وسىدان 20 جىل بۇرىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باستاماسىمەن 9 جەلتوقسان حالىقارالىق سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس كۇنى بولىپ جاريالاندى. 2003 جىلى 1 قاراشادا مەكسيكانىڭ مەريدا قالاسىنداعى ساياسي كونفەرەنتسيادا ۇيىمنىڭ باس اسسامبلەياسى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كونۆەنتسيا قابىلدادى. ونداعى ماقسات – جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ جانە جويۋ. بۇل قۇجات جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ شارالارىن, سونداي-اق ونىمەن كۇرەسۋدەگى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ مەحانيزمىن قاراستىرادى.
جەمقورلىق – ادامزات پەن قوعامنىڭ دامۋىن تەجەيتىن جالپىعا ورتاق ىندەت. ونىمەن كۇرەسۋ تەك قۇزىرلى ورگانداردىڭ ەمەس, بارلىق قوعام وكىلىنىڭ باستى مىندەتى بولۋ قاجەت. سەبەبى مەملەكەتىمىزدىڭ دامىعان ەلدەر قاتارىنا ەنىپ, باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋىنا, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءومىر ساپاسىنىڭ ارتۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان بۇل كۇن تەك مەرەكە رەتىندە عانا ەمەس, جەمقورلىققا قارسى مىنەز-ق ۇلىق پەن توزبەۋشىلىكتى قالىپتاستىرۋدا, وعان قارسى ساياساتتى ناسيحاتتاۋدا ەرەكشە ماڭىزعا يە كۇن بولىپ قالا بەرەدى.
بيىل 9 جەلتوقسان حالىقارالىق سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس كۇنى اگەنتتىك ءۇشىن ايرىقشا سيپاتقا يە. سەبەبى وسى جىلدان باستاپ العاش رەت 18 قاراشا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت ورگاندارىنىڭ كۇنى بولىپ اتالىپ ءوتتى.
بۇل كۇندى اگەنتتىگىمىزدىڭ تاريحىنداعى ماڭىزدى وقيعامەن بايلانىستىرامىز. 2014 جىلى ءدال وسى كۇنى زاڭنامادا العاش رەت «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت ورگاندارى» دەگەن ۇعىم پايدا بولدى. ءارتۇرلى ۋاقىت كەزەڭدەرىندە جەمقورلىققا قارسى كۇرەس فۋنكتسياسىن باسقا ۆەدومستۆولار – ىشكى ىستەر ورگاندارى, مەملەكەتتىك تەرگەۋ كوميتەتى, قارجى پوليتسياسى اتقاردى. ارينە, جەمقورلىققا قارسى كۇرەس بارلىق ۋاقىتتا جۇرگىزىلدى. 1992 جىلى پرەزيدەنتتىڭ «ۇيىمداسقان قىلمىس پەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستi كۇشەيتۋ جونiندەگi شارالار تۋرالى» جارلىعى قابىلداندى, 1998 جىلى «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەندى. سالادا ءارتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلاما قولعا الىندى.
بىراق تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن تەك جەمقورلىق ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن تاۋەلسىز ورگاننىڭ جۇمىس ىستەۋى قاجەت بولدى. وسىلايشا, 2014 جىلعى 18 قاراشادان باستاپ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتىڭ ەڭ ءتيىمدى مودەلىن ىزدەۋ تاريحى باستالدى. باستاپقىدا مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ قۇرامىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ۇلتتىق بيۋروسى قۇرىلدى. بۇل بيۋرو تەك جەدەل-تەرگەۋ بولىمشەلەرىنەن تۇردى جانە باستى نازار جۇمىستىڭ قىلمىستىق-قۇقىقتىق ادىستەرىنە اۋدارىلدى. تاجىريبە كورسەتكەندەي, مۇنداي ءتاسىل قىسقا مەرزىمدى عانا ناتيجە بەردى. ياعني ماقسات ەتكەن جەمقورلىقتىڭ سەبەپتەرى مەن جاعدايلارىن كەشەندى تۇردە جويۋ مۇمكىن بولمادى. سەبەبى قىلمىستىق جازا تەك قىلمىس جاسالىپ بولعاننان كەيىن, كوبىنە قاراجات جىمقىرىلعان كەزدە عانا قولدانىلادى. سوندىقتان جەمقورلىق كورىنىستەرىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ماقساتتى ءارى جۇيەلى پروفيلاكتيكانىڭ قاجەتتىلىگى تۋىندادى.
جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋعا جەتكىلىكسىز نازار اۋدارۋ 2015 جىلى قابىلدانعان «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» جاڭا زاڭدا كوزدەلگەن الەۋەتتى تولىق اشۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. سول كەزدە 2019 جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى قۇرىلدى. ءدال وسى ساتتەن باستاپ العاش رەت اگەنتتىك پرەزيدەنتكە تىكەلەي ەسەپ بەرەتىن تاۋەلسىز قۇقىق قورعاۋ ورگانىنا اينالدى.
اگەنتتىك دامىعان بىرقاتار ەلدىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءتيىمدى الدىن الۋدى, قوعاممەن ارىپتەستىكتى جانە قىلمىستىق-قۇقىقتىق شارالاردى ۇيلەستىرەدى. مەملەكەت دامۋىنىڭ باسىم باعىتى – جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى جانداندىرىپ, ونىڭ تۇپكىلىكتى جويىلۋىنا دەيىن ىمىراسىز جۇرگىزۋ بولدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ اگەنتتىك الدىنا قويعان وسى ناقتى تاپسىرماسى اگەنتتىكتىڭ ستراتەگيالىق ماقساتىنا اينالدى.
بۇگىندە ەل باسشىلىعىنىڭ جەمقورلىقتى جويۋدا قويعان مىندەتتەرىن شەشۋگە قابىلەتتى, كاسىبي ورگان قۇرىلدى. ءبىزدىڭ ميسسيامىز – پرەزيدەنتتىڭ «جەمقورلىق – ىندەت, ونىمەن كۇرەسۋ – مىندەت» دەگەن سوزدەرىنە نەگىزدەلگەن. بۇل ورايدا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدا باعدارلامالىق ءتاسىلدىڭ ماڭىزى زور. 2022 جىلى بەس جىلدىق كەزەڭگە ارنالعان تۇجىرىمداما قابىلدانىپ, بارلىق جۇمىس باعىتىندا پروگرەسسيۆتى جانە جۇيەلى شارالار قامتىلعان. اگەنتتىك جەمقورلىققا قارسى وسى ساياساتتىڭ نەگىزگى ورىنداۋشىسى رەتىندە تۇجىرىمدامادا كوزدەلگەن بارلىق مىندەتتىڭ ورىندالۋىن ۇيلەستىرىپ وتىر.
ءبىزدىڭ جۇمىستاعى باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى جانە بۇگىنگە دەيىن ماڭىزدى بولىپ قالاتىنى – نورماتيۆتىك بازانى جەتىلدىرۋ. بۇل بولماسا, جەمقورلىقپەن ءتيىمدى كۇرەسۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس سالاسىنداعى زاڭناما تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ەنگىزىلىپ, وزگەرتىلىپ وتىردى. الايدا وزىق نوۆەللالاردى ەنگىزۋدىڭ ەڭ بەلسەندى كەزەڭى كەيىنگى بەس جىلعا تيەسىلى. مىسالى, قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساراپتاماسى قالپىنا كەلتىرىلدى. قۇقىقتىق ولقىلىقتار ولاردى ازىرلەۋ ساتىسىندا جويىلادى. سىبايلاس جەمقورلىق ءۇشىن سوتتالعاندارعا مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەۋگە ءومىر بويىنا تىيىم سالىنادى جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورعا جول جابىلدى.
سونىمەن قاتار سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستار ءۇشىن سانكتسيالار, اسىرەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرى, سۋديالار, پاراقورلار مەن پاراقورلىقتاعى دەلدالدار ءۇشىن بارىنشا قاتايتىلدى. قاتاڭ جانە اسا اۋىر جەمقورلىق بويىنشا قىلمىستار ءۇشىن سوتتالعاندار شارتتى تۇردە بوساتىلا المايدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا سىبايلاس جەمقورلىق تۋرالى حابارلاعان ازاماتتارعا تولەمدەر ارتتى. ولار قىلمىستىڭ اۋىرلىعىنا بايلانىستى پارانىڭ نەمەسە كەلتىرىلگەن زياننىڭ 10%-ىنا دەيىن الۋعا قۇقىلى. ەڭ جوعارى سىياقى شامامەن 15 ملن تەڭگەنى قۇرادى.
بۇعان قوسا جەمقورلىق تۋرالى حابارلاعان ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋمەن قاتار, نەگىزسىز جۇمىستان بوساتىلۋدان قورعاۋ شارالارى قابىلداندى. مەملەكەتتiك قىزمەتشiلەردiڭ نەگiزسiز بايۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشiلiگiن, ياعني شەنەۋنiكتiڭ شىعىستارى ونىڭ تابىسىنا سايكەس كەلمەگەن جاعدايدا, فيسكالدىق جانە مانساپتىق سانكتسيالاردى قولدانۋدى كوزدەيتiن زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردi قابىلداۋ ماڭىزدى قادام بولدى. 2022 جىلى پرەزيدەنت ەكونوميكانى دەمونوپوليزاتسيالاۋ جانە وليگوپوليالارمەن كۇرەس جۇرگىزۋ باعىتىندا باعدار الدى.
مەملەكەت باسشىسى وليگارحيالىق توپتار ەكونوميكالىق رەسۋرستاردى ءبىر قولدا شوعىرلاندىرعانىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. بۇل كوپتەگەن جەمقورلىق سحەماسى مەن زاڭسىز بايىتۋ ادىستەرىنىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتىپ كەلگەن ەدى. بىلتىر قۇقىق ۇستەمدىگىن جانە الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا «زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. مۇنداي زاڭدى مەملەكەت تە, قوعام دا كوپتەن كۇتكەن ەدى. بۇل ەل حالقىنا زاڭسىز الىنعان تابىس پەن م ۇلىكتى قايتارۋ ۇدەرىسىنە ايتارلىقتاي سەرپىن بەردى.
ءبىزدىڭ اگەنتتىكتە قارجىلىق تەرگەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن ارنايى بولىمشە قۇرىلدى. كەيىنگى ءۇش جىلدا ءبىز 1 ترلن 100 ملرد تەڭگەدەن اسا م ۇلىكتىك اكتيۆتەر مەن قاراجاتتى قايتارۋدى قامتاماسىز ەتتىك. بۇل وتكەن ون جىلمەن سالىستىرعاندا, ءۇش ەسە كوپ. جالپى اكتيۆتەردى قايتارۋ – بۇۇ-نىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كونۆەنتسياسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرىن ىسكە اسىرۋ بولدى. بىلتىر ءبىز ونىڭ قابىلدانعانىنا 20 جىل تولۋىن اتاپ وتتىك جانە قازاقستان كونۆەنتسيانىڭ ەرەجەلەرىن ۇلتتىق زاڭناماعا ەنگىزۋدە دە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر.
زاڭنامالىق شارالارمەن قاتار اگەنتتىكتىڭ جۇمىسىنداعى تاسىلدەردى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ بارىسىندا ماڭىزدى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە الدىق. ءبىز ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەر قۋدان باس تارتتىق. جۇمىستىڭ باستى كريتەريلەرى – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ جانە ازاماتتاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ. سوندىقتان حالىقتىڭ پىكىرى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت جۇمىسىن جوسپارلاۋدا باستى دەرەككوز بولىپ وتىر.
2019 جىلى قۇرىلعان پرەۆەنتسيا قىزمەتى پروفيلاكتيكالىق جۇمىستى كۇشەيتتى. ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەت – بارلىق الەۋمەتتىك ماڭىزدى سالادا جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالدى. ەگەر ءارامشوپتى تامىرىنان ج ۇلىپ, جەردى ۋاقتىلى ءارى ساپالى وڭدەسە, ولار وسپەيدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تە ءدال وسىلاي. ەگەر وعان قاجەتتى جاعدايلار ساقتالسا, جەمقورلارمەن ءومىر بويى كۇرەسۋ كەرەك. سوندىقتان الدىن الۋ نەگىزىنەن جەمقورلىقتىڭ تۇپكى سەبەپتەرىن قىلمىستىق ادىستەردى قولدانباي جويۋعا باعىتتالعان. نورماتيۆتىك بازانى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ فۋنكتسيالارىن زەردەلەي, الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەلىپ تۇسكەن شاعىمدار مەن ۇنقاتۋلاردى تالداي وتىرىپ, ءبىز ءتۇرلى سالالاردا جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن انىقتايمىز. تالداۋلار ناتيجەلەرىن ءبىز كەڭىنەن جاريالاپ, قوعامداستىققا جەتكىزەمىز. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ, ەنەرگەتيكا, الماتىنىڭ تاۋلى ايماقتارى, مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەكاقىسى, عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, سپورت سالالارىنداعى جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى تۋرالى تالداۋلاردى وقىرمان جاقسى بىلەدى دەپ ويلايمىن.
ءار تالداۋعا سايكەس ءبىز مەملەكەتتىك ورگاندارعا ناقتى ۇسىنىمدار ازىرلەيمىز جانە انىقتالعان تاۋەكەلدەردىڭ جويىلۋىن باقىلاۋدا ۇستايمىز. بۇل رەتتە كەيبىر سالالارداعى ۇسىنىمداردىڭ ورىندالۋى «Ulttyq Jobalar» اقپاراتتىق جۇيەسى ارقىلى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ ونلاين-باقىلاۋىندا بولادى. الدىن الۋ سالاسىنداعى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ. بۇل تۇرعىدا قوعامدا ادالدىقتى, پاراساتتى, اردى بارىنشا ناسيحاتتاۋ وزەكتى ەكەنىن ايتقان ءجون. دانا ۇلى اباي قارا سوزىندە: «مال, ماقتان, عيززات-قۇرمەت ءوزى ىزدەپ تاپسا, ادامدى بۇزبايدى ءھام بەرىك بولادى», دەيدى. كلاسسيك-جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ «ار ساقتاعان – قاسيەت» دەپ ايتقانى بەلگىلى. ءبىز ءوز جۇمىسىمىزدا وسى نەگىزگى قۇندىلىقتارعا سۇيەنەمىز جانە ازاماتتاردى جەمقورلىقسىز قوعام قالىپتاستىرۋعا تارتامىز.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, ادىلەتتى قوعام ءاربىر سالادا جاۋاپكەرشىلىك پەن پاراسات ءبىرىنشى ورىنعا قويىلعاندا عانا ورنىعادى. سوندىقتان قازىر اگەنتتىك جۇمىسىنىڭ ۇلكەن بولىگى اۋقىمدى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءبىلىم بەرۋ جانە وقۋ-اعارتۋعا تيەسىلى. بارلىق ماقساتتى توپ اراسىندا كەڭ اۋقىمدى اقپاراتتىق جۇمىس جۇرگىزۋ جوسپارى ۇكىمەت دەڭگەيىندە بەكىتىلدى. 2 ميلليوننان اسا بالالار, جاستار, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, كۆازيمەملەكەتتىك جانە جەكە ۇيىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرى قامتىلدى.
جەمقورلىققا قارسى قۇندىلىقتار پاراسات تۇرعىسىنان ءار جاس ەرەكشەلىگى مەن جەكە تۇلعانىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىنە بايلانىستى ەنگىزىلىپ كەلەدى. بۇل مەكتەپتەر, كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى وقۋ پاندەرىندە كورىنىس تاپتى. بۇۇ باستاما جاساعان GRACE جوباسىنىڭ ستاندارتتارى مەن ماتەريالدارى كەڭىنەن پايدالانىلىپ جاتىر. بۇعان قوسا اكادەميالىق ادالدىق ليگاسى جۇمىس ىستەيدى. ازاماتتار زاڭ كونسۋلتاتسياسىن الا الاتىن «ادالدىق ساعاتى» جانە «حالىق زاڭگەرى» سياقتى جىل سايىنعى اكتسيالارى تانىمالدىلىققا يە بولدى. اسىرەسە جاستار اراسىندا ەرەكشە تانىمال بولعان «جەمقورلىققا قارسى ۆولونتەرلىك» قوزعالىسىنا 2,5 مىڭعا جۋىق ادام تارتىلدى. ولاردىڭ كومەگىمەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ مونيتورينگىندە 15 ملرد تەڭگەدەن اسا قاراجاتقا باعانىڭ نەگىزسىز كوتەرىلمەۋى قامتاماسىز ەتىلدى. بىزدىڭشە, قابىلدانعان شارالار جاڭا ۇرپاقتىڭ جەمقورلىققا قارسى مىقتى يممۋنيتەتىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ءبىز سىبايلاس جەمقورلىقتى قاتاڭ سانكتسيالار ارقىلى جەڭۋگە تىرىسقان قىتايدىڭ تاجىريبەسىن كورىپ وتىرمىز. ال فينليانديادا سىبايلاس جەمقورلىق ءۇشىن ارنايى قىلمىستىق باپتار جوق. ءبىزدىڭ ويىمىزشا جانە شەتەلدىك ارىپتەستەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك, ەڭ ءتيىمدى مودەل – بۇل سەندىرۋ جانە ماجبۇرلەۋ شارالارىن ۇندەستىرۋ. جەمقورلىقپەن كۇرەسۋدەگى جارقىن مىسالداردىڭ ءبىرى – سينگاپۋردىڭ سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ستراتەگياسى. بۇل – پروفيلاكتيكالىق شارالارمەن قاتار قاتاڭ زاڭداردى قامتي وتىرىپ جۇزەگە اساتىن جۇمىس. ەكونوميست روبەرت كليتگارد ونى «ەكىجۇزدىلىك + مۇمكىندىك – باقىلاۋ» دەپ انىقتاي كەلە, سىبايلاس جەمقورلىقتى ءتۇسىنۋدىڭ ەڭ قاراپايىم فورمۋلاسىن ۇسىندى. ياعني مەملەكەت ەسەبىنەن بايىپ كەتۋگە ۇمتىلاتىن, قولى تازا ەمەس شەنەۋنىكتەردىڭ ءبارىبىر بولاتىنىن ايتادى. سوندىقتان زاڭدا ءومىر سۇرگىسى كەلمەيتىندەر ءۇشىن جەمقورلىق مۇمكىندىگىن مۇلدە جويۋ كەرەك, ال بۇل ءۇشىن سىبايلاس جەمقورلىقتاعى وسال قاتىناستاردا ادامي فاكتورلاردى جويۋ ماڭىزدى. «جاسىرىن جولداردى», اسىرەسە كۇندەلىكتى ومىردە جويۋدىڭ نەگىزگى تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى – بۇل تسيفرلاندىرۋ.
تسيفرلىق تەحنولوگيالار ارقاسىندا وسى كۇنى ءموبيلدى تەلەفون ارقىلى مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ 90%-دان استامى «قۇرىلعىلاردان تىس» قولجەتىمدى. «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» ەكوجۇيەسىن قۇرۋ شەنەۋنىكتەرمەن بايلانىستاردى ەداۋىر قىسقارتتى. تسيفرلىق شەشىمدەردى ءوزىمىزدىڭ تالدامالىق جۇمىستارىمىزدا دا قولدانامىز. قىزمەتكەرلەر كابينەتتەرىنەن شىقپاي-اق اقپاراتتىق جۇيەلەردى پايدالانىپ, جەمقورلىق تاۋەكەلدەردىن انىقتايدى ءارى تالدايدى.
جىمقىرۋدىڭ ەڭ كوپ زيان كەلتىرەتىنىن اتاپ ايتۋ ماڭىزدى. كەيبىر شەنەۋنىكتەر پارا الادى, اقشانى ۇدەرىستەردىڭ جەتكىلىكتى ايقىن بولماۋىن پايدالانا وتىرىپ زاڭسىز شىعارادى. بۇل ورايدا تسيفرلىق تەڭگە ارقىلى «اقشانى بوياۋ» تەتىگىن ەنگىزۋ مۇمكىن جۇيەلى شەشىم بولۋى مۇمكىن. وسى ءار ترانزاكتسياعا ەرەكشە «تسيفرلىق ءىز» تاعايىنداۋ ارقىلى اقشا اعىندارىن قاداعالاۋعا نەگىزدەلگەن, بۇل وپەراتسيالاردىڭ بارلىق تىزبەگىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇگىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن اگەنتتىك ۇلتتىق بانكپەن جانە قارجى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, وسى ءتاسىلدى الەۋمەتتىك ماڭىزدى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا شالدىققان سالالار – جول قۇرىلىسى, اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ جانە نەسيە بەرۋدە باقىلاۋ سىناعىنان ءوتىپ جاتىر. وسىلايشا, جەمقورلىققا قارسى ساياساتتىڭ پروفيلاكتيكالىق اسەرى ناقتى ۋاقىت ارالىعىن ەسكەرە وتىرىپ, الدىن الۋ سياقتى, سونداي-اق قىلمىستىق شارالاردى كەشەندى قولدانۋ ارقىلى ايقىندالادى. باستىسى, ولار پارمەندى بولۋعا جانە ءبىرتۇتاس ماقسات – ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتى ءۇشىن سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋعا باعىتتالۋعا ءتيىس.
سىبايلاس جەمقورلىق – بايىرعى قۇبىلىس. سوندىقتان الەمدە ونىمەن كۇرەسۋدىڭ كوپتەگەن ءادىسى بۇرىننان ويلاپ تابىلعان جانە سىناپ بايقالعان.
ءبىز ءۇشىن بۇگىنگى كۇننىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى ادىستەردى بەيىمدەۋ, دۇرىس ەنگىزۋ جانە جەتىلدىرۋ ماڭىزدى. ال بۇۇ-نىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كونتسەنتسياسى – بۇكىل الەمدە مويىندالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قۇرالدار جازىلعان نەگىزگى قۇجاتتاردىڭ ءبىرى. قازاقستان بۇل قۇجاتتى 2008 جىلى راتيفيكاتسيالادى, سودان بەرى ونىڭ نورمالارىن جۇزەگە اسىرۋدا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل جۇمىس بۇۇ-نىڭ ەسىرتكى جانە قىلمىس جونىندەگى باسقارماسىنىڭ بەلسەندى كومەگىمەن ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتكەن ءجون. بيىل ءبىز كەزەكتى باستامالار پاكەتىن ازىرلەپ, پارلامەنتكە ەنگىزدىك, سونىڭ ىشىندە پارا بەرۋ ۋادەلەرى مەن ۇسىنىستارىن قىلمىس دەپ تانۋ, زاڭدى تۇلعالاردىڭ سىبايلاس جەمقورلىق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ, جەمقورلاردىڭ جاريا ءتىزىمىن ەنگىزۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتتە جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا مۇددەلەر قاقتىعىسىن رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ جانە باسقا دا شارالار كوزدەلگەن.
سونداي-اق قازاقستان 2004 جىلدان باستاپ شىعىس ەۋروپا مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن ەىدۇ-نىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جەلىسىنىڭ ىستانبۇل ءىس-قيمىل جوسپارىنىڭ قاتىسۋشىسى بولدى. ال بيىل قىركۇيەكتە مونيتورينگتىڭ 5-كەزەڭى شەڭبەرىندە ەىدۇ ساراپشىلارى قازاقستاننىڭ سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى جۇمىسىنا وڭ باعا بەردى. بۇل – ەلىمىزدىڭ وسى ۇيىمعا كىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادامى. ەلىمىز – 2020 جىلدان باستاپ ەۋروپا كەڭەسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى مەملەكەتتەر توبىنىڭ (گرەكو) مۇشەسى. ءبىز حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ جەلىلەرى – بۇۇ جانىنداعى GlobE, ەگمونت, CARIN جانە ARIN توبىمەن بەلسەندى تۇردە ىنتىماقتاستىق ورناتىپ كەلەمىز. ويتكەنى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق تا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇگىندە اگەنتتىك شەتەلدىك سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ۆەدومستۆولارمەن جانە ۇيىمدارمەن 13 مەموراندۋم جاسادى. ولاردىڭ اراسىندا گونكونگ, قاتار, قىتاي, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, فرانتسيا جانە تاعى باسقالارى بار.
حالىقارالىق بايلانىستاردى دامىتۋ قازاقستاننىڭ اكتيۆتەردى قايتارۋدى جانە سىبايلاس جەمقورلىق ءۇشىن بەرىلەتىن جازانىڭ بۇلتارتپاستىعىن قامتاماسىز ەتۋدەگى مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتەدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتتى جەتىلدىرۋ – تۇراقتى ۇدەرىس. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە الدىڭعى قاتارلى ەلدەر دەڭگەيىنە جەتۋ ءۇشىن ءالى دە كوپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك ەكەنىن مويىنداۋىمىز قاجەت. باستىسى پرەزيدەنتىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ نەگىزگى اسپەكتىسى – سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ىمىراسىز جانە وعان تۇبەگەيلى قارسى ءىس-قيمىل بولىپ قالا بەرەدى.
وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, ەلدەگى وسى جاعىمسىز ۇدەرىستى جويۋ جاعدايى الدەقايدا جاقساردى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل – مەملەكەتتىك اپپارات پەن ازاماتتىق قوعامنىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىنىڭ ءتيىمدى ناتيجەسى. الەم ەلدەرىندە سىبايلاس جەمقورلىقتى باعالايتىن ءارتۇرلى يندەكس بار. ماسەلەن, سىبايلاس جەمقورلىقتى باعالاۋ يندەكسىندە قازاقستان بۇرىن-سوڭدى بولماعان ماكسيمۋم – 39 بالعا قول جەتكىزدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل باعىتى بويىنشا زاڭ ۇستەمدىگى يندەكسىندە 59-ورىنعا دەيىن كوتەرىلدىك.
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ زەرتتەۋىنە سايكەس, قازاقستاننىڭ سىبايلاس جەمقورلىقتى باقىلاۋ يندەكسىندەگى كورسەتكىشتەرى ءىس جۇزىندە 2,5 ەسە جاقساردى. ەلدەگى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جۇمىستاردىڭ تيىمدىلىگى ءوز كەزەگىندە ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىنا جانە الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتقا اسەر ەتەدى. ناتيجەسىندە, كەيىنگى 5 جىلدا ەلدىڭ ءىجو 182-دەن 259 ملرد اقش دوللارىنا دەيىن ايتارلىقتاي ءوستى, الەۋمەتتىك ىلگەرىلەۋ يندەكسىندەگى پوزيتسيالار – 69-دان 63-كە دەيىن, سونداي-اق باقىت يندەكسىندەگى پوزيتسيالار – 60-تان 44-كە دەيىن جاقساردى.
تاريحتا العاش رەت Moody's اگەنتتىگى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس سالالارىنداعى ىلگەرىلەۋ ەسەبىنەن بىزگە «تۇراقتى» دەگەن باعا بەردى جانە قازاقستاننىڭ ۇزاقمەرزىمدى رەيتينگىن جوعارىلاتتى. الايدا حالىقارالىق رەيتينگتەر – ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى كورسەتكىش ەمەس. ءبىز ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق جوعارى قۇندىلىقتار بولىپ تابىلاتىن ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى باستى نازاردا قالادى. وسى قۇندىلىقتاردى قورعاۋ جانە حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە بارلىق قاجەتتى شارانى قابىلدايمىز. مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتى ءبىزدىڭ اگەنتتىكتىڭ بارلىق قىزمەتكەرىنە, ەرىكتىلەرىمىزگە, قوعام قايراتكەرلەرىنە جانە ەلدەگى سىبايلاس جەمقورلىقتان ازات, وركەندەگەن مەملەكەت رەتىندە كورگىسى كەلەتىن جاندارعا ارنالعان يدەولوگيالىق نۇسقاۋ بولاتىنىنا سەنىمدىمىن.
اسحات جۇماعالي,
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى توراعاسى
