وقۋلىقتاردى وڭداۋ – ءومىر تالابى

وتكەن جىلى جەزقازعان مەن بەينەۋ اراسى تەمىرجول جەلىسىمەن جالعاستى. سونداي-اق, ارقالىق – شۇباركول اراسىنا بولات جول توسەلدى. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ماگيسترالدىق تەمىرجول تۇرىك­مەنستانمەن جالعاسىپ, ەجەلگى يرانعا شىقتىق. وسىنىڭ ءناتي­جەسىندە پارسى شىعاناعى ارقىلى ەكسپورتتىق جۇكتەردى مۇحيتتارعا شىعارۋعا مۇمكىندىك الدىق. دەمەك, ءبىزدىڭ 20 مىڭ شا­قىرىمدى قام­تيتىن ۇلى ماگيسترالىمىز ەجەلگى «جىبەك جولىنىڭ» ءححى عاسىرداعى الىپ باس­تاماسى بولىپ وتىر. اللاعا شۇكىرشىلىك. الدا تۇرعان ەندىگى ماقسات از ەمەس. ساپارعا شىققان جولاۋشى, ارينە, پويىزدىڭ جىلدام ءجۇرۋىن, باراتىن جەرىنە ەرتەرەك جەتۋدى قالايدى. بىزدە قازىر پويىز جىلدامدىعى ساعاتىنا 200 شاقىرىمدى كۇرايدى. زامان وزگەرىپ, بۇگىندە جىلدام ءجۇيت­كيتىن جۇردەك پويىزدار جۇرە باس­تادى. ەلىمىز وسى قارقىنمەن دامي بەرسە جاقىن جىلداردا شاپ­شاڭدىعى 300-350 كمساعاتتى قۇرايتىن پويىزدار قازاق جەرىندە دە كوپتەپ جۇرە باستايتىنى ءسوزسىز. وسىنداي وزىق تەحنولوگيانى مەڭ­گەرگەن, جەتىك بىلەتىن ماماندار دايىنداۋ قاجەت دەسەك, ولاردى وقىتىپ, باۋلىپ وسىرەتىندەر, ارينە, تەمىرجول كوللەدجدەرى, وسى سالانىڭ ينستيتۋت, اكادەمياسى. ءبىر وكىنىشتىسى, قازىرگى جاس تەمىر­جولشىلار پايدالانىپ ءجۇر­گەن وقۋ قۇرالدارى وزگە تىلدە جازىلعان. سىرتتان اكەلىنەتىن وقۋ­لىقتار تەحنيكالىق جاعىنان تالابىمىزعا ساي كەلگەنىمەن ءتىلى وزگەشە, مازمۇنى دا بوتەندەۋ. ولاردى جاڭارتىپ, داۋىرگە ساي ەتىپ وڭدەپ وتىرۋ قاجەت. بۇلاردى ءوز انا تىلىمىزدە, قازاق تىلىندە جازۋ – ءومىر تالابى. وسىنداي ابىرويلى مىندەت تەمىرجول سالاسىنىڭ عالىمدارىنا جۇكتەلەدى. بۇل جايتتى باسا ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز – تەمىرجول ءوزىنىڭ 100 جىلدان استام تاريحىندا ابدەن ورىسشالانىپ كەتكەن. كسرو داۋىرىندە ءوزىمىز دە وقۋ ورىندارىن ورىسشا ءتامامداپ, كوزىمىزدى ورىس وقۋىمەن اشتىق. ديستانتسيا, بەكەت, توراپتىق ستانسالاردىڭ قۇجاتتارى ءالى دە ورىسشا. ارينە, بۇل سالانىڭ تەرميندەرى قازاقشاعا اۋدارىلىپ تا جاتىر, بىراق, سول اۋدارمانى ءوزىمىز تۇسىنبەيمىز. كوبىسى جاتىق ەمەس. شىنىن ايتۋ كەرەك, ءتىل ماماندارى تەرميندەردى سوزبە-ءسوز اۋدارادى. ءىس-ارەكەتتىڭ تەحنولوگيالىق ءمانىن ۇقپايدى. مىسالى, 33 تومدىق «ورىسشا-قازاقشا سوزدىكتىڭ» 8-تومىنداعى تەمىرجول شارۋاشىلىعىنىڭ سوزدىگىندە «پروتيۆوۋگون» دەگەن ءسوزدى 6 سوزبەن اۋدارىپتى. «رەلستى قۋىپ كەتۋگە قارسى قويىلاتىن اسپاپ». ومىردە قاي تەمىرجول مامانى جۇمىس كەزىن­دە وسى 6 ءسوزدى شۇبىرتىپ جۇرەدى؟ وعان «پروتيۆوۋگون» دەي سالۋ وڭاي ەمەس پە؟ ءبىز سول «پروتيۆوۋگوندى» «رەلس قۇيىس­قانى» دەپ اۋداردىق. قازاق ەر تو­قىمدى جىلقى قۇيرىعىنا قۇيىس­قان ارقىلى بايلاپ قوياتىنى بار. ول ەردىڭ ات جالىنا قاراي جىل­جىماۋىن قامتاماسىز ەتەدى. «پروتيۆوۋگوننىڭ» ماقساتى دا سول قۇيىسقاندىكى سياقتى. پويىز ۇنەمى ءبىر باعىتتا جۇرە بەرسە رەلس ارقانى دا جىلجىپ وتىرادى, بۇل جايت باعىت بۇرمالارىنىڭ جۇمىسىن بۇزادى, اۆتوماتتى ق ۇلىپتانۋ جۇيەسىن توقتاتادى. ەكىنشى مىسال, تەمىرجول شارۋاشىلىعىندا 8-9 كاسىپ بار. ولاردىڭ ارقايسىسى جەكە-جەكە ءوندىرىس. ماسەلەن, «جەلەز­نودوروجنىي پۋت» دەگەن ءوز الدىنا ۇلكەن سالا. ول مەكەمەسىز پويىز جۇرمەيتىنى بەلگىلى. «جەلەز­نودوروجنىي پۋت» اتاۋ­ىن سوزدىك­تەرگە سۇيەنە وتىرىپ قازاق­شالاساق «تەمىرجولدىڭ جولى» بولىپ شىعادى. ويتكەنى, سوزدىكتەردىڭ بارلىعىندا «دوروگا – جول», «پۋت – جول» دەپ اۋدا­رىلعان. اينالايىندار-اۋ, ءبىزدىڭ قازاقتا جول دەگەن جالعىز اتاۋ ەمەس قوي. ءاپ-ادەمى «سوقپاق, ءسۇر­لەۋ, ءىز, داڭعىل» دەگەن اتاۋلار بار ەمەس پە؟ ءوزىمىزدىڭ باي ءتىلىمىزدى نەگە كادەگە جاراتپاسقا؟ ءبىز «پۋت» ءسوزىن «سۇرلەۋ» دەپ الساق, تەمىرجول ءتارجىماشىلارىنىڭ توبە شاشتارى تىك تۇرادى. وسىن­داي قيىندىقتان كەيىن «تەمىرجولدار مەن ستانسالار» اتتى كىتاپتى شىعارۋعا 10 جىل ۋاقى­تىم كەتتى. شپال-رەلس تور­كوزدەرىنەن تۇراتىن ۇلى داڭ­عىلى­مىزدىڭ ەڭبەككەرلەرى, اسىرە­سە, جاس تەمىرجولشىلار قازىر قازاق تىلىندەگى اۋدارمالارعا ءزارۋ ەكەنى انىق. ەندەشە, باي ءارى قۇنارلى ءتىلىمىزدىڭ مۇمكىندىگىن بارىنشا پايدالانۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ءتىلى جاتتالىپ, قۇلاعىنا ءسىڭىستى بولسىن دەگەن نيەتپەن بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا داڭعىل جول اشۋ قاجەت. ايتايىن دەگەنىم وسى ەدى, قاراقتارىم! ءابدىۋالى داناەۆ, قۇرمەتتى تەمىرجولشى, قازاق قاتىناس جولدارى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى. جامبىل وبلىسى.