قاتەرلى دەرت: بالالار سۋيتسيدىمەن قالاي كۇرەسەمىز

عالىمدار وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋدىڭ سەبەپتەرى ادامنىڭ ءومىردىڭ ءمانىن جوعالتۋىنا بايلانىستى دەپ سانايدى. جان-دۇنيە قۇلازىپ, كەۋدەسى بوس قالعانداي اڭىرىپ قالعان ادام ۇرەي مەن ءوزىن-ءوزى كىنالاۋعا بوي الدىرادى. ءوزىن ەشكىمگە قاجەتسىز سەزىنىپ, جان جاراسى تەرەڭدەي تۇسەدى. وسىنداي ءتۇپسىز تەرەڭ شىڭىراۋدان شىعۋدىڭ جولى تەك ومىرمەن قوش ايتىسۋ دەپ ءتۇسىنىپ, جاڭىلىس قادامعا باراتىندار ءجيى كەزدەسەدى.

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ستاتيستيكاسىنا سايكەس, وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋ فاكتىلەرى تۇرعىسىنان قازاقستان الەم بويىنشا الدىڭعى قاتاردان كورىنگەن. سونىڭ ىشىندە بۇل «دەرت» جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ءجيى تاراپ ءجۇر. ال ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردە كورسەتىلەتىن ساندار جىل سايىن تەك ءوسىپ كەلەدى.

باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتىنىڭ دەرەگىنە سايكەس, قازاقستانداعى وڭىرلەر بويىنشا سۋيتسيدتىك جاعداي جامبىل وبلىسىندا 3-تەن 13-كە دەيىن, الماتىدا 12-دەن 16-عا دەيىن, قوستانايدا 6-دان 8-گە دەيىن, سولتۇستىك قازاقستاندا 2-دەن 5-كە دەيىن وسكەن. تۇركىستان وبلىسىندا دا سۋيتسيدكە قاتىستى 36 وقيعا تىركەلگەن. ءدال وسىنداي جاعداي اقتوبەدە 16-دان 18-گە دەيىن, اتىراۋ وبلىسىندا 8-دەن 14-كە دەيىن ارتقان.

كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى سۋيتسيد ماسەلەسى قوعام نازارىنان تىس قالماۋى كەرەك. ماسەلەن, 2024 جىلعى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بويىنشا بالالار اراسىنداعى ءسۋيتسيدتىڭ ورتاشا مەجەسى 15-17 جاستى قۇراعان ەكەن. بۇل قاتارعا 11-13 جاسقا جەتكەن جاسوسپىرىمدەر دە كىرىپ جاتقانى الاڭداتىپ وتىر.

بالالار پسيحولوگى دانيار ارەنوۆ Massaget.kz-كە بەرگەن سۇحباتىندا كوپ جاعدايدا ءجاسوسپىرىم ومىرىندە بولىپ جاتقان اۋىر جاعدايدىڭ شەشىمى جوق دەپ ويلاپ, سۋيتسيدكە باراتىنىن العا تارتتى.

«ماسەلەن, بالا مەكتەپكە بارادى, سىنىپتاستارىنىڭ تاراپىنان بۋللينگكە تاپ بولادى. ول بۇدان قۇتىلۋدىڭ جولىن ىزدەپ, مەكتەپتەگى مۇعالىمدەرگە جۇگىنەدى, ال ولار ماسەلەنى شەشپەيدى, ءمان بەرمەيدى. كەيدە ءتىپتى ء«وزىڭ كىنالىسىڭ» دەپ ايتىپ جاتادى. سونىمەن بالا ەشكىمنەن كومەك سۇراي الماي, تۇيىقتالىپ قالادى»,  دەيدى مامان.

ودان بولەك, بالانىڭ قيىندىققا شىداي الماي, سۋيتسيد جاساۋعا قادام باسۋى ونىڭ جۇيكە جۇيەسىنە دە بايلانىستى بولادى. پسيحولوگ جۇيكە جۇيەسىن ء«السىز» جانە «كۇشتى» دەپ ەكىگە ءبولدى. جۇيكە جۇيەسى كۇشتى بالا بۋللينگكە توتەپ بەرە الادى, ب ۇلىك شىعارادى, ال ءالسىز بالا بارىنە ءتوزىپ جۇرە بەرەدى, اقىرىندا ومىردەن وتۋگە بەل بۋادى.

دانيار ارەنوۆ سۋيتسيد جاساۋدى جوسپارلاپ جۇرگەن ءجاسوسپىرىمنىڭ بويىنان بىرنەشە بەلگى بايقالاتىنىن العا تارتتى. مىسالى بالا جابىرقاپ جۇرەدى, اينالاسىنا ءمان بەرمەيدى, بۇعان دەيىن قىزىققان دۇنيەلەرىنە نازار اۋدارۋدى دوعارادى, كيىمى مەن سىرت كەلبەتىنە قاراماي كەتۋى مۇمكىن, كوڭىل-قوشى مۇلدە بولمايدى.

«ونداي بالانىڭ بويىنان ءتۇرلى بەلگىلەردى بايقاۋعا بولادى. اتا-انا بالاسىنان ءبىرتۇرلى قىلىقتاردى بايقاسا, نە بولعانىن انىقتاۋ ءۇشىن تىكەلەي سۇراۋ قاجەت. ول سىزبەن بولىسپەگەن جاعدايدا ونىڭ عالامتوردان نە وقىپ, نە ىزدەپ جۇرگەنىن تەكسەرۋگە بولادى. ول ءۇشىن ۆەب-براۋزەردىڭ تاريحىنا كوز جۇگىرتسە دە بولادى. كەيدە بالا اتا-اناسىنا ايتۋعا قورقاتىن ءبىر جاعدايعا تاپ بولۋى دا مۇمكىن. ياعني ۇتىس تىگىپ, اقشاسىنان ايىرىلىپ, وعان قوسا قارىزدانعان بولۋى ىقتيمال, سالدارىنان بالا مازاسىزدانادى, بۇل دا بىردەن بايقالادى. ال ەگەر بالا بۋللينگكە تاپ بولسا, ول مىندەتتى تۇردە بايقالادى. بۇنداي بەلگىلەردى بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. بالالارىنا قاجەتتى مولشەردە كوڭىل بولمەيتىن, بالالارىن دۇرىس بىلمەيتىن اتا-انالار دا كەزدەسەدى, بۇل دا الاڭداتارلىق ماسەلە», دەدى بالالار پسيحولوگى.

وتپەلى كەزەڭدە كەز كەلگەن ءجاسوسپىرىم تۇيىق بولىپ قالاتىنى راس. دانيار ارەنوۆتىڭ سوزىنشە, اتا-انا پەرزەنتىنىڭ بويىنداعى وزگەرىستەردى قابىلداپ, قاۋىپكە الاڭداماۋى ءۇشىن ارادا «اشىق سەنىم تەرەزەسىن» قۇرعانى ءجون. وسىنداي جاعدايدا بالا ەركىن ءومىر سۇرەدى, ال اتا-ءانا وز كەزەگىندە بالاسىنا قاجەت كەزدە قورعان بولا الادى. 

«قازاق وتباسىلارىندا اتا-انا مەن بالانىڭ قارىم-قاتىناسى قانداي؟ اتا-انا جۇمىستان كەلىپ, بالالارىنان «ساباعىڭدى وقىدىڭ با؟ باعالارىڭ جاقسى ما؟ كىتاپ وقىدىڭ با؟ ءۇيدى جينادىڭ با؟» دەپ سۇرايدى, بىراق بۇل تەك ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس. ەكى جاق مۇلدە اڭگىمەلەسپەيدى», دەدى ول.

وسى تۇستا پسيحولوگ وتپەلى كەزەڭدەگى بالامەن قالاي قارىم-قاتىناس ورناتۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى.

«مىسالى, ەگەر بالا سىزگە كەلىپ, مەكتەپتە سىنىپتاسىمەن سوزگە كەلىپ قالعانىن ايتقاندا, ءسىز وعان «ارينە, سەن ەشكىممەن ارالاسپايسىڭ, ۇنەمى ۇيدە وتىراسىڭ, سمارتفون قاراپ جاتۋدان باسقا ەشنارسە بىلمەيسىڭ» دەپ ايتساڭىز, بالا ەكىنشى رەت سىزگە ومىرىندەگى وقيعانى ايتپايتىن بولادى. ال كەرىسىنشە, بالا سىزگە الاڭداتقان ماسەلەسىن ايتسا, ءسىز «نەلىكتەن بۇلاي بولدى؟ بۇعان نە سەبەپ بولدى دەپ ويلايسىڭ؟» دەپ سۇراساڭىز, ول سىزگە ودان ءارى اشىلادى. بالا اتا-اناسىمەن اڭگىمەلەسۋگە بولاتىنىن, ولاردىڭ تىڭداي الاتىنىن تۇسىنەدى. وسىلاي بالا مەن اتا-انانىڭ اراسىندا سەنىمدى قارىم-قاتىناس ورناعان كەزدە بالا باسىنا قانداي ءىس تۋسا دا ءبىرىنشى كەزەكتە اتا-اناسىنان كومەك, اقىل سۇرايدى», دەپ ءتۇسىندىردى ول.

بۇگىندە سۋيتسيدتىك مىنەز-ق ۇلىق جانە قاۋىپ فاكتورلارى بويىنشا زەرتتەۋلەردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ دەڭگەيى جوعارى بىرقاتار ەلدە بۇل جاھاندىق قاۋىپتى تومەندەتۋدە ءتيىمدى الدىن الۋ باعدارلامالارى تابىستى ناتيجە كورسەتىپ جاتىر. ەلىمىزدە ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان ءىس-شارالار ءتيىمدى بولىپ, بولاشاق ۇرپاقتىڭ, جاستاردىڭ سانا-سەزىمىنە وڭ ۇلەس قوسسا يگى بولار ەدى.