيلم تۇسىرۋگە بەل بۋىپتى. تۇركىستان وبلىسىندا تۋعان 15 جاستاعى ايقىن ەلۋبايدىڭ كەلبەتى, ءجۇرىسى مەن مىنەز-قۇلقىنا دەيىن كورەرمەننىڭ جۇرەگىندە ساقتالعان قوجانىڭ ءدال ءوزى. وسىلايشا ول ويلاماعان جەردەن اكتەرگە اينالىپ شىعا كەلگەن.

«فيلم ءتۇسىرىلىمى باستالعاندا ەل ەسىن­دە قوجا بولىپ ساقتالعان تاماشا اكتەر نۇرلان سەگىزباەۆپەن ارنايى جولىعىپ, باتاسىن الدىم. قالاي دەسەك تە, نۇرلان اتا قانشا بۋىن ۇرپاقتىڭ بالالىق شاعىنا بوياۋ بەرگەن تۇلعا عوي. ول كىسىنىڭ سەنىمى مەنى قاناتتاندىردى. سىرتتاي عانا باعا بەرىپ, وسى كۇنگە دەيىن كينوعا ءتۇسۋدى وڭاي دەپ ويلاپ كەلىپپىن. بىراق ءتۇسىرىلىم الاڭىنا كەلگەندە قيىن ەكەنىنە كوزىم جەتتى. وعان قوسا بىرەۋدىڭ ءرولىن سالۋ دەگەن وتە قيىن ەكەن», دەيدى ايقىن ەلۋباي.

سونىمەن قاتار فيلمدە جانتاس – يليار ەگىنباي مەن جانار – ايىم كۇلمەسحان, سۇلتان – ولجاس قالعاپپار مەن مايقانوۆا اپايدىڭ رولىندەگى اكتريسا ينابات ريزابەكوۆا دا اسا ءبىر دالدىك­پەن تاڭدالعانىن ايتىپ ءوتۋىمىز كەرەك. كۇزەتشى اعاي كەيپىندە كورىنگەن كادىر­بەك دەمەسىنوۆتىڭ شەبەرلىگى ادەتتەگىنشە ءوز ­با­بىندا. سول سەكىلدى قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى دۋلىعا اقمولدا, قازاقستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى شامشاگۇل مەڭ­ديا­روۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايرات­كەرلەرى شولپان سىرگەباەۆا, بەكجان تۇرىس, ەركەبۇلان دايىروۆ, ەرجان جارىلقاسىنوۆ, كەنجەبەك باشاروۆ, گۇلشارات جۇباەۆا سىندى كاسىبي ارتىس­تەر ءفيلمنىڭ كوركەمدىك بوياۋىن بايىت­قانى انىق.

كەڭەستىك فورماتتان «بىردە باسى, بىردە اياعى شىعىپ تۇراتىن» شىعارمانى ارينە, ول زاماندا تاسپالاۋ ءبىر باسقا دا, تاۋەلسىزدىك جاستارىنىڭ كوزقاراسى نەگىزىندە ساراپتاۋ مۇلدەم بولەك دۇنيە. وسى تالاپ پەن تالعام تۇرعىسىنان تارازىلاساق, ول قوجادان بۇل قوجانىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ابدوللا قارساقباەۆ ءوزىنىڭ كلاسسيكالىق فيلمىن­دە جەكە ادامداردىڭ تاعدىرى ارقى­لى ۇلت تاعدىرىن كورسەتۋدى, ياعني جالقى­دان جالپىعا ءوتۋدى ماقسات ەتسە, ال جاڭا قوجا­نىڭ جاڭالىعى – رەجيسسەر جالپىدان جالقىعا ءوتىپ, قوعامداعى «كىشكەن­تاي» ادامنىڭ جەكە ماسەلەسىن كورسەتۋگە تىرىسادى. قۋات يبراگيموۆ كەڭەس زامانىن­دا­عى كوپشىلىككە تانىس ءارى تانىمال قوجا بەينەسى ارقىلى بۇگىنگى قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن «كىشكەنتاي» ادامنىڭ ىشكى كۇيىن سيپاتتاۋعا باسىمدىق بەرەدى. سونىسىمەن دە جاڭا زامان ادامدارىنىڭ مىنەز-قۇلقى مەن پسيحولوگياسىنا تەرەڭنەن دەندەۋگە ۇمتىلىپتى, ياعني فيلمدە قوجا عانا ەمەس, جانتاس پەن سۇلتان تاعدىرىنا دا باسقا راكۋرستان ءۇڭىلۋ ۇدەرىسىن بايقادىق. ماسە­لەن, ابدوللا قارساقباەۆتىڭ فيلمىندە جانتاس قوجانىڭ تابيعاتىن تەرەڭنەن اشا ءتۇسۋ ءۇشىن قولدانىلعان كەڭەستىك جۇيەگە يىلگەن, تىلالعىش بالا بولسا, يبراگيموۆتىڭ فيلمىندە ول – كۇردەلى بەينە. بۇرىنعى جانتاسپەن سالىستىرعاندا جاڭا جانتاس الدەقايدا ەسەيگەن ءارى سوعان ساي ماڭايىنا, اسىرەسە, قوجاعا تيگىزەر زيانى دا كۇردەلەنە تۇسكەن. وسىلايشا رەجيسسەر جاڭا قوجادا جانتاستىڭ شىنايى ءموتيۆىن ايقىنداپ, تۇلعاسىنا تەرەڭ ۇڭىلە بىلگەن.

سول سەكىلدى فيلمدەگى سۇلتان بەي­نەسىنىڭ دە ساراپتالۋى كورەرمەنىن بەيجاي قالدىرمايدى. ول فيلممەن سالىس­تىرعاندا, بۇل فيلمدەگى سۇلتان تەنتەك­تىگىن جەڭىپ, سوڭىندا ءتۇزۋ جولعا تۇسكەن كەيىپكەر بيىگىنە كوتەرىلەدى, ياعني سۇلتان «قوجا: جاڭا ساياحاتتا» العاش رەت قولىمەن جاساعان ءىسىن موينىمەن كوتەرەدى. اۋىلداستارىنان, اكەسىنەن, دوسىنان, جالپى قوعامنان كەشىرىم سۇراپ, فيلم سوڭىندا ەسەيگەن جىگىتتىڭ ناعىز ەر ازاماتقا ءتان مىنەزىن كورسەتەدى.

جاڭا تۋىندىداعى تاعى ءبىر جاڭالىق – فيلمگە قوجانىڭ اكەسى قادىر بەينەسىنىڭ ەنۋى. قارساقباەۆ كينوسىندا قادىر بەينەسى فيلم بويى تەك ەلەس بولىپ كەزىپ جۇرسە, جاڭا فيلمدە قوجانىڭ دا, سۇلتاننىڭ دا اكەسى كادر ىشىنە كىرىكتىرىلىپ, ءتىپتى اكە مەن بالا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ قىر-سىرىنا دەندەپ بويلاۋعا قادامدار جاسالعان. قوجا مەن جانار, ميللات پەن قاراتاي اراسىنداعى بايلانىس, وعان ەنە­نىڭ كوزقاراسى, مىنە, وسىنىڭ بارىنە ­فيلمدە لايىقتى باعا بەرىلگەن. دەگەن­مەن, اتالعان وقيعا جەلىسى جاڭا تۋىندى­دا كوتەرىلگەن نەگىزگى (ورتالىق) يدەيا ەمەس. جاي عانا قوجا بەينەسىن اشا ءتۇسۋ ءۇشىن كىرىكتىلىگەن قوسالقى كورىنىستەر. بۇل تۋرالى ستسەناري اۆتورى سادىق شەرىمبەك: «جاڭا تۋىندىنىڭ باستى جاڭالىعى نە؟» دەسەڭىزدەر, ء«جاسوسپىرىم جىگىتتىڭ ءوزىن تابۋ ارقىلى قارا شاڭىراقتىڭ قوجاسىنا اينالۋى» دەر ەدىك. ءيا, قوجانىڭ سوعىس­تان قازا بولعان اكەسىنەن قالعان شاڭىراق­تىڭ يەسىنە اينالعانىن ۇعىپ, ەر جەتكە­نىن ءتۇيسىنۋى – نەگىزگى تاقىرىپ», دەپ جاڭا فيلم تۋراسىنداعى تولعانىسىمىزعا نۇك­تە قويدى.

سونىمەن قاتار قوجانىڭ شاتىردان جازۋ ماشىڭكەسىن تاۋىپ الىپ, پەرنەلەرىن باسىپ, قاعاز بەتىنە الدەنەنى تۇسىرۋگە تىرىسۋى دا – ونىڭ جازۋشى بولسام دەگەن ارمانىنا ءبىرتابان جاقىنداتا تۇسكەندەي ءھام اكە مەن بالا اراسىنداعى رۋحاني ءتىنى مىقتى بايلانىستىڭ قايتا جاندانعانىن ايقىن اڭعارتقانداي. فيلم سوڭىندا باس كەيىپكەر ءوزى ارمانداعانداي ۇلكەن جازۋشى بولىپ, ارمان-مۇراتىنا جەتەدى دە. وسى ارقىلى شىعارماشىلىق توپ بالا ارماننىڭ تاۋ قوپارىپ, تاس ۇگىتەرلىك الاپات كۇشكە يە ەكەندىگىن دە ءساتتى جەتكىزە بىلگەن.

ۇلكەن جۇمىس اتقارىلعان جەردە ازدى-كوپ كەمشىلىكتەردىڭ دە كەزدەسۋى زاڭدىلىق قوي. سول سەكىلدى بۇل فيلمدە دە وتە قىسقا ۋاقىتتا تۇسىرىلگەن اسىعىستىقتىڭ سالقىنى ونىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىنە ءبىرشاما كەرى اسەر ەتكەنى بايقالدى. ەكرانداعى شولتاڭ-شولتاڭ ەتىپ سوڭى اياقتالماي قالعان كادر­لار, قارساقباەۆ قولتاڭباسىنا اسىرە ەلىكتەۋ, اكتەرلەردىڭ ءۇن قۇبىلتۋىنداعى جاساندىلىق, سونىمەن قاتار فيلمدە­گى ءتۇرلى پلاكات, قاعازداردا جازىلعان ماتىندەردەگى پۋنكتۋاتسيالىق قاتەلەر دە ەرىكسىز نازارىڭدى اۋدارتپاي قويمايدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە كەز كەلگەن فيلم رەداكتورلارىنا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى ءھام سونى ماماندار ءجىتى سەزىنسە ەكەن دەگەن تىلەك قالدى كوكەيدە.

بىراق قالاي دەسەك تە, بەردىبەك سوق­پاقباەۆ شىعارماسى نەگىزىندە تۇسى­رىلگەن ابدوللا قارساقباەۆتىڭ «مەنىڭ اتىم – قوجا» ءفيلمى – قازاق كينوونەرى­نىڭ التىن قورىنا قوسىلعان بىرەگەي تۋىن­دى ەكەندىگىنە ەشكىمنىڭ داۋى بولماسا كەرەك. ءوزىن الدەقاشان شەبەرلىك بيىگىندە دالەلدەگەن شىعارمانىڭ ورنىن باسۋ دا مۇمكىن ەمەس. ال ەندى وسى ءبىر كلاسسيكانىڭ جالعاسى رەتىندە جارىق كورگەن جاڭا فيلم ءدال سول دەڭگەيگە جەتپەسە دە, كينو ونەرىنەن ءوز ورنىن الىپ, تۇعىرىن بەكىتە الا ما؟ ول – باسقا ماسەلە. ونى الدا ۋاقىت پەن كورەرمەننىڭ تالعامى كورسەتە جاتار.