ماسكەۋدەگى «يزۆەستيا» گازەتىنىڭ 13 ماي 103-سانىندا مىنا ءبىر حابار باسىلدى:
«قازاقتىڭ مىڭ ءانى» دەگەن كىتاپتىڭ شىعارۋشىسى قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى زاتاەۆيچ ءوز ماماندىعى جونىنەن جۋىردا لەنينگرادتا ەكى قىزىق بايانداما ىستەدى: بىرىندە لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاعراپيا فاكۋلتەتىندە, ەندى بىرىندە مەملەكەتتىك جاعراپيا قاۋىمى قاسىنداعى حالىق مۋزىكاسىن زەرتتەۋشى كوميسسيادا. كوميسسيا ءبىراۋىزدان زاتاەۆيچتى وزدەرىنە مۇشە قىلىپ سايلادى. ەكى باياندامانىڭ ەكەۋىنە دە جينالعان پروفەسسورلار, اكادەميا جاستارى قىزىقتاپ تىڭداپ, قۇلشىنا پىكىر اۋىستى. تۇرىك حالىقتارىنىڭ جايى-كۇيىنە كانىگى شتەرنبەرگ, سامويلوۆيچ, تان-بوگوراز, كاگانوۆيچ سياقتى پروفەسسورلار زاتاەۆيچتىڭ مۇنان بىلاي دا وزگە كۇنشىعىس حالىقتارىنىڭ, سولتۇستىك ەلدەرىنىڭ ولەڭ قازىناسىن زەرتتەۋىنە تىلەۋلەستىگىن ءبىلدىردى. گلازۋنوۆ دەگەن پروفەسسور زاتاەۆيچتىڭ جۇمىسىن اسا ماقتادى. بۇل ەڭبەككە ارتىقشا ۇلكەن باعا بەرەتىن فرانتسۋز اقىنى رومەن روللان ول شۆەتساريادان حات جازادى. حاتىندا زاتاەۆيچتىڭ ەڭبەگىنە ءسۇيسىنىپ بىلاي دەيدى: «ساحارانىڭ سار دالاسىنا ساۋلەت بەرگەن سۇلۋ سايران انىنە سۇيسىنەمىن. 1920-1922 جىلدارداعى ەلدى اشارشىلىق, دەرت كەرنەپ جاتقاندا مىناداي مۋزىكا ەڭبەگىن جارىققا شىعارۋ مۋزىكا جۇزىندەگى ەرلىك, جان كۇشىنىڭ ۇمىتىلماس ورنەگى دەپ اتايمىن».
مىنە, قاجىماي ەڭبەك قىلعان ەرگە, ونىڭ ەڭبەگىنە ەۋروپا ءبىلىمدارلارى, ونەرپازدارى وسىلاي باعا بەرىپ وتىر. ونىمەن بىرگە قازاقتىڭ «سارى دالاسىنا ساۋلەت كىرگىزگەن سۇلۋ, سايران انىنە» ءسۇيسىنىپ وتىر. ەۋروپالىقتار مۇنى ايتىپ وتىرسا, بۇكتەۋلى جاتقان اسىل قازىناسىن جيناپ, الەمگە ايگىلەپ, رۋح بايلىعىن تانىتقان زاتاەۆيچكە قازاق ودان دا زور باعا بەرۋگە ءتيىستى.
باياعىدان بەرى قازاق كەڭ دالادا قۇر قويىن قۇرتتاپ, ايرانىن ۇرتتاپ جاتقان جوق ەكەن, وقىماسا دا, نادان دا بولسا, قيال, سەزىم بايلىعى بار ەكەن, جۇرەگىنىڭ تەرەڭ سىرىن, جانىنىڭ الۋان-الۋان قۇبىلعان نازىك تولعاۋىن ءان-كۇي دەگەن ايناسىنا تۇسىرە بىلگەن ەكەن. ەندى ول اينانى ونەرلى جۇرتتار كوردى, جامان تىماق قازاقتا دا ءبىر شاعىم قۋ بار ەكەنىنە كوزدەرى جەتتى. مۇنى كورسەتىپ وتىرعان زاتاەۆيچ ادامشىلىقتى, ونەردى سۇيگەن تازا جۇرەكتە بىرەۋدى ولاي, بىرەۋدى بىلاي ۇستايتىن تار مىنەز بولمايدى. ادام تابىسى – ادام بالاسىنا ورتاق. قازاقستان زاتاەۆيچتەردى ادال ۇلىنداي كورۋ كەرەك.
قازاق كۇنەلتۋ جاعىنىڭ مادەنيەتىنەن مەشەۋ قالسا دا, اقىل, قيال, سەزىم جاعىنا, ءبىلىم تىلىمەن ايتقاندا, رۋح مادەنيەتىنە كەندە ەمەس ەكەنى مىناۋ مىڭ اننەن تانىلىپ وتىر. قازاقستان جەرىنىڭ استىندا اسىل قازىنا, كەن بايلىعى مول دەپ اڭىز قىلىسادى. سونداي مول قازىنا قازاق ەلىنىڭ ىشىندە دە جاتىر. ول نە دەسەڭىز: ادەبيەت, ءان-كۇي. كۇن كورۋ ءتاسىلىن سىرتتان جۇقتىرىپ, ۇيرەنە بەرۋگە بولادى. رۋح مادەنيەتىن بوتەننەن قارىزعا الا بەرۋگە بولمايدى. الساق تا, حالىقتىڭ كوكەيىنە كوپكە دەيىن قونبايدى. ەندەشە, ءوزىمىز دە بار داۋلەتتى جارىققا شىعارىپ, ىسكە جاراتۋعا تالپىنۋ كەرەك.
بىراق سول اسىل قازىناسى جيناۋ قولىنا كەلە بەرەتىن ادام قازاقتان نەكەن-ساياق تابىلادى. ەرىنبەي ەڭبەك ەتۋگە تاۋداي ءۇمىت, تاباندى قايرات, شامداي مۇرات (يدەيا), جالىندى جۇرەك, تەرەڭ ءبىلىم كەرەك. ونداي ەرلەر قولعا تۇسە بەرمەيدى. ونەر-ءبىلىمدى ەلدەر جانكەشتى ەرلەرىنىڭ ەڭبەگىمەن ەل بولعان. كەشەگى سۇراپىل وكتيابردە امەريكانىڭ جون رەيد دەيتىن جازۋشى ەرلەرى وت پەن وقتىڭ, قاۋىپ پەن قاتەردىڭ ورتاسىندا جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ ءجۇرىپ, ماعلۇمات جيناپ, كىتاپ شىعاردى. ءبىلىم ىزدەپ تالاي وقىمىستىلار اۋىر بەينەتكە باسىن بايلاعان, الىس ساپار جول شەگىپ, قۇربان بولعان. ەل بولعان ەلدەردىڭ ماڭداي ادامدارىنىڭ ءىسى وسىنداي بولادى. قازاق ەلىنىڭ ويانۋى, سەرپىلۋى, مادەنيەتتى اڭساۋى راس بولسا, ەڭبەك ەرلەرىنىڭ شىعۋىندا ءسوز جوق. ەندىگى ءبىزدىڭ ايتقالى كەلە جاتقانىمىز مىناۋ:
ماناعى ايتقان اسىل قازىنانى كەلەشەككە قاراتىپ قويا تۇرامىز با, جوق تابۋعا, دۇنيە جۇزىنە شىعارۋعا قام قىلامىز با؟ قىلمايمىز دەپ ەشكىم دە ايتپاس, قام ىستەلىپ تە جاتىر دەرمىز. ايتسە دە تاعى ءبىر قوزعاپ ءوتۋ ارتىق ەمەس. سول ەڭبەك قىلعان زاتاەۆيچتى ءالى دە قازاقستان كەرەك قىلۋ كەرەك.
قازاقتىڭ مىڭ ءانى جازىلىپتى. جاقسى. قازاقتا جالاڭ ءان عانا ەمەس, سول شامالى كۇي دە بار. كۇي ءالى جازىلعان جوق. اننەن دە كۇي تەرەڭ, كۇي قادىرلى. ءاننىڭ ايتا الماعانىن كۇي ايتىپ بەرەدى. مۋزىكا جونىندە قازاقتىڭ ءانى عانا جارىققا شىعىپ, كۇي كومۋلى قالسا, قازاق جۇرەگىنىڭ جارىمى كورىنىپ, جارىمى قالتارىستا قالعانمەن ءبىر ەسەپ. اننەن دە كۇي ارتىق, كۇي قىمبات. ءاندى كىم بولسا, سول ۇيرەنە الادى, كۇيدى كىم بولسا, سول تارتا, شەرتە المايدى. ءاندى وركەستر دە تارتا بەرۋگە بولمايدى, بولسا دا كەلتە, ءوڭسىز كەلەدى. كۇيدى اسپاپپەن تارتۋعا قولايلى, ءساندى, ساۋلەتتى. قىزىلوردادا ەكى-ءۇش سكريپكامەن «ازاماتقوجا» كۇيىن تارتقانىن ەستىگەندە دومبىرادان الدەقايدا اسەرلى, كۇشتى كورىندى. ادامدى جەلپىندىرىپ, جەلىكتىرىپ, ەلىكتىرىپ اكەتتى. ءان ولاي ەمەس. اننەن دە كۇي كارى. كۇي قارتايىپ, جوعالىپ بارادى, ازىپ بارادى. كۇيدى كۇيتتەيتىن ەل ازايىپ بارادى. كۇيسىز ويىن-ساۋىق قۇرۋعا بولمايدى. كۇيسىز اسكەر بولىپ, جاۋعا شابۋعا بولمايدى. كۇيسىز قازاق مۋزىكاسىنىڭ اجار-كوركى كىرمەيدى, كۇيى كەلمەيدى. ولاي بولسا, قازاقستان وقۋ كوميسسارياتى كۇيدى تاسقا باستىرۋعا سالاقسىماي قام قىلۋ كەرەك.
مەن ەكى جوبا ۇسىنام. ءبىرى, كۇيدى جازدىرۋعا زاتاەۆيچ سياقتى ادامدى الدىرىپ, فانوگراف اسپابىمەن ەلگە شىعارۋ كەرەك. ەندى ءبىرى, ءاز ەلدەگى اتاقتى كۇيشىلەردى ورداعا الدىرىپ, جازىپ الۋ كەرەك. قاي وڭايىن, ارزانعا تۇسەتىنىن ىستەۋ ءتيىس. قاي ەلدە قانداي كۇيشى بار ەكەنىن سۇراستىرىپ, گازەتكە جازىپ بىلۋگە بولادى. مىسال ءۇشىن, مەن ءبىر-ەكى كۇيشىنى اتايمىن. سەمەي بۇقتىرما ۇيەزى, كۇرشىم-التاي بولىسى, 5-اۋىلدا رىسباي تالىسباي ۇلى, وسكەمەن ۇيەزى, ۇلان بولىسى 4-ءشى اۋىلدا سوقىر اقىن ءارى كۇيشى اۋباكىر دەيتىن جىگىت. سوڭعىنىڭ جاتقا بىلمەيتىن قيسساسى كەم. قۇراندى جاتقا بىلەتىن قاري بولسا كەرەك. كۇرشىم-التايدىڭ 2-اۋىلىندا شايقى قۇسايىن ۇلى دەگەن كۇيشى بار.
بۇلاردى ءوز قۇلاعىممەن ەستىگەنىم جوق, سىرتتان سۇراستىرعاندا ەلدىڭ اۋىزسۋى قۇريتىن كۇيشىلەر.
جەر-جەردەگى ۇيەزدىك, گۇبىرنەلىك قالالارعا الدىرىپ, جەرگىلىكتى سىنشىلاردىڭ سىنىنان وتكەن كۇيشىلەردى قىزىلورداعا شاقىرىپ, 5-10 كۇيشىنىڭ بىلگەنىن قاعازعا تۇسىرسە دە ءبىرتالاي نارسە جينالار ما ەدى, قايتەر ەدى.
وقۋ كوميسسارياتى پىكىرىن ءبىلدىرۋىن تىلەيمىز.
«ەڭبەكشى قازاق» گازەتى 27.05.1926 جىل
باسقارما: ايماۋىت ۇلىنىڭ بۇل ۇسىنىستارى تەرىس ەمەس, كۇيدى جيناۋ ماسەلەسى قوزعالۋعا ءتيىس. ءبىلىم يەلەرى ادامداردى قادىرلەۋ دەگەنى دە ماقۇل. قازاقستان رەسپۋبليكاسى وندايلاردى ورنىمەن قادىرلەيدى دە, ماسەلەن, ايتىلىپ وتىرعان زاتاەۆيچكە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن «قازاقستاننىڭ قادىرلى حالىق ءارتىسى» دەگەن ات بەرىلگەن. بىتىرگەن ىسىنە قوشەمەت پەن كومەك كورسەتىلگەن. جازۋشىنىڭ مۇنى ايتپاعانى ورىنسىز.
دايىنداعان – ۇشقىن سەيدىراحمان ۇلى
