پارلامەنت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارناۋلى بەتى

اقجايىقتىڭ احۋالى الاڭداتادى وزەن – جەر-انانىڭ تۇلا بويىنا ءنار تاراتاتىن تىرشىلىك تامىرى. سول سەبەپتى ول مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق رەسۋرستارىنىڭ بىرىنە جاتادى. وزەندەر باسقا دا تابيعات بايلىقتارى سەكىلدى وزىنە نازار اۋدارۋدى جانە “جاڭعىرۋ” ۇدەرىسى ءۇشىن قورعاي ءبىلۋدى قاجەت ەتەدى. ترانسشەكارالىق سۋلار ماسەلەلەرى بويىنشا قازاق­ستاندىق-رەسەيلىك بىرلەسكەن جۇمىستاردى اتقارۋدى رەت­تەيتىن قۇقىقتىق-كەلىسىمدىك بازا سوناۋ 1990-جىلدارى قابىل­دانعان قۇجاتتارمەن بەكىتىلگەن بولاتىن. ول قۇجاتتار بۇگىنگى زامان تالابىنا جاۋاپ بەرە المايدى. ويتكەنى, سوڭعى ون جىلدا كوپتەگەن كەشەندى ەكولوگيالىق ماسەلەلەر جيناقتالىپ قالدى. سونىڭ ىشىندە جايىق وزەنى اياسى بويىنشا تول­عان­دىرىپ وتىرعان ماسەلەلەر وتە كوپ. ورال تاۋىنان باستاۋ الاتىن ايگىلى اساۋ وزەنىمىز سۋى از قازاق­ستان عانا ءۇشىن ەمەس, رەسەي ءۇشىن دە ەرەكشە مەملەكەتتىك ماڭىزى بار كۇرەتامىر بولىپ تابىلادى. وزەن­نىڭ ۇزىندىعى 2 مىڭ 428 شاقىرىم بولعاندىق­تان, اكۆاتورياسى مەن قويناۋى شەكارالاس وتىرعان ەكى ەلدىڭ ايماقتارىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ نەگىزى بولىپ كەلەدى. سونداي-اق ول – كاسپي باسسەينى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتارىنىڭ جالعىز تابيعي تۇردە ۋىلدىرىق شاشاتىن مەكەنى. سوڭعى جىلدارى جايىق وزەنى ماڭايىنداعى ەكولوگيالىق جاعداي كۇردەلەنە ءتۇستى. جايىقتىڭ ءبىر ساعاسى – ەلەك وزەنىندەگى التىۆا­لەنتتىك حرومنىڭ مولشەرى كەيبىر كەزدەردە مولشەردەن بىرنەشە ەسە اسىپ تۇسەدى. رەسەي فەدەراتسياسى مەن قازاقستاننىڭ كوپتەگەن زاۋىت­تارى وزدەرىنىڭ وزەنگە اعىزاتىن وندىرىستىك سۋلارىنىڭ كولەمىن ازايتپاي وتىر. وزەن ارناسىنىڭ باتپاقتانۋ ءۇردىسى توقتار ەمەس. وسىعان بايلانىستى بۇگىن جۇيەلى تۇردەگى وزەن ءتۇبىن تازارتۋ مەن جاعا­سىن بەكىتۋ, ارناسىن توسقاۋىل­داردان تازارتۋ, سوڭعى ون جىلدىقتا 30 ەسە ازايعان جايىق-كاسپي بەكىرە تۇقىمداس بالىقتارىنىڭ كوبەيۋىن قالپىنا كەلتىرۋ سەكىلدى جۇمىستاردى اتقارۋ قاجەت. ەكى ەلدىڭ عالىمدارى دا وسىنداي ۇستانىمعا كەلىپ وتىر. قازاقستان ءۇشىن تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – وزەن اعىسىن جايىق باسسەينىنىڭ جوعارى اعىسىنداعى ءىرى سۋ قويمالارىمەن جاساندى تۇردە رەتتەۋ. وسىنىڭ ءوزى وزەن اعىسىنىڭ تومەنگى جا-عىندا سۋ رە-سۋرستارىنىڭ ازايۋىنا اكە-ءلىپ سوعۋدا ءجا­نە وزەن اعى­سىن ءارى قاراي رەتتەۋ جوس­پارى جايىق­قا ەكولو­گيا­لىق قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. قازاقستان مەن رەسەي ترانسشەكارا­لىق سۋلاردى قورعاۋ تۋرالى حەلسينكي كە­لىسىمىن زاڭ-داستىردى. الايدا, ونىڭ ەرەجەلەرىنىڭ جالپى سيپاتى باسقا قۇجاتتاردا ناقتىلاۋدى قاجەت  ەتەدى. ويتكەنى, بۇل اراداعى تاجىريبە وزەننىڭ بارلىق اياسى ءۇشىن سۋ-شارۋاشىلىق ماقساتتارىنا جەتۋگە باعىتتالعان كەشەندى باعدارلامانىڭ جوقتى­عىن, ءار وبلىسپەن جەكەلەگەن سۋدى قورعاۋ مىندەتتەرىن شەشۋ تالپى­نىستارى ەشقانداي دا ناتيجە بەرمەي وتىرعانىن كورسەتەدى. ءبارىمىز دە سىرداريا مەن ءامۋ­داريا وزەندەرىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن  ەسەپسىز پايدالانۋدىڭ سوڭى ارال تەڭىزىنىڭ قاسىرەتىنە دۋشار ەتكەنىن بىلەمىز. ەندى جايىقتىڭ وسىنداي جاعدايعا تاپ بولماۋى ءۇشىن بىرلەسە وتىرىپ قيمىلداۋىمىز قاجەت. وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ وزەننىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋ بويىن­شا قازاقستاندىق-رەسەيلىك ۇكىمەت­ارالىق كوميسسيا قۇرۋدى تاپسىرعان بولاتىن. ساراپشىلار جايىقتى قۇتقارۋدىڭ ارنايى قورىمەن تولىقتىرۋدى ۇسىنىپ وتىر. بۇل بىركەلكى باسسەيندىك باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋ مۇمكىندىگى مەن الەمدىك قوعامداستىققا ترانسشە­كارالىق وزەندەردى ءوزارا پايدالا-نۋدا يننوۆاتسيالىق ۇلگى كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنى انىق. بىرلەسكەن جانە كەلىسىلگەن ارە­كەتتەر جاساۋ قاجەتتىلىگى ورىنبور, باتىس قازاقستان, اتىراۋ جانە اقتوبە وبلىستارى جۇرتشىلىعى تاراپىنان وڭ قابىلدانىپ وتىر. وسى وڭىرلەردىڭ بەلسەندىلەرى بىرلەسىپ, 8 رەت جايىق وزەنى بويىنا ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىردى. ونىڭ سوڭى تەگەۋرىندى حالىقتىق قوزعا­لىسقا اينالدى. ەكسپەديتسيا جۇ­مىس­تارىنىڭ قورىتىندىسى بويىن-شا قازاقستان مەن رەسەي مەملە­كەتتەرىنىڭ جانە ۇكىمەتتەرى باسشى­لارىنىڭ اتىنا وسىعان بايلانىستى ۇسىنىستار جولداندى. ءوزىمىزدىڭ وسى نيەتتەرىمىزدى ءىس جۇزىنە اسىرۋ ءۇشىن بىرقاتار ماسەلەلەردى شەشۋ ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىن. اتاپ ايتقاندا, ەكى مەملەكەتتىڭ ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋ مەن ۇنەمدى پايدالانۋ اياسىندا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋ قاجەت. ەكى مەملەكەتتىڭ سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋىن ەسەپتەي وتىرىپ, سۋدى تاراتۋدىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن جاساۋ جانە قابىلداۋ كەرەك. بىرلەسكەن سۋ شارۋاشىلىعى شارالارىن, اسىرەسە, وزەن ارناسىن توسقاۋىلداردان تازارتۋ بويىنشا قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن شەشۋ دە وتە ماڭىزدى. قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا وزەننىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاپ قالۋ جونىندەگى قور قۇرۋ ارقىلى جانە جايىق وزەنى ترانسشەكارالىق سۋلا­رىن ۇنەممەن پايدالانۋ جانە ءبىر­لەسىپ قورعاۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىندە تۇر. سونىمەن قاتار, قازاقستاندا دا, رەسەيدە دە جايىق وزەنى ماسە­لەلە­رىن شەشۋ بويىنشا ماقساتتى جانە ۇيلەسىمدى مەملەكەتتىك باعدار­لا­مالاردى جاساۋ جانە ەنگىزۋ قاجەت. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي ايماقتار جەكە جەلىلەرىن دامىتۋ ءۇشىن رەسەي فەدەراتسياسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ايما­عىنداعى جايىق وزەنى جاعالاۋ­لارىنىڭ بويىنا ەرەكشە قورعالا­تىن تابيعي ايماقتارىن انىقتاۋ تۋرالى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلداۋ ماسەلەسى دە شەشىمىن تاپقانى ءجون. سونداي-اق باسسەيندىك جۇيەلەرگە نەگىزدەلگەن سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ جاڭاشا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. وسى پوزيتسيالاردىڭ نەگىزىندە جايىق وزەنى باسسەينى اينالاسىندا قالىپتاسقان جاعدايعا الاڭداۋشى­لىق ءبىلدىرىپ وتىرعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسى­موۆ مىرزاعا ۇسىنىس جولدادى. وندا دەپۋتاتتاردىڭ, بارلىق ءمۇد-دەلى مينيسترلىكتەر مەن ۇيىمدار­دىڭ, باتىس قازاقستان, اتىراۋ جانە اقتوبە وبلىستارى اكىمدىكتە­رىنىڭ قاتىسۋىمەن جايىق وزەنى باسسەينى ەكوجۇيەسىنىڭ احۋالى, ونى قورعاۋ جانە رەسەيمەن بىرلەسىپ سۋدى پايدالانۋدىڭ كەشەندى ماسەلەلەرىن رەتتەۋ ءۇشىن ۇكىمەت دەڭگەيىندە ارنايى كەڭەس وتىرىسىن وتكىزۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. الداعى ۋاقىتتا اقجايىقتى قورعاۋعا بايلانىستى كەشەندى ماسەلەلەر جوعارى دەڭگەيدەگى كەلەلى باس-قوسۋلاردىڭ تالقىسىنا ءتۇسىپ, ناقتى شەشىمدەرگە كەلۋگە ىقپال ەتەدى دەپ ويلايمىن. تەك وسىنداي بىرلەسكەن ناقتى قادامدار جاساۋ ارقىلى عانا ماقساتىمىزعا جەتە الامىز. ەلەنا تاراسەنكو, ءماجىلىس دەپۋتاتى. دەپۋتاتتىق توپتىڭ القالى جيىنى پارلامەنت ماجىلىسىندە “جاڭا قازاقستان” دەپۋتاتتىق توبىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى ءوتتى. وتى­رىستا قازاقستاندا بۇگىنگى تاڭداعى كوم­پيۋتەرلىك باعدارلا­مالارعا جانە تۇرمىستا قولدا­نى­لاتىن جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەرگە قازاق ءتىلىن ەنگىزۋ ماسەلەسى قارالدى. سونىمەن بىرگە, قازاق ءتىلىن ۇيرە­تۋدەگى كومپيۋتەرلىك باعدار­لامالاردى جەتىلدىرۋ, قازاق ءتىلدى ءىT-مامانداردى دايىنداۋ, ۇيالى بايلانىس قىز­مەتىندەگى قازاق ءتىلىن قولدانۋ­دىڭ جاي-كۇيى تالقى­لاندى. اتالعان وتىرىسقا دەپۋتات­تىق توپتىڭ مۇشەلەرى, مينيس­ترلىكتەر مەن باق وكىلدەرى قاتىس­تى. كوتەرىلگەن ماسەلەلەر بويىنشا يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولو­گيالار مينيسترلىگى تەح­نيكالىق رەتتەۋ جانە مەترو­لوگيا كوميتە­تى­نىڭ, مادەنيەت مينيسترلىگى ءتىل كوميتەتىنىڭ, بايلانىس جانە اقپارات مينيس­ترلىگى بايلانىس جانە اقپارات­تاندىرۋ كوميتەتى­نىڭ توراعا­لارى بايانداما جاسادى. وتىرىستا اقپاراتتىق تەح­نولوگيالارعا قازاق ءتىلىن ەنگىزۋ ماسەلەسى بويىنشا جۇيەلى جۇ­مىس جۇرگىزۋ قاجەتتىگى ايتىل­دى. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا ارنالعان باعدارلامادا وسى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارى جوعارى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قارالۋى تيىستىگى ۇسىنىلدى. دەپۋتاتتىق توپتىڭ وتىرىسىندا قابىلدانعان ۇسىنىستار ۇكىمەتكە جولداندى. ساۋلە دوسجانوۆا, جۋرناليست. ءسىزدى نە تولعاندىرادى؟ بۇل ماسەلە كەزەك كۇتتىرمەيدى بۇگىنگى تاڭدا شىعىس قازاق­ستان وبلىسى, سەمەي قالاسىن جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيە­سىندە 2010-2011 جىلدىڭ  جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىنا دەيىن كەزەك كۇتتىرمەي شەشۋدى قاجەت ەتەتىن بىرنەشە وزەكتى ماسەلەلەر بار. بىرىنشىدەن, قازىرگى ۋاقىتتا جۇمىس ىستەپ تۇرعان تەتس-1 ەنەرگوكوزىنىڭ قوندىرعىلىق قۋاتى – 410 گكال/ساع, الايدا, بۇگىنگى تاڭداعى وندىرەتىن ناقتى قۋاتى – 140 گكال/ساع, قوسىمشا ەنەرگوكوزدەر­دەن الىناتىن قۋات – 200 گكال/ساع. بۇعان قوسا, جۇ­مىس ىستەپ تۇرعان 7 جىلۋ قازان­دى­عىنىڭ 5-ءۋى 1930-1950-جىلدار ارالىعىندا سالىنعاندىعىن ەسكەرەتىن بولساق, قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداعى تەحنولو­گيالىق جابدىق­تاردىڭ بارلىعى­نىڭ توزىعى جەتكەن, سونىڭ سالدارىنان بۇگىنگى تاڭدا 60 گكال/ساع. جىلۋ قۋاتى جەتىسپەيدى. تەتس-1 ەنەرگوكوزىنەن جىلى­ناتىن سەمەي قالاسىنىڭ سول جا­عالاۋىنا قاجەتتى جىلۋ قۋاتىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن تولتىرۋ ماقسا­تىندا 2009 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ  سۋ جىلىتاتىن 2 قازانى بار ارنايى قازاندىق قۇرىلىسى باستالدى. 2011 جىلى, جاڭا قۋات كوزىن ىسكە قوسقانعا دەيىن, “تەپلوكوممۋنەنەرگو” مەملەكەتتىك قازىنالىق كاسىپ­ورنى ساپالى جىلۋ بەرۋدى تولىققاندى قامتاماسىز ەتە المايدى. 2010-2011 جىلدىڭ جىلۋ ماۋسىمىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان قازاندىق­تاردى توقتاتپاۋ ءۇشىن, سول ار­قىلى قالانىڭ بارلىق الەۋمەت­تىك-تۇرمىستىق وبەكتىلەرىنىڭ ۇزدىكسىز قىزمەت ەتۋىن, جىلۋدىڭ ۋاقتىلى بەرىلۋىن  قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تەتس-1 ەنەرگوكوزىنىڭ 4 جىلۋ قازاندىعىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋدىڭ جوسپارى قۇرىلدى. ەكىنشىدەن, تسەمەنتشىلەر كەن­تىندە ورنالاسقان ورتالىق جىلۋ پۋنكتى (تستپ-506) مەن جاڭاقۇ­رى­لىس اۋدانىندا ورنالاسقان جىلۋ پۋنكتىنەن (تستپ-410) تارايتىن بارلىق اۋدانىشىلىك جەلىلەر اپاتتى جاعدايدا تۇر. سول سەبەپتى وتكەن جىلۋ ماۋسى­مىندا قازان­دىق­تاردىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋ رەجىمى بىرنەشە ءمار­تە بۇزىلدى, اتالعان اۋدانداردى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە كوپ­تەگەن كەدەرگىلەر ورىن الدى. تستپ-506 جانە تستپ-410 جىلۋ پۋنكتتەرىنىڭ اۋدانىشىلىك جىلۋ جەلىلەرىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە سمەتالىق قۇجاتتاماعا سايكەس 135,676 مىڭ تەڭگە قاراجات كەرەك. ۇشىنشىدەن, 2006 جىلدان بەرى قالادا جىلۋ جۇيەسى وبەكتىلەرىن مودەرنيزاتسيالاۋ مەن قايتا قۇرۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى باعدارلامانىڭ اياسىندا يۋنوست كەنتى مەن اۋەزوۆ داڭعى­لى بويىنداعى ماگيسترالدى, سونداي-اق اۋدانىشىلىك جىلۋ جەلىلەرى, “103-103ا” جانە “عاب­باسوۆ” قازاندىقتارى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. كەيبىر جەرلەردە جىلۋ كوزدەرىن جالعايتىن جاڭا جەلىلەر سالىندى. الايدا, قايتا قۇرىلعان جەلىلەردى گيدراۆلي­كالىق جوندەۋ جۇمىسى سمەتالىق ەسەپتەردە ەسكەرىلمەگەن. سول سەبەپتى قازىرگى كەزدە قالانىڭ جىلۋ جەلىلەرىنىڭ گيدراۆليكالىق جۇيەسىن جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى كەرەك. بۇل ءىستى جۇزەگە اسىرۋ 120 ملن. تەڭگە كولەمىندە قاراجات قاجەت ەتەدى. وكىنىشكە قاراي, وڭالتۋ پرو­تسەسىنەن ءوتىپ جاتقان كاسىپورىندا دا, قالالىق بيۋدجەتتە دە اتالعان جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋعا قارجى جوق. وسى ايتىلعان ماسەلەلەرگە باي­لانىستى ۇكىمەت سەمەي قالاسىنىڭ تەتس-1 جىلۋ كوزىنىڭ 4 قازاندىعىن جوندەۋ جۇمىستا­رىنا 244,0 ملن. تەڭگە, تستپ-506 جانە تستپ-410 جىلۋ پۋنكتتە­رىنىڭ اۋدانىشىلىك جىلۋ جەلىلەرىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە 135,676 مىڭ تەڭگە جانە جىلۋ جەلى­لەرىن گيدراۆليكالىق ءجون­دەۋ­دەن وتكىزۋگە 120 ملن. تەڭگە قاراجات ىزدەستىرسە, ساۋاپتى ءىس اتقارعانى بولار ەدى. ايتپەسە, پروبلەما باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس كۇيىندە قالا بەرەتىنى انىق. ەربولات ءاپسالياموۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى. وشپەس داڭق اكادەمياعا باتىردىڭ ەسىمى قاشان بەرىلەدى؟ “مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن” قازاق حالقى تاريحتا نەبىر زۇلماتتى جىلدار مەن  قاندى قىرعىنداردى باستان وتكەرىپ, بۇتىندەي ءبىر ۇلتتىڭ جويىلىپ كەتۋىنە جول بەرە جازدا­عان قانشاما سۇرقيا ساياسات پەن ارامزا ارەكەتتەردى باستان وتكەردى. سولاردىڭ  “ات اۋىزدىعىمەن سۋ ءىش­كەن, ەر ەتىگىمەن سۋ كەشكەن” ەڭ ءبىر قايعىلى كەزەڭدەرى  ۇلى وتان سوعىسىمەن بايلانىستى. وسى سوعىستا جان الىسىپ, جان بەرىسىپ, وتانىنىڭ جولىندا جانىن قۇربان ەتكەن ەسىل ەرلەردىڭ ەرلىك ىستەرى ماڭگىلىك حالىق جادىندا ساق­تا­لارى ءسوزسىز. بۇل سوعىستىڭ قانشاما حالىقتار ءۇشىن, قانشاما ەلدەر ءۇشىن زارلى بولعانى سونشا­لىق, ونىڭ زاردابى سوعىستىڭ اياقتالعانىنا جارتى عاسىردان اسسا دا ۇمىتىلا قويعان جوق. قايتا كەرىسىنشە, وسى سوعىسپەن بايلانىس­تى بۇرىن بۇرمالانىپ كەلگەن نەمەسە ءتيىستى دەرەكتەردىڭ جوقتىعى­نان مۇلدەم كەرەعار تۇسىنىك قالىپ­تاستىرىپ كەلگەن كوپتەگەن فاكتى­لەردىڭ بەتى اشىلىپ, كوپتەگەن جاۋىنگەر ازاماتتاردىڭ ەلەنبەي كەلگەن ەرلىكتەرى تاريحتان لايىقتى ورنىن الۋدا. وكىنىشكە قاراي, جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەكتەر ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ, باتىر اتانعان قازاق ازاماتتارىنىڭ بىزگە بەلگىلى بولعاندارى عانا. ۋاقىت وتە كەلە سۇراپىل سوعىستىڭ بىزگە بەيمالىم جاقتارى اشىلا باستاعان سايىن, قازاق باتىرلارىنىڭ سانى ءالى دە ارتا تۇسەر دەگەن ءۇمىت تە جوق ەمەس, ارينە. جالپى, قازاقتان شىققان ۇلى وتان سوعىسى باتىرلارىنىڭ قاتا­رىندا كەڭەستىك جۇيە ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن ەرلىگى كەزىندە دۇرىس باعا­لانباي, كوپشىلىك اراسىندا تالاي تارتىس تۋدىرىپ كەلگەن اسىل ازا­مات­تاردىڭ ءبىرى, ۇلى وتان سوعى­سىن­دا رەيحستاگقا تۋ تىگىپ, العاش رەت ۇلى جەڭىستىڭ جالاۋىن جەلبىرەتكەن  راقىمجان قوشقارباەۆ ەكەنى بارشامىزعا ءمالىم. باتىر دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن, 1999 جىلعى 7 مامىردا قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زيدەنتى جارلىعىمەن  ر.قوشقار­باەۆقا حالىق قاھارمانى اتاعى بەرىلدى. بۇگىندە اقمولا وبلىسىنىڭ قوسشى اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپ ونىڭ ەسىمىمەن اتالادى. دەگەنمەن, باتىردىڭ رۋحىنا تاعزىم رەتىندە مۇنداي دارەجەلەر­مەن شەكتەلىپ قويماي, قارجى پوليتسياسى اكادەمياسىنىڭ ۇجى­مى, ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى مەن تسەلينوگراد اۋدانى جۇرتشىلىعىنىڭ قولداۋ­لارىمەن قارجى پوليتسيا اكادە­ميا­سىنا راقىمجان قوشقارباەۆ­تىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى قۇجاتتار جيناپ, ۇستىمىزدەگى جىلعى  ءساۋىر ايىندا مادەنيەت مينيسترلىگىنە ۇكىمەت جانىنداعى مەملەكەتتىك ونوماستيكا كوميسسياسىندا قاراس­تىرىپ, جەڭىس  كۇنىنىڭ 65 جىلدى­عىنا اكادەمياعا باتىر ەسىمىن بەرۋدى سۇراعان بولاتىن. الايدا, اتالعان اكادەمياعا ر. قوشقارباەۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ماسەلە بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوز شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. ەر ەسىمىن ەل ەسىندە ساقتاۋ – پارىز. تاعدىر تالكەگىندە مويىماعان راقىمجان قوشقارباەۆتاي ۇلدى ۇرپاققا دارىپتەۋ – پارىز. ەر ەسىمىن ەلگە ورالتۋ – ول دا پارىز. اكادەمياعا باتىر ەسىمىن بەرۋدىڭ ماقساتى مەن باستى يدەياسى – بولاشاق قارجى پوليتسەيلەرى مەن كەدەنشىلەرىندە وتانىمىز – ەگەمەن, تاۋەلسىز قازاقستان جانە ونىڭ داڭقتى ۇلدارى ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىن قالىپتاستىرۋ. اتالعان ماسەلەدە كەدەرگىلەر بولماسا, ونى شەشەتىن ۋاقىت جەتتى. جالپى, بۇل باستاماعا نە نارسە كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن, ەش نارسە دە. دەمەك, اكادەمياعا باتىردىڭ ەسىمى جەدەل بەرىلۋى ءتيىس. روزاقۇل حالمۇرادوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى. اپات ايماقتارى دەپۋتاتتار نازارىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ساعىنبەك تۇرسىنوۆ پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, الماتى وبلىسى مەن شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا تابيعات اپاتتارىنان زارداپ شەككەن تۇرعىندارعا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان كومەك پەن بولىنگەن قارجىنىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋ جايى تۋرالى سۇراعان ەدى. جاقىندا دەپۋتاتقا پرەمەر-ءمينيستردىڭ قولى قويىلعان جاۋاپ حات كەلىپ ءتۇستى. وندا بىلاي دەلىنەدى: “بۇگىنگى تاڭدا الماتى وبلىسى, قىزىلاعاش اۋىلى تولىقتاي قالپىنا كەلتىرىلىپ, 200 ءۇي جاڭادان سالىنىپ, تۇرعىندارعا بەرىلدى. اۋىلدى اباتتاندىرۋ جۇمىستارى ودان ءارى جۇرگىزىلۋدە. شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى زارداپ شەككەن تۇرعىندارعا كومەك كورسەتۋ, قۇرىلىس جۇمىستارى جوسپارلى تۇردە ءجۇرىپ جاتىر. وسى كۇنگە دەيىن شىعىس قازاقستان جانە الماتى وبلىستارىندا ورىن العان توتەنشە جاعدايلاردىڭ سالدارىنان بولعان اۋىرتپا­لىق­تار­دى جويۋعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ رەزەرۆىنەن جالپى 8 233,0 ملن. تەڭگە ءبولىندى, اتاپ ايتقاندا: شىعىس قازاقستان وبلىسىنا – 4 003,2 ملن. تەڭگە (1 439,4 ملن.تەڭگە يگەرىلدى); الماتى وبلىسىنا – 4 229,8 ملن. تەڭگە (2 940,3 ملن.تەڭگە يگەرىلدى). اتالعان شىعىندار شەڭبەرىندە زارداپ شەككەن وڭىرلەردىڭ حالقىنا ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋمەن قاتار, تۇرعىن ۇيلەردى جوندەۋ, سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىن, ەلەكتر ەنەرگياسى جەلىلەرىن قايتا قۇرۋ, جاڭا تۇرعىن ۇيلەر سالۋ سياقتى شارالار كوزدەلگەن. الماتى جانە شىعىس قازاقستان وبلىستا­رىنا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا بارلىق جەرگىلىكتى ورگاندار تاراپىنان قارجى اۋدارىلدى. اتاپ ايتقاندا, شىعىس قازاقستان وبلىسىنا – 700,0 ملن. تەڭگە (88,3 ملن.تەڭگە يگەرىلدى); الماتى وبلىسىنا – 870,0 ملن. تەڭگە (565,5 ملن.تەڭگە يگەرىلدى). قازىرگى ۋاقىتتا, سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن جەكە تۇلعالارعا مال ساتىپ الۋ ءۇشىن “اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى” اق ارقىلى جەڭىلدەندىرىلگەن نەسيەلەندىرۋ جۇيەسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارى ازىرلەندى. بۇل رەتتە, قور شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ شاعىن نەسيە ۇيىمىن نەسيەلەندىرۋ كەزىندە مەرزىمى 5 جىلعا دەيىنگى ۋاقىتقا جىلىنا ۇستەماقىسى 5,5%-دى قۇرايتىن نەسيە مولشەرلەمەسىن بەكىتتى. قازىرگى ۋاقىتتا, جۇرگىزىلگەن كونكۋرستىڭ ناتيجەسى بويىنشا, “ەرتىس” شاعىن نەسيە ۇيىمى” جشس جەڭىمپاز بولىپ تانىلدى. سوڭداي-اق قور 2010 جىلعى 5 مامىرداعى نەسيەلىك كەلىسىم-شارتقا سايكەس سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن جەكە تۇلعالارعا مال ساتىپ الۋ ءۇشىن كەلەشەكتە نەسيەلەندىرۋ ماقساتىندا سەرىكتەستىككە 350 ملن.تەڭگە سوماسىندا نەسيە قورىن اۋدارعان. نەسيەلەر بەرۋ كەلەسى تالاپتارعا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى: - پايىزدىق ستاۆكاسى 7%-دان جوعارى ەمەس; - نەگىزگى قارىزدى تەڭدەي ۇلەسپەن وتەۋ – 5 جىلعا; - ءبىر قارىز الۋشىنى نەسيەلەندىرۋدىڭ ەڭ جوعارعى سوماسى 1 000 اەك-كە دەيىن (1 413 000 تەڭگەگە دەيىن); - نەسيەلەندىرۋ مەرزىمى 60 ايعا دەيىن. بۇل رەتتە, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى 5% كولەمىندەگى پايىزدىق مولشەرلە­مەنى سۋبسيديالايدى جانە قارىز الۋشى (جەكە تۇلعا) 2%-دىق مولشەردە تولەيتىن بولادى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى مال ساتۋعا مۇمكىندىگى بار شارۋاشىلىقتاردىڭ تىزىمدەرى مەن شىعىن سوماسىن جانە اۋىر تابي­عات جاعدايلارىنىڭ سالدارىنان ولگەن مالدىڭ سانىن انىقتاپ, سەرىكتەستىككە جولدادى”. “وكىنىشكە قاراي, ۇكىمەت باسشىسى جەكە كومپانيالار مەن جەكە تۇلعالاردان تۇسكەن قاراجاتتىڭ كولەمى مەن ونىڭ جۇمسالۋ بارىسى جونىندەگى ساۋالعا جاۋاپ بەرمەپتى. دەسەك تە, قيىن-قىستاۋ جاعدايدا بۇكىل ەل بولىپ زارداپ شەككەن تۇرعىندارعا ۇلكەن باۋىرمالدىق, جاناشىرلىق تانىتتى. قىزىلاعاش اۋىلىنداعى وقيعانىڭ ەرتەسى كۇنى-اق بارلىق جەرلەردە ادامدار قولۇشىن سوزىپ, ماتەريالدىق جانە قارجىلاي كومەك بەرىپ جاتتى. بۇل حالقىمىز­دىڭ ءاۋىزبىر­شىلىگىنىڭ, باۋىرمالدىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولدى”, – دەي كەلىپ دەپۋتات الداعى ۋاقىتتا دا وسى ماسەلە دەپۋتاتتاردىڭ نازارىندا بولاتىنىن ەسكەرتىپ, ەگەر قۇقىعى بۇزىلعان, كومەككە قول جەتكىزە الماعان تۇرعىندار بولسا حابارلاسۋىن ءوتىندى. دوستىق دانەكەرى ەلشىمەن كەزدەستى پارلامەنت سەناتى حالىق­ارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى قۋانىش سۇلتانوۆ كورەيا رەسپۋب­ليكاسىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى لي ب¿ن-حۆامەن كەزدەستى, دەپ حابارالادى وسى پالاتانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. اڭگىمەلەسۋشىلەر كوپجاقتى قازاقستان-وڭتۇستىك كورەيا ىنتى­ماقتاستىعىنىڭ سەرپىندى دامۋ قارقىنىن, كەلىسىمدىك-قۇقىقتىق بازانى ودان ءارى جەتىلدىرۋدىڭ كەلەشەگىن اتاپ ءوتتى. “قازاقستان كورەيا رەسپۋبليكا­سىمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى ودان ءارى دامىتۋعا, بارلىق دەڭگەي­لەردەگى, ونىڭ ىشىندە پارلامەنت­ارالىق بايلانىستاردا تۇراقتى قاتىناس ورناتۋعا مۇددەلى”, – دەدى ق.سۇلتانوۆ. ونىڭ پىكىرىنشە, دوستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىك اياسىنداعى قاتىناستاردى دامىتۋعا ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارى جاساعان ساپارلارى تىڭ سەرپىن بەرمەك. ەلشى لي ب¿ن-حۆا ەكى ەل پار­لامەنتتەرىنىڭ اراسىنداعى بايلا­نىستاردى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى­لىعىنا توقتالىپ, پالاتا باسشى­سىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازاق­ستاندىق پارلامەنتشىلەردى كورەيا رەسپۋبليكاسىنا رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىردى. باستى بايلىق سانيتارلىق اۆياتسيا — ماڭىزدى سالا سانيتارلىق اۆياتسيا كەڭەس وداعى كەزىندە اۋىل تۇرعىندارىنا وتە قاجەتتى جانە مەملەكەت تارا­پىنان قوماقتى كومەك كورسەتىلەتىن سالانىڭ ءبىرى بولعان ەدى. بىراق, 90-شى جىلداردان باستاپ سانيتارلىق اۆياتسيانى قارجىلاندىرۋ جەتكى­لىكسىز بولعاندىقتان, بۇل مەديتسينا­لىق كومەك ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىنىڭ, اسىرەسە, شەتتەگى اۋىل تۇرعىندا­رىنىڭ قولى جەتپەيتىن قىزمەت ءتۇرى بولىپ قالدى. دەگەنمەن, قازىر ەلىمىزدە وڭ قا­دامدار جاسالۋدا. وتكەن جىلى “حا-لىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسى قابىل­داندى. ونىڭ 50-ءشى بابىنا سايكەس سانيتارلىق اۆياتسيا – شۇعىل مەديتسينالىق كومەك ۇسىنۋ نىسانى بولىپ بەكىتىلدى. “حالىق دەنساۋلى­عى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى” كودەكسكە سايكەس ۇكىمەتتىڭ 2009 جىلعى 15 جەلتوقسانداعى №2136 قاۋلىسىمەن سانيتارلىق اۆيا­­تسيا تەگىن مەديتسينالىق كومەك­تىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىنىڭ تىزبەسىنە ەنگىزىلگەن. سونىمەن, زاڭدار قابىلدانىپ, سوعان وراي زاڭنامالىق اكتىلەر مەن قاۋلىلار شىعارىلدى. ال تۇرعىن­دارىمىز بولسا: “رەسپۋبليكادا سانيتارلىق اۆياتسيا قايتادان جاڭاراتىن كەز قاشان كەلەدى؟” دەپ كۇتۋمەن ءجۇر. ال ۇستىمىزدەگى جىلى الماتى مەن شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا ورىن العان اپاتتار مۇنداي جاعدايدا تىكۇشاقتاردىڭ وتە قاجەت ەكەنىن ايقىنداپ بەردى. قانشا ادامنىڭ ءومىرى تىكۇشاقتىڭ ارقاسىندا امان قالدى! سول سەكىلدى جاي كۇندەردە دە اۋىل تۇرعىندارى قاتتى سىرقاتقا تاپ بولعان جاعدايدا ونى اۋرۋحا­ناعا جەتكىزۋدىڭ قيىندىعى وتە كوپ. ماسەلەن, قالا تۇرعىندارىنا جەدەل مەديتسينالىق كومەك كورسەتكەندە شەتەلدىك اۆتوكولىك جىبەرىلەدى, ال اۋىلداردا كوپ جاعدايدا ەسكى “ۋاز” ماشينەلەرى جۇرەدى. بۇل, اسىرەسە, ايەلدەر بوساناتىن كەزدە ۇلكەن قولايسىزدىقتار تۋىنداتادى. وسى ورايدا تومەندەگىدەي ساۋال­دار تۋىندايدى: قازىرگى كەزدە ساني­تارلىق اۆياتسيا تۋرالى زاڭناما قالاي ورىندالىپ جاتىر, ول ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قانشا قارا­جات بولىنگەن؟ زاڭ بويىنشا قاي وبلىستاردا جانە قاشان سانيتار­لىق اۆياتسيالاردىڭ جۇمىسى باس­تالادى؟ مىنە, بۇل ساۋالداردىڭ قالىڭ وقىرمانداردى قىزىقتىرا­تىنى تاعى داۋسىز. ەندى ۇكىمەت پەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى نە دەر ەكەن؟ تيتو سىزدىقوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.