اۆتوماتتى جۇيەنىڭ ارتىقشىلىعى كوپ
فەرمالار ءسۇت وڭدەپ, ءونىم شىعارىپ, ونى الىس-جاقىن شەتەلگە ەكسپورتتاپ جاتقان ءىرى كاسىپورىنداردى ساپالى شيكىزات قورىمەن قامتاماسىز ەتپەك. بيىل ىبىراي التىنسارين, اۋليەكول, جىتىقارا, قارابالىق, قوستاناي, سارىكول, بەيىمبەت مايلين اۋداندارى مەن ارقالىق قالاسىندا 10 ءسۇت-تاۋار فەرماسىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى.
بىلتىر جەلتوقساندا مەڭدىقارا اۋدانىنا قاراستى ستەپانوۆ اۋىلىندا 1 200 باسقا ارنالعان ءسۇت-تاۋار فەرماسى ىسكە قوسىلعان. فەرما اۋدان ورتالىعى بوروۆسكويداعى ماي زاۋىتىنا كۇن سايىن 8 توننا ءسۇت جەتكىزەدى. ناتيجەسىندە, زاۋىت شيكىزات تاپشىلىعىنان قۇتىلىپ, ءونىم كولەمىن ۇلعايتتى. 30 شاقتى اۋىل تۇرعىنى تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستى. كاسىپورىندا شۆەدتىڭ «DeLaval» كومپانياسىنىڭ زاماناۋي ساۋىن قوندىرعىسى ورناتىلعان. اينالمالى شەڭبەر ءتارىزدى ساۋىن الاڭى باستان-اياق اۆتوماتتاندىرىلعان باعدارلامامەن باسقارىلادى. ساۋىن اياقتالعان سوڭ قۇرىلعى ءوزىن-ءوزى جۋىپ, تازارتىپ قويادى.
ءبىز ستەپانوۆقا ساۋىن اياقتالار كەزدە جەتتىك. ساعات توعىز جارىمدا فەرماعا كىرگەنىمىزدە 348 سيىردىڭ ەڭ سوڭعى ءتورتىنشى لەگى ساۋىلىپ جاتتى. ەۋروپانىڭ ساۋىن تەحنولوگياسىنا ۇيرەتىلگەن سيىرلار «كارۋسەل» دەپ اتالاتىن ساۋىن الاڭىنا تۋرنيكەت ءتارىزدى تار ەسىكتەن ءبىر-بىردەن كىرىپ, كۇندەلىكتى ورنىنا تۇرا قالادى. بيىكتىگى بەلدەن كەلەتىن الىپ شەڭبەر پىشىندەس الاڭ ءبىر سيىر سىياتىنداي كوپتەگەن تەمىر شارباقتارعا بولىنگەن. شەڭبەر وڭنان سولعا قاراي توقتاۋسىز باياۋ اينالىپ تۇراتىندىقتان, سيىرلار دا سول تۇرعان بويىندا اقىرىنداپ شىعار ەسىككە قاراي جىلجي بەرەدى. سيىر سىرتقا شىققانعا دەيىنگى سەگىز مينۋتتىڭ ىشىندە بىرىنەن كەيىن ءبىرى تۇرعان ءتورت ساۋىنشىنىڭ ارقايسى ءوز مىندەتىن اتقارىپ ۇلگەرۋگە ءتيىس.
ورتالىقتان كومپيۋتەر ارقىلى باقىلاناتىن باسقارۋ قۇرىلعىسىنداعى ۇلكەن تابلو ساۋىن الاڭىنا كىرگەن-شىققان مالدىڭ سانىن, تۇرعان ورنىن, ونىڭ ساۋىلىپ بولعان-بولماعانىن, ساۋىلعان ءسۇتتىڭ مولشەرىن, قاي سيىردىڭ از, قاي سيىردىڭ كوپ بەرگەنىن, ءتىپتى جانۋاردىڭ جاي-كۇيى مەن اۋىرىپ تۇرعانىنا دەيىن كورسەتەدى.
جىلدىق مەجە – 9 مىڭ توننا
«دانيادان اكەلىنگەن 400 سيىردىڭ 350-ءىن ساۋىپ وتىرمىز. قالعانى ەندى بۇزاۋلاپ جاتىر. «كارۋسەلگە» ءبىر مەزگىلدە 40 سيىر سىيادى. بۇلار ءبىرىنشى بۇزاۋلاعان سيىرلار عوي, قازىر 21 ليتر ءسۇت بەرىپ جاتىر. ءسۇت زاۋىتىمەن دە حابارلاسىپ وتىرمىز, ولار دا ءسۇتتىڭ ساپاسىنىڭ جوعارى ەكەنىن ايتادى. ءونىم كولەمىن ءبىر ساۋىندا 30-عا دەيىن جەتكىزەمىز دەگەن ويىمىز بار. فەرما قۇرىلىسىنا 6 ملرد 700 ملن تەڭگە كەتتى. ونىڭ 30%-ى ءوز قارجىمىز, قالعانى مەملەكەتتىڭ قارجىسى. 10 جىل مەرزىمگە 2,5%-دىق وتەماقىمەن الدىق. جوبا بويىنشا جىلىنا 9 مىڭ توننا ءسۇت ساۋىلۋ كەرەك. سوندا قارىزىمىزدى 7-8 جىلدا وتەپ شىعامىز», دەيدى فەرمانىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى اسىلبەك ايقاداموۆ.
فەرماداعى ەڭ اۋىر جۇمىس – ساۋىنشىلاردىكى. نەگىزىنەن, «كارۋسەلدەگى» جەلى باسىندا ءتورت ادام تۇرۋ كەرەك. بىراق ساۋىنشىلار ءالى توسەلە قويماعاندىقتان, بەس ادام جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءبىرىنشى ادام سيىردىڭ جەلىنىن ارنايى زالالسىزداندىرعىش ەرىتىندىمەن سۇرتەدى. ەكىنشىسى ونى بىررەتتىك مايلىقپەن ءسۇرتىپ, جەلىندى ساۋساعىمەن قىسىپ-قىسىپ جىبەرىپ ءبىر-ەكى رەت ءسۇت شىعارادى. جەلىننىڭ ۇشىنداعى ءسۇت ساقتاۋعا جارامايدى. سوندىقتان ونى ساۋىپ تاستاۋ كەرەك. ساۋىنشىنىڭ قولى تيگەن سوڭ, شامامەن 30-40 سەكۋندتان كەيىن ونسىز دا سىزداپ تۇرعان جەلىن ءيىپ, وزىنەن-ءوزى ءسۇت اتا باستايدى. وسى كەزدە ءۇشىنشى ساۋىنشى ۆاكۋم تۇتىكشەلەردى كيگىزىپ ۇلگەرۋى كەرەك. تۇتىكشە كيگىزگەن سوڭ سيىردىڭ ەمشەگى ءىسىنىپ ۆاكۋمعا جابىسىپ قالادى. ال جەلىن بوساعان سوڭ, تۇتىكشە دە وزىنەن-ءوزى اجىرايدى.
سىرعا مەن بۇيدا اقپارات تاسىمالدايدى
ءتورت ساۋىنشىنىڭ ءبىرى وكسانا ۋۆاروۆا جاڭا ءسۇت فەرماسىنداعى جۇمىسىمىز بۇرىنعىدان الدەقايدا جەڭىل دەيدى.
«بۇعان دەيىن ەسكى تەحنولوگيامەن ساۋىپ كەلدىك. زاماناۋي فەرما جەتىستىكتەرىن ءبارىمىز بىرگە ۇيرەنىپ جاتىرمىز. باسقا فەرمالارعا بارىپ وقىدىق, تاجىريبەدەن وتتىك. مىندەتىم – سيىردىڭ جەلىنىنە تۇتىكشە كيگىزۋ. تۇتىكشەدەن مىنا قۇبىرعا اققان ءسۇت كەلەسى تسەحتاعى تسيستەرناعا جينالادى. سول جەردە سۋىتامىز. بۇل تەحنولوگيا بويىنشا ساۋىنشىنىڭ قولى سۇتكە تيمەيدى. سول سەبەپتى, ساپاسى وتە جوعارى بولادى», دەيدى ساۋىنشى.
مالدىڭ قۇلاعىنا سىرعا, موينىنا بۇيدا سالىنادى. بۇل ەكەۋى بەلسەندىلىك سەنسورى دەپ اتالادى. ول قاي سيىر قاي كۇنى قانشا ءسۇت بەرگەنىن سالىستىرىپ, تالداپ, مىنا سيىر سۋالىپ بارادى نەمەسە ءسۇتتى كوپ بەرە باستادى دەگەن سياقتى مالىمەتتەردى تىركەپ وتىرادى. اۋىرىپ تۇرعان سيىردى دا انىقتاپ, قاشاتىن ۋاقىتىنا دەيىن كورسەتىپ بەرەدى. بەلسەندىلىك سەنسورى ارقىلى كومپيۋتەرگە تىركەلگەن دەرەكتەردى وپەراتور زووتەحنيك پەن مال دارىگەرىنە جولدايدى.
مال باققان عالىم
ءسۇت فەرماسىنىڭ زووتەحنيك-سەلەكتسيونەرى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى تالعات مۋسين – قالاداعى جايلى قىزمەتىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ اۋىر جۇمىسىنا ايىرباستاعان مامان. كوپ جىلدار الماتى, استاناداعى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي ينستيتۋتتاردا قىزمەت ەتتى. ديسسەرتاتسيالىق زەرتتەۋ جۇمىسى دا ءسۇتتى مال «الاتاۋ» تۇقىمىمەن بايلانىستى. جانۋارلاردىڭ فيزيولوگياسى مەن گەنەتيكاسىن جەتە مەڭگەرگەن عالىم بۇگىندە كوپجىلدىق عىلىمي تاجىريبەسىن شارۋاشىلىقتىڭ يگىلىگىنە جاراتىپ جاتىر. كەيىنگى جىلدارى مەڭدىقارا اۋدانىنا كەلىپ «قارقىن» سەرىكتەستىگىندەگى اۋليەكول تۇقىمدى ءىرى قارانىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە كۇش جۇمسادى.
اكەسى ىبىراي ءمۋسيننىڭ دە ايگىلى اۋليەكول اسىل تۇقىمى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
«بالا كەزىمدە اكەم جانىنان تاستامايتىن. سوندىقتان اۋليەكولگە شوعىرلانعان ۇلكەن سەلەكتسيونەر عالىمداردىڭ ورتاسىندا ءوستىم. كەيىن اكە جولىن قۋىپ, عىلىمعا ارالاستىم. اۋىلدىڭ تىرشىلىگىن جانىم سۇيەدى. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن تۋعان جەرىم اۋليەكول اۋدانى, ماسكەلەۋ اۋىلىنا ورالىپ, مال باعىپ, تىزەدەن تەزەك كەشىپ ءجۇرمىز», دەيدى عالىم-سەلەكتسيونەر.
گولشتين سيىرىنىڭ ەرەكشەلىگى
بىلىكتى مامان قازىر ستەپانوۆتاعى ءسۇت فەرماسىندا تۇرعان اسىلتۇقىمدى مالدىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتىن دامىتۋمەن اينالىسادى. فەرماعا وسىدان 6 اي بۇرىن اكەلىنگەن گولشتين سيىرلارى الەمدەگى ەڭ جوعارى ساپالى, ءونىم كوپ بەرەتىن تۇقىمنىڭ ءبىرى. ماماننىڭ ايتۋىنشا, نيدەرلاند, دانيا, بەلگيا ءتارىزدى مەملەكەتتەردە ساپاسى وتە جوعارى اسىلتۇقىمدى ءوسىرىپ, ساتىپ, تابىس تاۋىپ وتىرعان شاعىن فەرمالار كوپ. بىزگە كەرەك مالدى سولار جيناپ, تۇگەندەپ بەرەدى. مالدىڭ ءبارى جەرگىلىكتى اۋا رايىنا بەيىمدەلگەن. قازىر كۇنىنە 21 ليتردەن ءسۇت بەرىپ جاتىر.
«بۇل سيىرلار – ەڭ ءبىرىنشى اكەلىنگەن لەك. قازىر ءۇش جاسقا جاقىنداپ قالدى. كەيىن جاسىنا, كۇيىنە, جەم-شوبىنە, كۇننىڭ جىلىنۋىنا قاراي 30 ليترگە دەيىن ءونىم بەرەدى. ءبىر سيىر 3-4 جىلعا دەيىن ءسۇت بەرەدى. تەحنولوگيا بويىنشا جاڭا تۋعان سيىردىڭ بۇزاۋىن بىردەن ءبولىپ الىپ, ەمىزىكپەن ەمىزەمىز. سيىردى بىردەن ساۋىن الاڭىنا جىبەرەمىز. ونى ساۋىنعا ۇيرەتۋ وڭاي ەمەس, سەكىرىپ, تەۋىپ, ءسۇزىپ, ابدەن اۋرەلەيدى. باسىندا مۇنداي اساۋ سيىرلاردى بايلاپ, قىسىپ ۇستايمىز. سودان كەيىن بارىپ بىرتە-بىرتە جۋاسيدى. ءبىر سيىردى تار شارباققا ابدەن ۇيرەتۋ ءۇشىن ءبىراز اۋرەگە تۇسەمىز. بۇل سيىردىڭ جاي سيىردان ەرەكشەلىگى, جانۋار وتە سەزىمتال كەلەدى. ىرىلىگى سونداي, بويى كەيبىر ادامنىڭ بويىنان اسىپ تۇسەدى», دەيدى عالىم-سيىرشى.
گولشتين ءسۇتتى تۇقىمىنىڭ ارقايسى 2 700 ەۋرودان ساتىپ الىنعان. ۇلتتىق ۆاليۋتاعا شاقساق, ءبىر سيىردىڭ قۇنى جول شىعىنىن قوسقاندا 2 ملن تەڭگەگە جۋىقتايدى. فەرما باسشىلارى اسىلتۇقىمنىڭ ءبىرىنشى ءتولىن وبلىستاعى وزگە شارۋاشىلىقتارعا ساتۋدى جوسپارلاپ وتىر.
قوستاناي وبلىسى
