ءبىر قىزىعى, ىلەكەڭنىڭ مايدان تاقىرىبىندا ءسوز قوزعاپ, جازعان-سىزعانى جوققا ءتان. بىراق بىرگە تۋعان جالعىز ءىنىسى راۋناق ەسەنبەرليننىڭ ەستەلىگىندە («مەنىڭ نەگىزگى ادامىم». ەستەلىكتەر: دايىنداعان ا.دۇيسەنباەۆ. الماتى – 2001) ءبىرشاما مالىمەت بار ەكەن. ءىنىسىنىڭ جازۋىنا قاراعاندا «سوعىس باستالعان تۇستا ءىلياس ريگا قالاسىندا اسكەري-ساياسي ۋچيليششەنى ءبىتىرىپ جاتقان ەدى». دەمەك, ىلەكەڭ 1940 جىلى قازاق تاۋ-كەن ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, ارميا قاتارىنا شاقىرىلعان. قىزىل ارميا كادر تاپشىلىعىنان جوعارى ءبىلىمى بار سولداتتى اسكەري ۋچيليششەگە جىبەرىپ, ءبىر جىل وقىتقان. «مەن ۇرلىق ىستەگەندە اي جارىق بولدى» دەگەندەي ەسەنبەرلين اسكەري وقۋ بىتىرگەن جىلى سوعىس باستالىپ كەتەدى دە, بولاشاق قالامگەر مايدان شەبىنەن ءبىر-اق شىعادى. قارشادايىنان جەتىمدىك كورىپ, ابدەن شىنىققان جاستى سوعىس ءورتى ودان ءارى شىڭداي تۇسكەن ءتارىزدى.
وسى كۇندەرى, سوعىس باستالعانىنا ون شاقتى كۇن وتكەن شىلدە ايىنىڭ العاشقى اپتاسىندا راۋناق ەسەنبەرلين سمولەنسك وبلىسىنا قاراستى ۆيازما قالاشىعى ماڭىندا قورعانىس قۇرىلىسىن سالۋعا جىبەرىلەدى. قارا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ: «جاز بويى مايدانعا اتتانعان ءىلياستان ەش حابار الا الماي قاپالاندىم», دەپ جازادى ىلەكەڭنىڭ جار دەگەندە جالعىز ءىنىسى.
ءسويتىپ, الا جازداي قورعانىس شەبىندە جۇمىس ىستەگەن راۋناق قازان ايىندا ماسكەۋگە ورالسا, مايدانداعى اعاسى ءىلياستان ءۇشبۋ حات كەلىپتى. ول حاتتا اعاسى: «سوعىستىڭ ءبىرىنشى كۇندەرىنەن باستاپ مەن ارتيللەريا باتارەياسىنىڭ پوليترۋگى (ساياسي جەتەكشىسى) بولىپ تاعايىندالدىم. وتە اۋىر جاعدايدا سوعىسىپ جاتىرمىز. بىراق مەن ءۇشىن ۇيالمايسىڭ. سەنىڭ دە وتان الدىنداعى پارىزىڭدى وتەيتىنىڭە كۇمانىم جوق. بۇنداي سۇراپىل سوعىستا جول كەسۋ قيىن. مۇمكىن قازا تابارمىز. مۇمكىن مۇگەدەك بولىپ, ءتىرى قالارمىز. مەنىڭ تاڭىردەن بار سۇرايتىنىم: بىرەۋىمىز, قانداي تۇردە بولسىن, ايتەۋىر ءتىرى قالىپ, ەلگە بارىپ, اعايىن-جەكجاتتى قۋانتساق دەيمىن. جەڭىستى ءوز كوزىمىزبەن كورسەك», دەپتى.
ياعني, ىلەكەڭ ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ءبىر قيىن كەزەڭ اجال ۇرىعىن سەپكەن قاندى سوعىستا «تاڭىردەن تىلەرىم: مۇگەدەك بولساق تا ءبىرىمىز ءتىرى قالساق ەكەن», دەگەنى.
– وسى حاتتى وقىعان سوڭ, – دەيدى ءىنىسى, اعامنىڭ «مۇگەدەك بولساق تا» دەگەن ءسوزى جانىمدى تەبىرەنتتى جانە «جەڭىستى ءوز كوزىمىزبەن كورسەك» دەپ ايتقانى نەتكەن سۇڭعىلالىق. سوعىستىڭ العاشقى ايىندا كەڭەس اسكەرلەرى نەمىستەردىڭ جويقىن سوققىسىنا توتەپ بەرە الماي تورعايداي توزىپ, توزاڭى شىعىپ جاتقان تۇستا «جەڭىستى كوزىمىزبەن كورسەك» دەۋى سۇڭعىلالىق ەمەي نە؟
قىسقاسى, ۇلكەن ەسەنبەرلين مايداندا, قان كەشىپ ءجۇر. ءىنىسى ەۆاكۋاتسياعا ءىلىنىپ توم (تومسك) قالاسىنا جىبەرىلەدى. سەبەبى قالاداعى اسكەري ماقساتتا قۇرىلعان زاۋىتتارعا جۇمىسشى قاجەت. بىراق بۇل جەر راۋناققا تۇبەگەيلى تۇراق بولماعان كورىنەدى. 1941 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا, جوعارى باس قولباسشىنىڭ «سوعىس كەزىندە قاجەت ماماندار (اسىرەسە ينجەنەرلەر) سارقىلىپ قالماۋ ءۇشىن جاڭادان كادرلىق رەزەرۆ دايىنداۋ تۋرالى» بۇيرىعى شىعىپ, وسى شەشىم بويىنشا مايدانعا اتتانعالى تۇرعان راۋناق سۆەردلوۆسك قالاسىنداعى ن.ە.جۋكوۆكسكي اتىنداعى سوعىس-اۋە كۇشتەرى اكادەمياسىنا وقۋعا جىبەرىلەدى.
– وسى جىلدارى مايدانداعى اعامدى ويىمنان ءبىر ءسات شىعارمادىم, – دەيدى راۋناق ەستەلىگىندە.
كوپ كەشىكپەي ول اعاسىنان حات الادى. ءىلياس نوۆگورود وبلىسىنداعى ستارايا رۋسسا ءۇشىن بولعان شايقاستا اۋىر جارالانىپ, كوستروما گوستيپالىندە جاتقانى تۋرالى جازىپتى. راۋناق دەرەۋ اعاسىن ىزدەپ جولعا شىعادى. 1942 جىلى قاڭتار ايىنىڭ ورتاسىندا ەكەۋى كەزدەسەدى. بۇل وقيعا تۋرالى «اعالى-ءىنىلى ەكەۋىمىزدىڭ بۇل كەزدەسۋىمىز الاڭسىز قۋانىش پەن ۇرەي سەزىمىن كوڭىلگە قاتار ۇيالاتتى. بۇل ىزعارلى كەزەڭدەگى ۇمىتىلماس ەرەكشە قاۋىشۋ ەدى. كەلسەم اعام گيپستە جاتىر ەكەن. وڭ اياعى جاراقاتتانعان. امپۋتاتسيا جاساپ دارىگەرلەر اياقتى كەسكىلەرى كەلگەن ەكەن. ءىلياس وعان قارسى بولىپ, اياعىن كەستىرمەپتى» دەپ جازادى («مەنىڭ نەگىزگى ادامىم». ەستەلىكتەر: دايىنداعان ا.دۇيسەنباەۆ. الماتى – 2001. 285-ب).
اعايىندىلار كەزدەسۋى بارىسىندا ءىلياس ايتادى: «شابۋىلعا شىعىپ جاۋعا قارسى جۇگىرگەنىمدە اياعىما وق ءتيدى. ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى نارسە – وقتىڭ قالاي, قاي جاقتان تيگەندىگى. مەنىڭ جولىم بولعاندا وق اياعىمنىڭ وكشە جاعىنان ەمەس, الدىڭعى جاعىنان تيگەندىگى. بۇل وقيعا – ءبىز نەمىستەردەن قاشىپ بارا جاتقاندا ەمەس, كەرىسىنشە ولارعا قارسى جۇگىرگەنىمىزدە تيگەنىن دالەلدەپ تۇر». وسىنى ايتىپ اعاسى تەرەڭ كۇرسىنگەن ەكەن.
مايدان قولباسشىسى شايقاستا قۇرامدى مايدانعا باستاپ شىققان پوليترۋك ەسەنبەرليندى «قىزىل تۋ» وردەنىنە ۇسىنعان ەكەن. «بىراق ول وردەندى ءىلياس سوعىس كەزىندە دە, سوعىستان كەيىن دە العان جوق. ناگرادا ليستوگى ءبىر جەردە جوعالعانعا ۇقسايدى. اسكەري كوميسساريات سالاقسىپ سۇراۋ جاساماعان. ءىلياستىڭ ءوزى دە وردەنىن ىزدەۋگە قۇلشىنىپ كىرىسكەن ەمەس. جازۋشىلىعىنا العان بەلگىلەرىمەن قاناعاتتاندى. ول ونداي دۇنيەلەرگە التىن ۋاقىتىن كەتىرىپ مانساپ ىزدەۋدى ۇناتپايتىن. سىلدىرلاعان, جىلتىراعانعا قۇمار ازاماتتاردى جەك كورەتىن» دەپ جازادى ءىنىسى راۋناق.
جوعارىدا پوليترۋك ەسەنبەرليننىڭ «مۇمكىن مۇگەدەك بولىپ, بىراق ءتىرى قالسام ريزامىن» دەگەنىن ايتىپ وتتىك. تىلەگىن ءتاڭىر قابىل ەتكەن ەكەن. بۇنداي جاعدايدا وردەندى نە قىلادى تەكتى تۋعان ۇل.
سودان گوسپيتالدە جارتى جىل جاتقان ىلياسقا ۇكىمەت مۇگەدەكتىك تاعايىندايدى. ويتكەنى ءبىر اياعى ەكىنشىسىنەن ەكى سانتيمەتر قىسقارىپ قالىپتى. بالداققا سۇيەنىپ گوستيپالدەن شىققان ءىلياس اياڭداپ اكادەميادا وقىپ جاتقان ىنىسىنە كەلەدى. راۋناق:
– اعا, ەندى نە ىستەيسىز؟.
– مەن ولىمگە قارسى جۇگىردىم. جاراقاتتاندىم. ءوزىمنىڭ تۋعان ەلىمدى, العاش ءتاي-ءتاي باسقان جەرىمدى قورعادىم. ماعان ەڭ قىمبات دۇنيە وسى. ەندى ارداقتى ەلىمە قايتام, – دەپتى. وسىلاي پويىزعا وتىرىپ, ەلىنە كەلە جاتقاندا, قاندى قاساپتان امان ورالعانىنا شۇكىر ەتىپ ىلەكەڭ مىنا ءبىر «ەلگە قايتقاندا» دەگەن جىرىن جازىپتى:
ء«تۇتىنى وركەشتەنىپ بۋداق-بۋداق,
كەلەدى وقتاي اعىپ پوەزد زۋلاپ,
مايداننان جارالانىپ ەلگە قايتتىم,
جۇرەگىم دۇرسىلدەيدى اتتاي تۋلاپ...
جۇلدىزداي زىمىرايدى پوەزد اعىپ,
سامال جەل سىبىرلايدى سىرىن شاعىپ,
مەن تۇردىم كوزىمدى الماي تەرەزەدەن,
قيالىم الدە قايدا قانات قاعىپ...
ايمالاپ سۇيمەك بولىپ ماۋقىن باسىپ,
كۇن ك ۇلىپ, توعاي شۋلاپ, وزەن تاسىپ,
تۋعان جەر انامداي-اق اڭساپ كۇتكەن,
قارسى الدى جۇپار توگىپ قوينىن اشىپ.
قۋانىش سول ءبىر كەزدە مەنى دە ەرتىپ,
شاتتىقتىڭ بالىن ءىشىپ كوڭىلىم ەلتىپ,
تاسىعان ءۇنىم سىيماي كوكىرەككە,
جىبەردىم جۇرەك قىلىن شەرتىپ-شەرتىپ.
قۋاندىم, ەلجىرەدىم, جانىپ-كۇيدىم,
قۇرمەتتەپ تۋعان جەرگە باسىمدى ءيدىم,
پوەزدىڭ ءبىر توقتاعان مەزگىلىندە,
قۇشاقتاپ توپىراعىن بارىپ ءسۇيدىم».
وسىلاي بالداققا سۇيەنىپ الماتىعا ورالعان ءىلياس ەسەنبەرلين دراما تەاتردىڭ ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى...
