سۋرەتتى تۇسىرگەن – احمەديار باتىرحانوۆ
پسكوۆ وبلىسىنا قاراستى نەۆەل قالاسىندا قازاقتىڭ باتىر قىزى, پۋلەمەتشى مانشۇك مامەتوۆا, داڭقتى مەرگەن ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ جانە باسقا دا جۇزدەگەن قازاق جەرىنەن سوعىسقا اتتانعان جاۋىنگەر جەرلەنگەن.
«باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ناريمان تورەعاليەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان دەلەگاتسيا قۇرامىندا وبلىستىق مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى مەدحات قامبەتوۆ, ەڭبەك ارداگەرى, قوعام قايراتكەرى تابىلعالي ساپاروۆ, سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا فيليالىنىڭ توراعاسى, سۋرەتشى قايىر ورازعاليەۆ, ءمۇسىنشى ماناس اققوجين, «پويسك» ىزدەۋ توبىنىڭ كومانديرى مارات اققاليەۆ, وبلىستىق تاريحي-مادەني مۇرالاردى قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيانىڭ ءبولىم باسشىسى ابزال بايبەكوۆ جانە مەن بولدىم», دەيدى ورال قالاسىنداعى مانشۇك مامەتوۆا مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى احمەديار باتىرحانوۆ.
احمەديار قۋان ۇلىنىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى قازاق جاۋىنگەرلەرى, سوعىس تۇتقىندارى تاقىرىبىن تەرەڭ زەرتتەپ, ونداعان كىتاپ شىعارعان تانىمال ولكەتانۋشى ەكەنىن ايتا كەتەيىك.
دەلەگاتسيا ورال قالاسىنان اۆتوكولىكپەن شىعىپ, 36 ساعات ىشىندە نەۆەل قالاسىنا جەتكەن. جۇمىس توبى الدىمەن 1941 جىلى كۇزدە الماتى قالاسىندا قۇرىلعان 100-ۇلتتىق اتقىشتار بريگاداسى مەن اقتوبە قالاسىندا قۇرىلعان 101-ۇلتتىق اتقىشتار بريگاداسىنىڭ جەكە قۇرامىندا جاۋعا قارسى سوعىسىپ, قازا تاپقان جاۋىنگەرلەر رۋحىنا تاعزىم ەتىپتى. ياعني تۆەر وبلىسى رجەۆ قالاسىنداعى مەموريالدىق كەشەنگە, رجەۆ قالاسىنداعى «قورعان» باۋىرلاستار زيراتىنا, تۆەر وبلىسى ولەنين اۋدانىنىڭ مولودوي تۋد دەرەۆنياسىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنا بارىپ, دۇعا باعىشتاعان. رجەۆتەگى مەموريالدىق كەشەندە 17 181 جاۋىنگەر جەرلەنگەن ەكەن.
كەلەسى كۇنى باتىسقازاقستاندىق دەلەگاتسيانى رەسەيلىك «گۆوزديكا» ىزدەۋ توبىنىڭ كومانديرى ميحايل ياسيۋتيچ پەن ونىڭ ورىنباسارى يۆان مالاحوۆ كۇتىپ الىپ, قوناقجايلىق تانىتىپتى. ەرتەڭىنە نەۆەل قالاسىنىڭ اكىمى ولەگ مايوروۆ قابىلدادى. قالا باسشىسى قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ماڭگىلىك دوستىق تۋرالى ايتا كەلىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسى جىلدارى نەۆەل قالاسىن نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋدە ەرلىكپەن قازا تاپقان قازاقستاندىق بوزداقتار جونىندە, سونىڭ ىشىندە الماتى قالاسىندا جاساقتالعان 100-ۇلتتىق اتقىشتار بريگادا كومانديرىنىڭ ورىنباسارى, نەۆەل قالاسىنىڭ تۇڭعىش اسكەري كومەندانتى, پودپولكوۆنيك ابىلقايىر بايمولدين, مەرگەن ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ جانە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مانشۇك مامەتوۆانىڭ ءومىربايان دەرەكتەرى مەن جاۋىنگەرلىك جورىق جولدارىن اڭگىمەلەدى.
«نەۆەل قالاسىن جاۋدان ازات ەتكەن ءار جاۋىنگەردىڭ ءومىرى – ءبىز ءۇشىن تاريح. نەۆەل قالاسىندا ابىلقايىر بايمولدين اتىندا ۇلكەن الاڭ بولسا, مەرگەن ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ پەن قازاق حالقىنىڭ باتىر قىزى مانشۇك مامەتوۆانىڭ اتىندا كوشە بار. مىسالى, مانشۇك مامەتوۆا اتىنداعى كوشەدە تۇراتىن ايەل ادام بوسانسا, ونىڭ دۇنيەگە كەلگەن پەرزەنتىنىڭ مەتىركەسىندە مانشۇكتىڭ ەسىمى جازىلادى. قازاق حالقىنىڭ باتىر قىزى مانشۇك مامەتوۆانىڭ ەسىمى نەۆەل قالاسىنىڭ تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلعان», دەپتى و.مايوروۆ.
بۇدان كەيىن ولەگ مايوروۆ, «گۆوزديكا» ىزدەۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى ميحايل ياسيۋتيچ, ونىڭ ورىنباسارى يۆان مالاحوۆ قازاقستاندىق دەلەگاتسيامەن بىرگە مانشۇك مامەتوۆا ەرلىكپەن قازا تاپقان زايۆانە دەرەۆنياسىنا جول باستاپ, بىرگە باردى. دەلەگاتسيا قازاقتىڭ قاھارمان قىزى ەرلىكپەن قازا تاپقان, العاشقى جەرلەنگەن جەرىنە قۇران باعىشتاپ, گۇل قويدى. مۇنداعى باۋىرلاستار زيراتىنا 325 بوزداق جەرلەنگەن ەكەن.
«1943 جىلى 15 قازان كۇنى وسى جەردەگى شايقاستا مانشۇك مامەتوۆا ترانشەيا ىشىندە جۇگىرىپ ءجۇرىپ, نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنا «ماكسيم» پۋلەمەتىنەن وقتى قارشا بوراتقان. انتالاپ العا ۇمتىلعان جاۋ وزدەرىنە قارسى بىرنەشە نۇكتەدەن بىرنەشە پۋلەمەتتەن وق اتىلعانعا ترانشەيادا اسكەر كوپ ەكەن دەپ ويلاسا كەرەك. ال شىندىعىندا سول كۇنگى شايقاستا قازاقتىڭ قايسار قىزى ءبىر ءوزى جاۋعا تويتارىس بەرگەن. مانشۇك مامەتوۆا ەرلىكپەن قازا تاپقان جەردەگى تىكەندى سىمدار ءالى ساقتاۋلى. بۇل تىكەندى سىم – سول كەزەڭنەن قالعان جادىگەر». بۇل – يۆان مالاحوۆتىڭ اڭگىمەسى.
ايتپاقشى, «گۆوزديكا» ىزدەۋ توبى نەۆەل قالاسىنداعى 4 مەكتەپ پەن 3 بالاباقشانى ارالاپ, «ەرلىك ساباعىن» وتكىزەدى ەكەن.
«باستى ماقساتىمىز – نەۆەل قالاسىن نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋ كەزىندە ەرلىكپەن قازا تاپقان بوزداقتار تۋرالى ايتۋ, قىرشىن كەتكەن بوزداقتاردىڭ ەرلىگىن ناسيحاتتاۋ», دەيدى ول.
نەۆەل اۋدانىنىڭ ءبىر وزىندە 60 شاقتى باۋىرلاستار زيراتى بار ەكەن. دەلەگاتسيا مۇشەلەرى نەۆەل قالاسىنىڭ ورتالىعىنداعى كەڭەس جاۋىنگەرلەرى جەرلەنگەن باۋىرلاستار زيراتىنا دا باردى. بريگادا كومانديرىنىڭ ورىنباسارى ابىلقايىر بايمولدين, ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ جانە پۋلەمەتشى مانشۇك مامەتوۆا جەرلەنگەن وسى قورىمعا دا دۇعا باعىشتادى. نەۆەل قالاسىنىڭ ورتالىعىندا ابىلقايىر بايمولدين اتىنداعى الاڭ بار, ول جەردە باتىردىڭ ءبيۋستى ورنالاسقان. سونداي-اق مانشۇك مامەتوۆا اتىنداعى كوشە, ەڭسەلى ەسكەرتكىش تە دەلەگاتسيا نازارىنان تىس قالمادى.
– وسى جەردە بىرنەشە قالا تۇرعىنىنان مانشۇك مامەتوۆانىڭ ءومىربايانىن سۇرادىق. ءبىر قۋانارلىعى, ۇلكەندەر دە, مەكتەپ وقۋشىلارى دا سۇراعىمىزعا مۇدىرمەي جاۋاپ بەردى. ءتىپتى ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرى مەن ءدارىحانا ساتۋشىلارى دا مانشۇك مامەتوۆانىڭ وشپەس ەرلىگى تۋرالى جاتقا ايتادى ەكەن. تاڭعالدىق, ريزا بولدىق. ولار قالا مەكتەپتەرىندە «ەرلىك ساباعى» وتەتىنىن, سۇراپىل سوعىس جىلدارى نەۆەل قالاسىن ز ۇلىم جاۋدان ازات ەتكەن قازاق ۇلتىنىڭ باتىر ۇل-قىزدارىن ەشقاشان ۇمىتپايتىنىن ايتقان ساتتە كوزىمىزگە ەرىكسىز جاس كەلدى, – دەيدى ا.باتىرحانوۆ.
باتىسقازاقستاندىق دەلەگاتسيا نەۆەل قالاسىنان شىققان سوڭ نوۆوسوكولنيكي اۋدانىنىڭ موناكوۆو ەلدى مەكەنىنە دە ارنايى بارىپتى. بۇل دەرەۆنيانىڭ اۋماعىندا قازاقتىڭ باتىر قىزدارىنىڭ ءبىرى ءاليا مولداعۇلوۆا 1944 جىلى 14 قاڭتاردا قازا تاپقان ەكەن.
– اراعا 81 جىل سالىپ, ءدال سول كۇنى ءبىز موناكوۆو ەلدى مەكەنىنە باردىق. بۇل جەردە ءاليا مولداعۇلوۆا, 397 جاۋدى و دۇنيەگە اتتاندىرعان قازاق مەرگەنى تولەۋعالي ابدىبەكوۆ جەرلەنگەن باۋىرلاستار زيراتى بار. ءبىز ولمەس ەرلىك كورسەتكەن باتىرلار رۋحىنا تاعزىم ەتتىك. سودان سوڭ سمولەنسك وبلىسى ۆەليج قالاسىنداعى «ليدوۆا گورا» مەموريال كەشەنىندەگى №1-2 باۋىرلاستار زيراتىنا دا سوقتىق. ول جەردە ءبىزدىڭ شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ تۋماسى قاجىعالي ەسبولاتوۆ جەرلەنگەن. 2016 جىلى قاجىعالي ەسبولاتوۆتىڭ وسى جەرگە جەرلەنگەنىن «پويسك» ىزدەۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى مارات اققاليەۆ انىقتاپ, ۇرپاقتارىنا جەتكىزگەن ەدى, – دەيدى احمەديار قۋان ۇلى.
سودان 2017 جىلى قاجىعالي ەسبولاتوۆتىڭ ۇرپاقتارى اتاسى جاتقان زيراتقا ارنايى كەلىپ, تاعزىم ەتىپ كەتىپتى.
جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى قارساڭىندا جاسالعان بۇل ساپاردىڭ ءمانى نەدە؟ مۇنى وسى دەلەگاتسيا قۇرامىندا بولعان ەڭبەك ارداگەرى, قوعام قايراتكەرى تابىلعالي ساپاروۆ ايتىپ وتىر.
– ءبىز قازاقتىڭ باتىر قىزى مانشۇك مامەتوۆانىڭ, باسقا دا جەرلەستەرىمىزدىڭ باسىنا زيارات ەتىپ, قۇران باعىشتادىق. ارتىندا جوقتاۋشىسى بار ەكەنىن بىلدىردىك. سونىمەن قاتار وبلىس اكىمى ناريمان تورەعاليەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن باتىر قىزىمىز مانشۇك مامەتوۆا مەن مەرگەن ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ قازا تاپقان جەرگە ەسكەرتكىش ورناتۋ ماسەلەسىن جەرگىلىكتى بيلىكپەن سويلەسىپ, كەلىسىمگە كەلدىك. اللا بۇيىرتسا, حالقىمىزدىڭ قاھارمان قىزى مەن باتىر اتامىز قازا تاپقان جەردە ەسكەرتكىش بوي كوتەرەدى», دەيدى تابىلعالي ساتقالي ۇلى.
راسىندا, نەۆەل توپىراعىنا زيارات ەتە كەلگەن جاندار مانشۇكتىڭ سوڭعى شايقاسى وتكەن جەرگە سوقپاي كەتپەيدى ەكەن. الايدا ول جەردە قازىر شاعىن تەمىر قورشاۋ, ماكسيم پۋلەمەتىنىڭ قالقانى عانا تۇر. سوندىقتان ناريمان تورەعاليەۆتىڭ باستاماسى قولداۋعا تۇرارلىق. توپ قۇرامىندا بولعان سۋرەتشىلەر قايىر ورازعاليەۆ پەن ماناس اققوجين ەلگە كەلىسىمەن ەسكەرتكىشتىڭ جوباسىنا كىرىسىپ كەتىپتى. قازاق باتىرلارىنىڭ سوڭعى دەمى شىققان توپىراقتا تۇرۋعا ءتيىس ەسكەرتكىشتىڭ جوباسى قازىر دايىن بولىپ تا قالعان كورىنەدى.
– نەۆەل توپىراعى بۇرىن كورمەگەن جەرىم ەدى. وسى ساپاردان ەرەكشە اسەرمەن ورالدىم. سول ءبىر كۇندەرى قان مايداندا شايقاسقان اعا ۇرپاقتىڭ باسىنان وتكەن قىرعىندى ج ۇلىن-جۇيكەممەن سەزىندىم. مۇندا بۇكىل جەر قانمەن سۋارىلعان دەۋگە بولادى. ورماننىڭ, باتپاقتىڭ كەز كەلگەن جەرىن قازسا, ءتىپتى جەكە اۋلادان دا قازسا, ادام سۇيەگى شىعادى دەيدى. باۋىرلاستار زيراتىنداعى قازا تاپقان جاۋىنگەرلەر ءتىزىمىنىڭ 70 پايىزى قازاقتار ەكەنىن كوردىك, – دەيدى م.اققوجين.
ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى, وبلىستىق مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى مەدحات قامبەتوۆ بۇل ساپاردىڭ نەگىزگى ناتيجەسى جاڭا ەسكەرتكىش جونىندەگى كەلىسىم ەكەنىن العا تارتتى.
– جوسپارىمىز بويىنشا جەڭىس مەرەكەسىنىڭ الدىندا, مامىر ايىنىڭ 3-4-ءى كۇندەرى قاھارمان قىز مانشۇك مامەتوۆانىڭ قازا تاپقان جەرىنە بەلگى ورناتۋىمىز كەرەك. قازىر دايىندىق جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر, – دەدى م.قامبەتوۆ.
باتىس قازاقستان وبلىسى
