ءىس-شارا بارىسىندا اۆتوردىڭ «الاش جولى جانە احمەت بايتۇرسىن ۇلى» اتتى عىلىمي زەرتتەۋلەر جيناعى, ۇلت ۇستازىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ارحيۆتىك قۇجاتتاردان تۇراتىن «تاۋقىمەت» جيناعى, سونىمەن قاتار قازاق حاندىعى داۋىرىنە قاتىستى اڭىزدارعا فولكلورلىق, تاريحي-فيلولوگيالىق تالداۋ ەڭبەگى, «ابىلاي حان جانە ىرگەلەس مەملەكەتتەر مەن حالىقتار», «التىن وردا ءداۋىرى جانە قازاق فولكلورى» ۇجىمدىق مونوگرافيالارى قىسقاشا تانىستىرىلدى.
«بەس كىتاپ ءبىر جىلدا جازىلۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – سوڭعى 2-3 جىلدان بەرى جينالىپ قالعان كىتاپتار. سونىڭ ءبارى باسپادان بيىل عانا شىعىپ جاتىر. مۇنىڭ سىرتىندا, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىمەن, تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ شىعارعان ەكى ۇجىمدىق مونوگرافيا بار. بەس كىتاپتىڭ ورتاق اتاۋىن «حامسا» دەپ قويدىق. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان «تاۋقىمەت» اتتى كىتاپقا تازا ارحيۆتىك ماتەريالدار ەنىپ وتىر», دەيدى الماسبەك ابسادىق.
تۇساۋكەسەر راسىمىنە ونلاين رەجىمدە الماتى, استانا قالالارىنان بەلگىلى ادەبيەتشى, تاريحشى عالىمدار دا قاتىسىپ, ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمىنا, جيناق اۆتورىنا جىلى لەبىز ءبىلدىردى. مىسالى, تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك زيابەك قابىلدينوۆ «حامساعا» ەنگەن ۇجىمدىق مونوگرافيانىڭ مازمۇن-سيپاتىن تارقاتىپ, ءمان-ماڭىزىن ايتىپ بەردى.
«قازاق حالقى تاريحتى قاشاندا تۇلعالار ارقىلى قاراعان. ويتكەنى قازاقتىڭ تاريحى مىقتى تۇلعالاردىڭ ماڭايىندا جاسالادى دەپ ايتا الامىز. ماسەلەن, ابىلاي حان, ونىڭ بالاسى ءۋالي حان تۋرالى ءبىزدىڭ ينستيتۋت ۇجىمدىق مونوگرافيا جازدى. سەبەبى حانداردى تولىق زەرتتەمەي, حانداردىڭ پورترەتىن جاساماي قازاقتىڭ تاريحىن جازۋ وتە قيىن. وسى ەڭبەكتىڭ فولكلور جاعىن العان الماس احمەت ۇلى فولكلور ارقىلى, مۇراعاتتىق ماتەريالداردى توعىستىرىپ, قوسىپ, سالىستىرىپ, ابىلاي حان, ونىڭ بالاسى ءۋالي, بوكەي باراق حانعا قاتىستى كوپ ەڭبەك اتقاردى. بۇگىن تۇساۋى كەسىلگەن ءۇش حانعا ارنالعان مونوگرافيانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, بۇل ەڭبەككە تەك تاريحشىلار عانا ەمەس, شىعىستانۋشىلار, ءتىلشى ماماندار, الماسبەك سياقتى فولكلورتانۋشىلار اتسالىستى. نەگە ءۇش حاندى بىرگە قاراستىردىق؟ بىرىنشىدەن, ابىلاي حان ەلۋ جىلداي قازاقتىڭ سولتۇستىك-شىعىس ءوڭىرىن كورشى مەملەكەتتەردىڭ ەكسپانسياسىنان امان قالدىردى. ءۇش ءجۇزدىڭ حانى بولدى. ال ونىڭ بالاسى ءۋالي, وكىنىشكە قاراي, كولەڭكەدە قالا بەرگەن. تاريحنامادا ول ءالسىز, اكەسىنە تارتپاعان دەپ سيپاتتالىپ كەلدى. ال ماسكەۋدەن, سانكت-پەتەربۋرگتەن تابىلعان مۇراعاتتار بۇدان باسقاشا سويلەيدى. ءۋالي اكەسىنەن كەم بولماعان. 1781 جىلدان 1821 جىلعا دەيىن قىرىق جىلداي قازاقتىڭ ورتا ءجۇزىنىڭ حانى بولعان. رەسەي يمپەرياسى قازاق حاندىعىن السىرەتۋ ءۇشىن 1816 جىلى ورتا جۇزگە ءۋاليدىڭ ۇستىنەن بوكەي باراق حان ۇلىن سايلاپ جىبەرەدى. بوكەيدىڭ تىكەلەي ۇرپاعى – ءاليحان بوكەيحان ۇلى. ۇجىمدىق جيناق وسى ءۇش تۇلعانى بايلانىستىرادى. الماسبەك باۋىرىمىزدىڭ قازاقتىڭ تاريحىنا قوسقان ۇلەسى ەرەكشە تاڭبالانىپ قالدى دەپ ايتا الامىز», دەدى عالىم.
«قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى اۆتور ەڭبەكتەرىنە لايىقتى باعا بەرە كەلىپ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمىنا عىلىمي ىزدەنىس جولىندا تابىس تىلەدى.
«بۇگىنگى ءىس-شارا عالىمدى, ونىڭ ەڭبەگىن قۇرمەتتەۋ ارقىلى جالپى اقاڭنان باستالعان ونەگەلى جولدى جالعاستىرۋلارىڭىز دەپ ەسەپتەيمىز. ال ەندى كوپشىلىككە تانىستىرىلىپ جاتقان ەڭبەكتەردىڭ ءبارى قالامداس دوسىمىز الماس مىرزانىڭ زەرتتەۋ باعىتىنا سايكەس كەلەدى. ويتكەنى تاريحي جىرلار, ابىلاي حان ءداۋىرى – ءبارى دە سول شىڭعىس حاننان باستاپ جوشى ۇلىسىنان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان قازاق تاريحىمەن ساباقتاس. قازاقتىڭ باتىرلىق جىرلارىنداعى, تاريحي اپسانالارىنداعى ەرلىك پەن قاھارماندىققا بايلانىستى تالاي رۋحاني كومبەلەرىمىزدى اشىپ كورسەتەتىن دۇنيە. سوندىقتان فولكلورتانۋشى, ادەبيەتتانۋشى ءارى تاريحشىلارعا كوپ ويتامىزدىق ايتقان عالىم رەتىندە الماس ابسادىقتىڭ ويى دا, تۇجىرىمداماسى دا ەرەكشە. ال ەندى تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە اقاڭ تۋرالى كوپ دۇنيە جازىلدى. سىزدەردىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىڭىز اتىن الىپ وتىرعان اقاڭ – ۇلكەن مۇحيت ءتارىزدى. مۇحيت دەۋىمىزگە سەبەپ – اقاڭمەن بارلىق سالانىڭ عالىمدارى, ماماندارى ماقتانا الادى. كەز كەلگەن سالاعا باستاۋ, ىرگەتاس ەتە الادى. تۇتاستاي زەرتتەلدى دەگەن اقاڭنىڭ وزىندە قانشاما اقتاڭداق بار. الماس ابسادىقتىڭ ۇلكەن ەڭبەگى – كەيىنگى زاماندا عالىمدار كوپ بارماعان دۇنيەنى اشتى, جاريالادى, سونىسىمەن عىلىمعا ولجا سالدى. ءبىز الماس مىرزانىڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ وقىعان, مۇعالىمدىك ەتكەن ورتاسىنا بايلانىستى ناقتى دەرەككە قۇرىلعان ماتەريالدارىنىڭ ءبارىن الاشتانۋشى رەتىندە اسىعا كۇتىپ, قۋانىپ وقىپ وتىردىق. سوندىقتان بۇگىن ۇسىنىلىپ وتىرعان اقاڭ تۋرالى ەكى ەڭبەگىنىڭ ءوزى ونىڭ «حامسا» (بەس) مونوگرافياسىنىڭ نەگىزگى وزەگىن قۇرايدى. اقاڭنىڭ تاريح تۋرالى قانشاما تاماشا ويلارى بار. تاريحتان ۇلتقا قاجەت دۇنيەنى الۋ كەرەك. ويتكەنى تاريح دەگەن ۇلكەن قات-قابات دۇنيە عوي, اداساتىن, اداستىراتىن تۇستارى بار. شاتاسقان, شاتاستىراتىن, نازىك جەرلەرى دە بار. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۇجىرىمى – وسىنىڭ بارىنەن ۇلتقا قاجەت دۇنيەنى الۋ, ونى ۇلتتىڭ يگىلىگىنە جاراتۋ. وسى دۇنيەنى پروفەسسور الماس ابسادىق وزەك ەتىپ العان», دەدى اكادەميك.
سالتاناتتى ءىس-شارانىڭ سوڭىندا عىلىمي ىزدەنىس جولىندا ايتارلىقتاي تابىسقا قول جەتكىزگەن ستۋدەنتتەر ماراپاتتالدى.
قوستاناي وبلىسى
