سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – التىنبەك قارتاباي
ء«بىز ءۇشىن بۇل تاۋدىڭ ءجونى بولەك. قۇيماقۇلاق ۇلكەندەردەن شال تاۋى تۋرالى وتە كوپ اڭگىمە ەستىگەنبىز. قولدا بار دەرەككە سەنسەك, شال بابامىز تاۋ بوكتەرىندەگى قۇزدى پانالاپتى. مۇنداعى قۇستىڭ ءتىلىن, تاۋتەكەنىڭ سىرىن, ءتىپتى كيىكتىڭ ىمىنا دەيىن بىلگەن كورىنەدى. اياعى اياعىنا جۇقپايتىن جەلاياق, قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن بولىپتى. جالپى, شال تاۋىنا قاتىستى قىزىقتى مالىمەتتەر جەتەرلىك. كونەكوز قاريالار شال بابا قۇلاندى قولدا ۇستاعانىن, بۇعىنى بۇعاۋلاپ مىنگەنىن ۇدايى ايتىپ وتىراتىن. ول از دەسەڭىز, تاۋدى مەكەن ەتكەن ايۋ مەن جولبارىس, قابىلان مەن تاۋتەكە سەكىلدى ءتۇز جانۋارلارى شال بابانىڭ داۋسىن ەستىگەندە سيقىرلى ۇنىنە ەلىتىپ, سەلت ەتپەي تۇرىپ قالاتىن بولعان دەسەدى. ول كىسىنىڭ اۋليە, كورىپكەل, تابيعات تامىرشىسى اتانعانى تۋرالى دەرەكتەر دە جەتىپ ارتىلادى. سودان دا بولسا كەرەك, قۇمارىق اۋلىنىڭ جوعارى جاعىنداعى قاسيەتتى جەر شال تاۋى اتانىپ كەتكەن», دەيدى سازگەر, تاريحشى دۇيسەنالى بىقىباەۆ.
قىرعىز الاتاۋى سىلەمى ايماعىنداعى تاۋ اۋدان ورتالىعى قۇلان اۋلىنان 60 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتىر. دەرەككە جۇگىنسەك, بابا اتىنداعى تاۋ تەڭىز دەڭگەيىنەن 2800 مەتر بيىكتە ورنالاسقان. اڭعارىندا ىشىنە مىڭ ءتۇرلى قۇپيانى بۇككەن كوككول بار. تۋريستەر وسى كولدى كورۋ ءۇشىن دە شال تاۋىنا قاراي اسىعادى, اۋماعى قوزى جايىلىم جەردى الىپ جاتقان تابيعات تاماشاسىنىڭ تاريحىن بىلۋگە قۇشتارلىق تانىتادى.
قاسيەتتى مەكەنگە بارعاندا تاۋدىڭ سالقىن سامالى جانىڭدى راحاتقا بولەيدى. اۋدەم جەر جۇرگەن سوڭ مالكەن, سازدى, تالدى, شايحى اتانىڭ قۋىسى, ساتاي, اقبۇلاق, ءۇيتاس سەكىلدى تاريحي ورىندار مەن تاۋلار كەزدەسەدى. مۇندا تۇراتىن جەرگىلىكتى حالىق شال تاۋى تۋرالى اڭىزدى تالماي, تامىلجىتىپ ايتىپ وتىرادى.
تاريحتان حابارى بار ازاماتتاردىڭ پايىمداۋىنشا, شال تاۋىنداعى تاستاعى تاڭبالار بايىرعى بابالارىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن سىر شەرتىپ تۇر. تاستىڭ بەتىنە اسپەتتەپ سالعان تاۋەشكى, بۇعى, يت سۋرەتتەرى اڭشىلىق ستيلىندە بەينەلەنگەن. ولاردىڭ ءبىر بولىگى تاۋ بوكتەرىندەگى شايحى قۋىسىندا ساقتاۋلى تۇر دەسەدى بىلەتىندەر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جانۋارلاردىڭ بەينەسى تەك ساندىك ءۇشىن سالىنباعان. پەتروگليفتەگى بەينەلەرگە قاراپ, تاۋ بوكتەرىن مەكەن ەتكەن ادامداردىڭ ءدىني-نانىمدارىن انىقتاۋعا بولادى. مۇنداعى تاۋەشكى, بۇعى سياقتى تاس بەينەلەر رۋ تايپالارىنىڭ توتەمىنە اينالعان.
اۋىلدىڭ كونەكوز قاريالارىنىڭ سوزىنە سەنسەك, مۇنداعى پەتروگليفتەر ءار ءداۋىردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن سىر شەرتەدى. ولاردىڭ وزىنە ءتان اتاۋلارى دا بار. ماسەلەن, جارلىسۋ پەتروگليفتەرىنىڭ ءبىرسىپىراسىندا تاۋەشكى, بۇعى, ءيتتىڭ بەينەسى سالىنعان. اراگىدىك تۇيەلەردىڭ دە سۋرەتى كەزدەسەدى. ءبىر قىزىعى, جارلىسۋ پەتروگليفتەرىندەگى بەينەلەر قىزىل تۇسپەن ادىپتەلگەن بولسا, تالدىسۋ پەتروگليفتەرى قوڭىر تۇسپەن ىستالعان. سونداي-اق شىبىندى, تۇيىقتور, تالدىبۇلاق پەتروگليفتەرىنىڭ دە وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى بار.
جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ايتۋىنشا, تاۋدىڭ بيىكتەگى شىڭ-قۇزدارىنا كوز تىككەندەر تاڭ قىلاڭ بەرگەندە الدەنەشە سەكۋند بويى شال بابانىڭ بەينەسىن كورە الادى ەكەن. «قۇدايدىڭ قۇدىرەتىنە شەك جوق. شال اتانىڭ بەينەسىن جارتاستان كوردىك» دەپ اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتاتىنداردىڭ سوزىنە ىلگەرىدە اسا قاتتى سەنە بەرمەيتىنبىز. بىزگە بۇل اڭگىمە جەل ءسوز قۋعانداردىڭ تاقۋا تامسىلىندەي كورىنەتىن. الايدا ارىپتەسىمىز, ارداگەر جۋرناليست تۇرسىنحان جامانباەۆتىڭ ەستەلىك جازباسىنداعى دەرەك سەلت ەتكىزبەي قويمادى. شال تاۋىنا ات باسىن بۇرعان ول دا بابا بەينەسىن كورگەن سەكىلدى.
«جۇرت اراسىندا اڭىزعا اينالعان تىلسىم قۇپيانى مىڭ ەستىگەنشە ءبىر كورسەك دەدىك. سويتتىك تە شال تاۋىنا جول تارتتىق. تاڭ قىلاڭ بەرگەنشە كوز شىرىمىن العان جوقپىن. قاسىمداعى جول باستاپ بارعان ازاماتتارمەن بىرگە الا تاڭدا تاۋ شاتقالدارىنا قاراي بەت الدىق. جۇرت اراسىندا «شال بابانىڭ بەينەسى وسى جەردەن كورىنەدى» دەلىنەتىن قۇزار شىڭعا قاراما-قارسى كەلىپ توقتادىق.
ىلديدا كۇن جانىپ تۇرعان. تاۋ بيىگىندەگى تاڭعى سالقىن ءتانىمىزدى تىتىركەنتىپ, سەرگىتىپ جىبەردى. ماڭايدا شىبىننىڭ ىزىڭى ەستىلمەيتىندەي تىنىشتىق ورناعان. كوزدىڭ جاۋىن الاتىن پەيزاجعا تامسانباي تۇرا المايسىڭ. دەگەنمەن مۇنداعى تىلسىمعا تولى قۇپيانى بىلسەم دەگەن وي ساناعا تىنىشتىق بەرەر ەمەس...
كۇن ۇياسىنان كوتەرىلگەندە بيىك شىڭدار ايرىقشا كوزگە ءتۇسىپ, تاڭداي قاقتىرادى. ءبىز تاۋ شىڭىنان كوز الماي, قادالىپ قاراپ قالعان ەدىك. كۇن كوتەرىلگەندە «و, توبا, و, قۇدىرەت!» دەدىم كۇبىرلەپ. «تالعات, تەز ءتۇسىر, ءتۇسىر» دەيمىن فوتوتىلشىگە نۇسقاۋ بەرىپ. ءدال وسى ۋاقىتتا ساعىمدانىپ كىسى بەينەسى كورىنە باستاعان. ال تالعات اۋزى اشىلىپ تۇرىپ قالعان. ءۇن جوق, تەك باسىن شايقايدى. ال عاجايىپ كورىنىس ساناۋلى سەكۋندتا عايىپ بولدى.
«سۋرەتكە ءتۇسىرىپ ۇلگەردىڭ بە؟» دەيمىن تالعاتقا قولىم دىرىلدەپ. «قورىقتىم, سەسكەندىم» دەيدى ول كوزىنەن الدەبىر وكىنىشتىڭ تابى بايقالىپ. بۇرق-بۇرق ەتىپ وعان ۇرىستىم. كوزبەن كورگەن عاجايىپتى سۋرەتكە تۇسىرە الماي قالعانىمىزعا ءالى كۇنگە دەيىن وكىنىپ كەلەمىن. امال نەشىك», دەيدى ارداگەر جۋرناليست.
قالاي دەسەك تە, شاتقالىنا قۇپيا-سىر بۇككەن شال تاۋى تۋرالى ايتىلار اڭگىمە از ەمەس. شال تاۋى تۋرالى ءسوز قوزعالا قالسا, جەرگىلىكتى قاريالار اڭگىمەنىڭ مايىن تامىزادى. تاريحتان سىر شەرتكەن ءتۇرلى دەرەكتەر ءوز تۇڭعيىعىنا تارتا تۇسەدى. ءبىر انىعى, بۇل تاۋدا بابالاردىڭ ءىزى قالعانىنا ەشكىمنىڭ داۋى جوق. ونى تۇرمىس-تىرشىلىك سالتىنان دا اڭعارۋعا بولادى.
قازاق قاي كەزدە دە ىرىمعا بەرىك حالىق قوي. قۋاڭشىلىق جايلاعان جىلدارى ەل-جۇرت: «جاراتقانعا جالىنىپ قۇدايى تاماق بەرسەك شال تاۋىنىڭ باسىنا بۇلت ۇيىرىلەدى. ونىڭ سوڭى نوسەر جاۋىنعا ۇلاسادى. جەر-انا بۋسانىپ, ءشولى قانىپ, شارۋانىڭ دا قاباعى اشىلادى. مۇنى ەندى قۇدايدىڭ قۇدىرەتى دەمەي كور!» دەپ, قۇدايى تاماق تاراتىپ جاتادى.
شىنىندا دا قاراقۇرىم حالىقتىڭ تىلەگى قابىل بولىپ, كوك اسپاننان نوسەردىڭ شەلەكتەپ جاۋعانىن تالاي رەت ءوزىمىز دە كورگەنبىز. قالاي الىپ قاراساق تا, تىلسىمى تەرەڭگە تارتا تۇسەتىن شال تاۋى قۇپياسى ءالى كۇنگە دەيىن اشىلماعان عاجايىپ مەكەن ەكەنى اقيقات.
جامبىل وبلىسى,
تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانى,
قۇمارىق اۋىلى
