جىلقى شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن قۇرۋدىڭ ماڭىزى زور

قامبار اتا ت ۇلىگىن اسىلداندىرۋ زا­مان تالابى دەيمىز, بىراق  بۇل شارۋانى اتقارۋعا كەلگەندە كورسەتكىش كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس. مۇنى فورۋمدا پرەزيدەنت تە ايتتى. «قازىر ەلىمىزدە جىلقى سانى ۇزدىكسىز ءوسىپ كەلەدى. بۇل – جاقسى ءۇردىس. دەگەنمەن اسىل تۇقىمدى جىلقىنىڭ ۇلەسى ءبىر پايىزعا دا جەتپەيدى, ياعني 4,2 ميلليون جىلقىنىڭ 40 مىڭى عانا اسىل تۇقىمدى. سوندىقتان مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جۇمىسىنا باسا ءمان بەرگەن ءجون. ەلىمىزدە جىلقىنىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. ونىڭ ىشىندە قازاقپەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان جابىنىڭ ورنى ەرەكشە. كەيىن وعان قوستاناي, كوشىم جانە مۇعالجار تۇقىمدارى قوسىلدى. ارقايسىسىنىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. مەن بۇعان دەيىن اداي جىلقىسى ماڭعىستاۋدىڭ باعا جەتپەس قازىناسى ەكەنىن ايتتىم. ونى الەمگە تانىتۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداۋدى تاپسىردىم. قازىر اداي جىلقىسى رەسمي تۇردە بولەك تۇقىم رەتىندە تىركەلدى. بۇل ارعىماقتار ۇلى دالا جورىعىندا, باسقا دا الامان بايگەلەردە توپ جارىپ ءجۇر. قوستاناي جىلقىسى دا مىقتى ەكەنى بەلگىلى, الايدا, جوعالىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر, نەبارى 280 باس قالدى. سوندىقتان جىلقىنىڭ سانىمەن قاتار, ساپاسىن ارتتىرۋ – ماڭىزدى مىندەت», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

بيىل قازاق جىلقىسىنىڭ تۇقىمىن ساقتاۋ, كوبەيتۋ ماقساتىندا ارنايى زاڭ دا قابىلداندى. جاڭا زاڭ اياسىندا مىنىسكە قاجەت جىلقى باسىن كوبەيتىپ, تەكتىك قورىن ساقتاۋمەن قاتار, اسىل تۇقىمدىق قاسيەتىن جاقسارتۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. سەلەكتسيالىق جۇمىستار ساتىلاي جۇزەگە اسىپ, اسىلداندىرۋعا كوڭىل بولىنبەك.

بىلىكتى ماماندار ەرتەدەن قاۋزاپ جۇرگەن جىلقى شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن الدەقاشان قۇرۋىمىز كەرەك ەدى. «ەشتەن كەش جاقسى». پرەزيدەنتتىڭ پارمەنىنەن كەيىن قۇزىرلى ورگاندار شارۋانى تياناقتاپ, بولىنەتىن قارجىنى ناقتىلايتىنى انىق.

اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى­نىڭ دوكتورى ءنابيدوللا كيكىباەۆ بۇل ما­سە­لە وتىز جىلدان بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. «جىلقى شا­رۋاشىلىعىن وركەندەتەمىز دەسەك عىلىمي ورتالىق نە بولماسا ينستيتۋت قۇرۋ قاجەت ەكەنىن ايتىپ-اق كەلەمىز. بۇكىلرەسەيلىك جىلقى ينستيتۋتىن, انگليانىڭ, فران­تسيانىڭ زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن دا بىلە­مىز. جۇمىسى جۇيەلى دامىپ وتىرادى, جىلقى ت ۇلىگىن وسىرۋدە ەشتەڭەگە الاڭ­دامايدى. پرەزيدەنتتىڭ جىلقى تۇقى­مىن اسىلداندىرۋعا قاتىستى, جالپى قىلقۇيرىقتى كوبەيتۋ جونىندە كوتەرگەن ۇسىنىسى, جۇكتەگەن تاپسىرماسى ورىندى. جالپى, عىلىمي نەگىزگە سۇيەنگەندە, اسىل تۇقىمدى ت ۇلىك سانى جالپى جىلقى سانىنىڭ 10%-ىنان تومەندەمەۋى كەرەك. مىسالى, قوراڭىزدا 100 باس جىلقىڭىز بولسا, سونىڭ كەمىندە 10 باسى اسىل تۇقىمدى بولۋى كەرەك. بۇدان ازايىپ كەتسە اسىلداندىرۋ ءىسى قۇلدىرايدى دەپ مال باسىن كەمىتپەيتىن ەدى. كەيىن زامان ىڭ­عايى وزگەردى, جەكە شارۋاشىلىقتار قۇرى­لىپ, اركىم وزىمبىلەمدىككە سالىندى دا, بۇل تالاپ ەسكەرىلمەي قالدى», دەي­دى عالىم.

«1998 جىلى جاڭا جىلقى تۇقىمى رەتىندە تىركەلگەن مۇعالجار جىلقى تۇ­قى­مىن كوبەيتۋدىڭ تيىمدىلىگى زور. اقتوبە وبلىسىنداعى «مۇعالجار جىلقى زاۋىتى (بۇرىنعى «ەمبى جىلقى زاۋىتى»), قاراعاندى وبلىسى, شەت اۋدانىنداعى «شولاق ەسپە جىلقى زاۋىتى» ءھام قى­زىلوردا وبلىسىنداعى «قۇلاندى جىل­قى زاۋىتىنىڭ» ماماندارى بىرلەسىپ اتقارعان جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە, وسى جىلقى تۇقىمى بەكىتىلدى. مۇعالجار جىلقىسىنىڭ مىقتىلىعى سونداي, جىل ون ەكى اي جايىلىمدا جۇرەدى. قولعا قارا­مايدى, تەبىنمەن-اق قىتىمىر قىستان امان شىعىپ كەتەدى. وزگە قازاقى تۇقىم, جابى جىلقىسىنا قاراعاندا ەتتى كەلەدى. سەلەكتسيالىق جۇمىستىڭ وڭ ناتيجە بەر­گەنى شىعار, مۇعالجار جىلقىسى ەلىمىزدە برەندكە اينالدى. تۇقىمىن وسىرۋگە قۇم­بىل شارۋالاردىڭ دا قاتارى قالىڭ, ۇنەمى سۇراپ, ىزدەستىرىپ وتىرادى», دەيدى ن.كيكىباەۆ.

عالىم جىلقى شارۋاشىلىعى ينس­تيتۋتى اشىلىپ, بىلىكتى عالىمداردى تارتسا, قامبار اتا ت ۇلىگىن اسىلداندىرۋ شارۋاسى جانداناتىنىن اتاپ ءوتتى. ءتىپتى ەرتەرەكتە «مەملەكەتتىك اسىل تۇقىم» كىتابى شىعىپ, ەلدەگى اسىل تۇقىمدى جىلقىلاردىڭ دەرەك, دايەگى وسى كىتاپقا قاتتالعانىن دا ايتتى. ەگەر كىتاپقا جىلقى تۋرالى مالىمەت ەنبەسە, ول اسىل تۇ­قىم رەتىندە مويىندالماعان. اعىل­شىن­دار دا ءۇش عاسىردان بەرى تازا قان جىل­قى ت ۇلىگىن زەرتتەپ كەلەدى. عالىم مۇ­عال­جار جىلقىلارى 1930 جىلدارى «ەمبى جىلقى زاۋىتىنداعى» زۋبر, بارحات, پيساتەل اتتى ايعىرلاردان تاراعانىنا توقتالدى.

«قازىرگى ءوسىرىپ وتىرعان جىلقىڭىز مۇعالجار تۇقىمى بولسا, شەجىرەسىن تارقاتقاندا وسى ءۇش ايعىرعا كەلىپ تىرە­لۋى كەرەك. ەگەر بۇل جانۋارلاردان تاراماسا, وندا اسىل تۇقىمدى مۇعالجار جىل­قىسى ەكەنىن دالەلدەي المايسىز. كۇي تالعا­مايتىن, كەز كەلگەن وڭىرگە بەيىمدەلىپ جەرسىنەتىن مۇعالجار جىلقىسىن وزگە وبلىستاردا دا وسىرۋگە كۇش سالعان ابزال», دەيدى ن.كيكىباەۆ.

عالىم قايرات يسحان جىلقى ت ۇلىگىن اسىلداندىرۋدا قوردالانعان كۇرمەۋلى ماسەلە شاش-ەتەكتەن ەكەنىن جەتكىزدى. «ەلدە 4 ميلليوننان اسا جىلقى بار ەكەنىن, ونىڭ تەك 1%-ى عانا اسىل تۇقىمدى ەكە­نىن پرەزيدەنت اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىندا ايتتى. وسى 4 ميلليون باس جىلقىنىڭ بارلىعى دەرلىك جەكەمەنشىكتىڭ يەلىگىن­دە. سوندىقتان دا عىلىمي توپ جەكە شارۋا­مەن كەلىسىمشارت جاساسىپ, جىلقى­سىن اسىلداندىرۋ ءىسىن قولعا الادى. جىل سايىنعى كەشەندى باعالاۋدان وتكىزىپ, قاي ايعىردى ۇيىرگە سالىپ, قاي بيەنى ەتكە جىبەرۋ كەرەك دەگەن ماسەلەنى تالقىلايدى. مۇنىڭ بارلىعى دا جىلقى مالىنىڭ دەنە تۇرقىنىڭ ولشەمىنە قاراپ, سارالانادى. جەكە شارۋا بولعاندىقتان ول ءوز مالى­نىڭ اسىل تۇقىمدى بولعانىن قا­لاماسا, ءبىزدىڭ تالاپتى ورىندامايتى­نى انىق. سەلەكتسيالىق جەتىستىككە جەتۋ ماقساتىندا, جىلقى تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا كەمىندە 10 جىل ۋاقىت كەتەدى. وسى مەرزىمنەن كەيىن عانا ناتيجەسىن كورەسىڭ. ويتكەنى اسىل تۇقىمدى ايعىردان تۋعان ق ۇلىنعا ەكى جارىم جىلدان كەيىن كەشەندى باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. ەركەك جىلقىنى ايعىرلىققا سالادى, ول 3-4 جاستان اسقان سوڭ ۇيىرگە تۇسەدى. ونىڭ ق ۇلىنىن تاعى 2,5 جاسىندا كەشەندى باقىلاۋعا جىبەرەدى. دەنە تۇرقىنىڭ ولشەمدەرى, سالماعى, بويىنىڭ بيىكتىگى, ءتۇرى, ءتۇسى ءبارى دە زەرتتەلەدى. بۇدان تۋعان ق ۇلىننان اۋەل باستاعى ايعىردىڭ قاسيەتى انىقتالسا, وندا سەلەكتسيالىق جۇمىستىڭ ناتيجەلى بولعانى. مىنە, جىلقى ت ۇلىگىن اسىلداندىرۋدا جۇمىس وسىلاي كەزەڭ-كەزەڭىمەن كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلەدى», دەيدى پروفەسسور.

عالىم جىلقى شارۋاشىلىعى جەكە ازاماتتاردىڭ مەنشىگى سانالاتىندىقتان, كوپشىلىگى اسىلداندىرۋ جۇمىسىنىڭ 10 جىل ۇزاق مەرزىمدى قامتيتىنىن قولاي كورمەيتىنىن, كەيدە سەلەكتسيالىق جۇمىس قولعا الىنعان سوڭ ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن شارۋا قوجالىعىن ساتىپ جىبەرەتىندەر, مال باسىن ازايتاتىندار دا بولاتىنىن العا تارتادى.

ء«بىز جىلقى شارۋاشىلىعى ينستي­تۋتىن اشامىز دەسەك, ەڭ اۋەلى مەملەكەت­تىك جىلقى زاۋىتى اشىلعانى ءجون. تۇقىم­دىق, ناسىلدىك قاسيەتى جوعارى ايعىر­لاردى, انالىق باس بيەلەردى وسى زاۋىتقا شوعىرلاندىرىپ, اسىلداندى­رۋ ءىسىن كەشەندى جۇرگىزگەن ابزال. ەكىنشىدەن, بۇل شارۋانى عىلىمي نەگىزدەيتىن عالىم­داردىڭ ورتالىعى ءبىر جەرگە شوعىرلانۋى كەرەك», دەگەن پروفەسسور ءتورت ت ۇلىكتىڭ ىشىندە تەك جىلقىنىڭ تەرىسى عانا سۋدى بويىنا سىڭىرمەيتىن قاسيەتكە يە ەكەنىن ايتادى.

«وسى ەرەكشەلىگىن زەرتتەي وتىرىپ جىلقىنىڭ تەرىسىن وڭدەپ شيكىزاتقا اينالدىرىپ, ودان ءونىم وندىرەتىن تەحنولوگيانى دامىتۋ قاجەت. مۇنىڭ بارلىعى دا پرەزيدەنت اشۋ كەرەك دەپ تاپسىرعان جىلقى شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ كەلەشەكتە اتقارار شارۋاسى», دەيدى عالىم.

قازاق دالاسىندا جابى ءتيپتى جىلقى تۇقىمى, ءمىنىستى, شارۋاعا جەگىستى باعىتقا بەيىمدەلگەن قوستاناي جىلقى تۇقىمى, كوشىم جىلقىسى ەرتەدەن وسىرىلەدى. ەگەمەندىك العاننان كەيىن, 1998 جىلى مۇعالجار جىلقى تۇقىمى عىلىمي نەگىز­دە بەكىتىلدى. ال بىلتىر پرەزيدەنتتىڭ پارمەن بەرۋىمەن, اداي جىلقى تۇقىمى بەكىتىلىپ, ونىمدىك, سپورتتىق باعىتتا جىلقى باسىن كوبەيتۋ قولعا الىندى.

عالىم جىلقى تۇقىمىن اسىلداندىرىپ كوبەيتۋ ىسىندە سەلەكتسيالىق جۇ­مىس بىرنەشە وبلىستا جۇرگىزىلىپ جات­قانىن, ءالى دە مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ قاجەت ەكەنىن العا تارتتى.