قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن كۇمبىرلەگەن كۇيمەن تەربەگەن داۋلەسكەر كۇيشى, ءبىرتۋار سازگەردىڭ شىعارماشىلىعىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋدى ماقسات ەتكەن ءىس-شاراعا پرەزيدەنت كەڭەسشىسى مالىك وتارباەۆ, الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى مارات سۇلتانعازيەۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ قىزى ءدىنزۋحرا تىلەندى قاتىستى. سونداي-اق زيالى قاۋىم وكىلدەرى, قوعام قايراتكەرلەرى مەن ونەر جاناشىرلارى بولدى. ونەرسۇيەر قاۋىمنىڭ نازارىنا نۇرعيسا تىلەنديەۆ مەموريالدى مۋزەيىنىڭ جىلجىمالى كورمەسى ۇسىنىلدى. وندا كەش قوناقتارى ۇلى كومپوزيتوردىڭ 70-تەن استام جەكە زاتىن تاماشالادى.
ءتاڭىر تىلەۋىن بەرىپ, ءون بويىنا ونەردىڭ جارىق ساۋلەسى قۇيىلعان نۇرعيسا اتاباي ۇلى حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ قانا قويماي, قازاق ونەرىن الەمگە ايگىلەدى. ءسابيى دۇنيەگە كەلگەندە قۋانعان اتاباي اكەنىڭ ساحناداعى مونولوگى كىمدى دە بولسىن تەبىرەنتكەندەي ەدى. ىلە ونەر قايراتكەرىنىڭ قولتاڭباسى قالعان «وتىرار سازى» وركەسترى «اتا تولعاۋىن» ورىندادى.
«وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, وتكەن جىلى قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ 100 جىلدىعىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ وتتىك. ەندى, مىنە, كەڭ دالانى كۇيىمەن كۇمبىرلەتكەن ۇلت پەرزەنتى نۇرعيسا اتاباي ۇلىنىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان حالىقارالىق ءىس-شارالار تىزبەگى جوسپارلانىپ وتىر», دەگەن ءوڭىر باسشىسى مارات سۇلتانعازيەۆ كومپوزيتوردىڭ ءومىر دەرەگىن تارقاتتى.
كۇي قۇدىرەتىن ساناعا ءسىڭىرىپ, جۇرەككە جەتكىزگەن ايگىلى كۇيشى-كومپوزيتور, ديريجەر نۇرعيسا اتاباي ۇلى اسقاق الاتاۋدىڭ ساف اۋا, ءمولدىر بۇلاعىنان ءنار العان. حالىق قاھارمانى ىلە اۋدانىنىڭ شيلىكەمەر اۋىلىندا 1925 جىلدىڭ 1 ساۋىرىندە ومىرگە كەلگەن. قازىر بۇل اۋىل ءبىرتۋار ونەر تارلانىنىڭ, ياعني نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ ەسىمىمەن اتالادى. وبلىس اكىمى يۋنەسكو كولەمىندە اتالاتىن تۇعىرلى تۇلعانىڭ 100 جىلدىعى اياسىندا ىرگەسى جاڭادان قالانعان رۋحانيات وشاقتارىنا نۇرعيسا تىلەنديەۆ ەسىمى بەرىلەتىنىن, ىلە اۋدانىنىڭ ورتالىعى وتەگەن باتىر كەنتىنەن مادەنيەت ءۇيى اشىلىپ, الدىنان ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بوي كوتەرەتىنىن ايرىقشا اتادى. سونداي-اق تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىمەن بىرلەسكەن ونەر ۇجىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن حالىقارالىق ءىس-شارالار وتەتىنىن قۇلاعدار ەتتى.
«نۇرعيسا تىلەنديەۆ شىعارماشىلىعىندا ءبىر عانا ءوڭىردىڭ ونەر مەكتەبىن ارقالاعان جوق. ونىڭ تۇتاس شىعارماشىلىعىن قاراپ وتىرساق, التايدىڭ تىك كۇيىن, ارقانىڭ قوڭىر كۇيىن, جەتىسۋدىڭ جايساڭ كۇيىن, سىر بويىنىڭ بويلاۋىق كۇيىن, اتىراۋدىڭ ادۋىن كۇيلەرىن شەبەر ورىنداپ, سوناۋ قورقىتتان, اسانقايعىدان, كەتبۇعادان, بەرىسى قۇرمانعازى مەن تاتتىمبەت, دينا سياقتى كۇي ساڭلاقتارىنان باستاۋ الاتىن كۇي ونەرىن حح عاسىردا بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا ۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرىپ, ءوزى دە ۇلتتىق تۇلعا رەتىندە قالىپتاستى جانە دە ۇلتتىق ونەرىمىزدى بۇكىل الەمگە پاش ەتتى. قازاققا عانا ەمەس, الەمگە ورتاق تۇلعا. يۋنەسكو 2023 جىلى 42-سەسسياسىندا, تۇركسوي 40-سەسسياسىندا 2025 جىلدى «تىلەنديەۆ جىلى» دەپ شەشىم قابىلداپ, جاريا ەتتى. بۇل – مەملەكەتتىڭ بەدەلى, ۇلتىمىزدىڭ ابىرويى», دەدى پرەزيدەنت كەڭەسشىسى مالىك وتارباەۆ ءوڭىر جۇرتشىلىعىنا مەملەكەت باسشىسىنىڭ زور ىقىلاسى مەن سالەمىن جەتكىزىپ.
مەرەكەلىك ءىس-شاراعا جىلى لەبىزىن بىلدىرگەن مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ا.بالاەۆانىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن مادەنيەت كوميتەتى توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ايدىن قاپاشەۆ وقىپ بەردى.
قازاق ونەرىنىڭ تۇتاس داۋىرىنە اينالعان داۋلەسكەر كۇيشى-كومپوزيتوردىڭ شىعارماشىلىعى مەن اندەرىنىڭ جازىلۋ تاريحى تۋرالى تانىمال اكتەر ەرلان ءبىلال تەبىرەنە سىر شەرتتى. ءسويتىپ, كۇي كەنىشىنە بويلاعان تىڭدارمان جۇرەگىن ماڭگى شىرقالاتىن اسەم ءان مەن كۇمىس كۇي تەربەتتى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرلەرى, انشىلەر مەيرامبەك بەسپاەۆ, تامارا اسار, ايگۇل قوسانوۆا, ءمادينا سادۋاقاسوۆا, ميراس پەن قۇرالاي, گۇلنۇر ورازىمبەتوۆا ونەر كورسەتىپ, كوپتىڭ قوشەمەتىنە بولەندى.
سالتاناتتى كەشكە «التىناي» مەملەكەتتىك حالىق ءبيى ءانسامبلى, ءسۇيىنباي اتىنداعى الماتى وبلىستىق فيلارمونياسى, «ۇشقوڭىر» فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق ءانسامبلىنىڭ ونەرپازدارى قاتىسىپ, ءان مەن كۇيدەن شاشۋ شاشتى.
قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, كۇيشى
سەكەن تۇرىسبەكوۆ بولسا:
«وتىرار سازىنىڭ» قۇرىلۋى – قازاق ونەرىندە تىڭعا تۇرەن سالعانمەن تەڭ بولدى. كونە سارىنمەن كومكەرىلگەن حالىقتىق ونەردى قۇلپىرتتى, ۇلتتىق اسپاپتاردى ءتىرىلتتى. سول كەزدەگى نۇر-اعانىڭ ەرلىگىنىڭ تەڭدەسى جوق ەدى. ول كىسىنىڭ اندەرى مەن كۇيلەرىندە, فيلمگە جازعان مۋزىكاسىندا قايتالانباس قولتاڭباسى جاتىر», دەپ ءتۇيدى.
ۇلتتىق ونەر قورىنا مول مۇرا قالدىرعان اقيىق ونەر يەسى نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ شىعارماشىلىعىن تارقاتار بولساق, ول «التىن تاۋلار» وپەراسىنىڭ (ق.قوجامياروۆپەن بىرگە), «دوستىق جولىمەن» بالەتىنىڭ (ل.ستەپانوۆپەن بىرگە), «ورتەكە» بالەت-پوەماسىنىڭ, «مەنىڭ قازاقستانىم» كانتاتاسىنىڭ, وركەسترگە ارنالعان «پوەما», «اتا تولعاۋى», «اقساق قۇلان», «اققۋ», «ارمان», «ماحامبەت», «كوش كەرۋەن» پوەمالارى مەن «حالىق قۋانىشى», «قايرات», «جەڭىس سالتاناتى» اتتى كىرىسپەلەردىڭ, 400-گە تارتا ءان مەن رومانستىڭ اۆتورى. 50-دەن استام درامالىق قويىلىمعا, 19 كوركەم فيلمگە, 17 مۋلتيپليكاتسيالىق فيلمگە, 14 دەرەكتى-حرونيكالىق فيلمگە مۋزىكا جازدى. ماسەلەن, نۇرعيسا تىلەنديەۆ مۋزىكاسىن جازعان م.اۋەزوۆتىڭ, ش.ايتماتوۆتىڭ, ءا.تاجىباەۆتىڭ پەسالارى, سونداي-اق «قىز جىبەك», «قيلى كەزەڭ», «مەنىڭ اتىم – قوجا» فيلمدەرى, «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟», «اقساق قۇلان» مۋلتفيلمدەرى قازاق ساحناسى مەن ەكران ونەرىنىڭ كلاسسيكاسىنا اينالدى.
الماتى وبلىسى,
قوناەۆ قالاسى
