كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات – ەگەمەندىكتىڭ ەرەكشە كورىنىسى

قازاق ەلى ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريا ەتكەن 1991 جىلعى 16 جەلتوقساننان باس­تاپ دەموكراتيالىق دامۋ جولىن تاڭدايتىندىعىن جالپى الەمگە جاريا ەتىپ, ەلىمىزدىڭ وزىندىك سىرتقى ساياساتىن قالىپتاستىرا باستادى. ەۋرازيا كەڭىستىگىندە الىپ اۋماقتى الىپ جاتقان ەلىمىز سىرتقى ساياسي باسىمدىقتارىن ايقىنداۋدا, ورنالاسقان اۋماعىنىڭ گەوگرافيالىق ساياسي (گەوساياسي) جاع­دايى­نان شىعا وتىرىپ كوپۆەكتورلى باعىت ۇستاندى. ول تۋراسىندا ديپلومات, قوعام قايراتكەرى ق.توقاەۆ: «1991 جىلعى جەلتوقسان – 1993 جىل ارالىعىندا قا­زاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى ديپلوماتياسى قالىپتاستى», دەپ اتاپ وتكەن-ءدى. الەمدىك ساياسي تەوريادا كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات دەموكراتيالىق مەملەكەتتەرگە ءتان. دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتى وزگە ەلدەردىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسپاۋ, ولاردىڭ تەرريتوريالىق ءبىر­تۇ­­تاس­تىعىن قۇرمەتتەۋ, وزگە ەلدەرمەن تەڭ دارەجەلى قارىم-قاتىناستارعا ءتۇسۋ, ءوز ۇس­تا­نىمدارىن وزگە ەلدەرگە تاڭباۋ, وزگە ەلدەردىڭ ساياسي ءتارتىبى مەن ەكونو­مي­كالىق جۇيەسىن جانە ەتنيكالىق, ءدىني قۇن­دىلىقتارىن قۇرمەتتەۋ ۇستانىمدارىنا نەگىزدەلەتىنى كوپشىلىككە ءمالىم. ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىندا وسى ۇستانىمداردى باسشىلىققا العان كەز كەلگەن مەملەكەت الەمدەگى بارلىق ەلدەرمەن, ولاردا ۇستەمدىك قۇرىپ وتىرعان بيلىك تارتىبىنە قاراماستان, تاتۋ-ءتاتتى قارىم-قاتىناس ورناتادى. ال بۇل – الەمدەگى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋداعى باستى تالاپ. ءححى عاسىرداعى الەمدىك حالىقارالىق قاتىناستار ءوزىنىڭ ءار الۋاندىعىمەن ەرەكشەلەندى. الەم ەلدەرى بۇكىل دۇنيە­جۇزىن قامتىعان (بۇۇ نەمەسە ناتو) نەمەسە بەلگىلى ءبىر ايماقتاعى ەلدەردى بىرىكتىرەتىن (ەو نەمەسە شىۇ) اليانستار مەن وداقتار قۇرامىندا ءوزارا بىرلەسىپ ءومىر سۇرەدى. ەگەمەندiكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ-اق كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات ۇستانعان قازاقستان الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرىمەن كەلىسىمگە كەلە ءبىلدى. قازاق­ستان ەكونوميكالىق الەۋەتتىك قورى مول ءارى اسكەري-ستراتەگيالىق ايماق بول­عان­دىقتان, گەوگرافيالىق ساياسي (گەوساياسي) جاعداي وتە كۇردەلi بولدى. سول سەبەپتى دە ەلىمىز الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىمەن جان-جاقتى قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋعا بار كۇش-جىگەرىن سالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­دەنتى ن.نازارباەۆتىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى ەلىمىزدىڭ گەوگرافيالىق ساياسي ورنالاسۋىمەن تىعىز بايلانىستى. ەلباسى تاريحي تۇستا قازاق تاريحىنىڭ وتكەن كەزەڭىنەن قاجەتتى ساباقتاردى تەرەڭ مەڭگەرە ءبىلدى. ويتكەنى, قازاقستان ءوزىنىڭ سان عاسىرلى تاريحىندا توڭىرەگىندەگى حالىقتارمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋدا وزىندىك تاجىريبە قالىپتاستىردى. با­با­لارىمىزدىڭ حV-ءحVىىى عاسىرلاردا رەسەي, جوڭعاريا, تۇركيا, قىتاي, يران, اۋ­عانستان, وزگە دە كورشىلەس ەلدەرمەن قا­رىم-قاتىناس ورناتقانى تاريحتان ءمالىم. مىنە, سوندىقتان دا مۇنداي تاريحي بايلانىستار بۇگىندە زاڭدى جالعاسىن تاپتى. قازاق ەلىنىڭ قالىپتاسقان ساياسي جاع­دايدا كورشىلەرىمەن كەلىسىمگە كەلە ءبىلۋى ەل تۇتاستىعىن ساقتاۋدا شەشۋشى فاكتور بولا ءبىلدى. وسى ساياسات وتكەن زامانداردا رەسەيمەن سولتۇستىك پەن باتىسىمىزداعى جايىلىمداردى, ازيادا ءىرى يمپەرياعا اينالعان پارسى شاحى نادىرمەن وڭ­تۇس­تىكتەگى, جوڭعاريامەن شىعىستاعى اۋ­ماقتىق ماسەلەلەردى شەشۋدە سەپتىگىن تيگىزدى. 1760-جىلدارى قازاق حاندارى ابىلمامبەت پەن ابىلاي ەل مۇددەسى ءۇشىن اۋعان شاحى احمەتپەن بىرلەسە جوڭعاريانى تۇبىرىمەن جويعان قىتايمەن كەلىسىمگە كەلىپ, شىعىسىمىزداعى كۇردەلى قارىم-قاتىناستى رەتتەيدى. اتاقتى ابى­لاي حاننىڭ «بابالارىمىز ەسىم حان, ءجاڭ­گىر حان زامانىنان بەرمەن قاراي قى­تاي يمپەرياسىنىڭ لەبىزى مەن ۇلاعاتى بىزگە جەتپەي كەلىپ ەدى», دەپ باستالاتىن حا­تى قازاق-قىتاي بايلانىسىن جاڭا ساتىعا كوتەرەدى. تاريحىمىزداعى قازاق ەلىنىڭ كوپ­ۆەك­تورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ ءبىر كورى­نىسى رەتىندە ءحVىىى عاسىر باسىندا قار­قىندى باستالىپ, كەيىن ءتۇرلى دەڭگەيدە جال­عاسىن تاپقان قازاق-ورىس كەلىسسوزدەرىن اتاۋىمىزعا بولادى. ابىلقايىر حاننىڭ «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلا­ما­دان» كەيىنگى 1731 جىلعى كەلىسىمىن «بو­داندىق» كەلىسىمى ەمەس, كەرىسىنشە, كوپ­ۆەكتورلى ساياساتتىڭ كورىنىسى رەتىندە قاراي­تىن ۋاقىت جەتتى. وسىعان بايلانىس­تى «رەسەيگە قازاق بوداندىعىن» قالىپ­تاس­تىرعان تاريحي كەزەڭدە قازاق حاندارى قابىلداعان شەشىمدەر مەن ولاردىڭ اتىنان جازىلعان حاتتاردى ءوز ماماندارىمىزبەن قايتا سارالاۋىمىز قاجەت. بۇگىنگە دەيىن قازاق حاندارى قول­دارى­نان شىققان اراب تىلىندەگى حاتتاردىڭ تو­لىق­قاندى ۇلتتىق مۇددەمىزبەن زەردە­لەنبەگەنى جاسىرىن ەمەس. كەرىسىنشە, سول باياعى ۇلى دەرجاۆالىق ساياساتتىڭ ارالاسۋىمەن ورىس تىلىنە اۋدارىلعان مامانداردىڭ اۋدارمالارىن بەتكە ۇستاۋمەن كەلەمىز. بۇل ارادا رەسەي تاريحشىسى ا.ۆ.رەمنەۆتىڭ: «دەيستۆيتەلنو, يستوريا كازاحوۆ دويمپەرسكوگو ي يمپەرسكوگو پەريودوۆ ۆ زناچيتەلنوي ستەپەني بىلا چاستيۋ «پودچينەننوگو زنانيا», سفورميروۆاننوگو ي ۆنەدرەننوگو روسسيسكيمي ۋچەنىمي, كوتورىە سوبيرالي يستوچنيكي ي سوزداۆالي سۆوي ينتەرپرەتاتسي, وستايۋششيەسيا ۆلياتەلنىمي دو سيح پور. حۋدوجنيكي ي پيساتەلي روسسي سوزداۆالي وبرازى كوچەۆنيكوۆ, كوتورىە پرودولجايۋت ۆلاستۆوۆات ناد ۋمامي ليۋدەي دو سيح پور. ستەرەوتيپى يمپەري وكازىۆايۋتسيا چرەزۆىچاينو جيۆۋچيمي ي ۆسە ەششە ۆحوديات ۆ سفەرۋ «زنانيا-ۆلاستي» دەگەنىنىڭ استارىندا اششى شىندىق جاتىر (رەمنەۆ ا.ۆ. موجەت لي يستوريا كازاحستانا يمپەرسكوگو پەريودا بىت پوستكولونيالنوي؟ ۆزگلياد سو ستورونى زاينتەرەسوۆاننوگو نابليۋداتەليا. – س.196-197 // كازاحستان ي روسسيا: ناۋچنوە ي كۋلتۋرنوە ۆزايمودەيستۆيە ي سوترۋدنيچەستۆو / وتۆ. رەد. ش.ك. احمەتوۆا, ز.ە. كابۋلدينوۆ, ي.ۆ. تولپەكو, ن.ا. توميلوۆ. – استانا – ومسك: پوليگرافيا «ەnter Group», 2013. – 275 س.) جەڭىسى مەن جەڭىلىسى قاتار جۇرگەن, بابالارىمىزدىڭ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولگەن تار جول تايعاق كەشۋ جىلدارىنىڭ ناقتى ناتيجەسى – ءوز ۇلتتىق بىرلىگىن, اۋماقتىق تۇتاستىعىن جوعالتپاي, 1991 جىلى الەمدىك قوعامداستىققا ەنگەن بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى. قازىرگى تاڭدا دا قازاق ەلى ءححى عاسىرداعى الەم ساياساتىنىڭ تەگەۋرىندى جەتەك­شىلەرى – ەكى الىپ يمپەريانىڭ ءجا­نە ءۇش الەمدىك ءدىني وركەنيەتتىڭ – مۇ­سىل­مان, حريستيان جانە بۋدديزم قيىلى­سىندا ءوز دارا جولىن تابۋدا. قوس الىپ كورشىلەرىمىزدىڭ كەي جاع­داي­دا ءبىر-بىرىنە قايشى كەلەتىن ءوز ۇلت­تىق مۇددە­لەرى بولسا, الەمدىك ءدىني وركە­نيەت­­تەر­دىڭ گەوگرافيالىق كەڭىستىكتە تارا­لۋى مۇددەسى قازاقستان اۋماعى ارقى­لى وتەدى. ەلباسى «نۇرلى جول – بولا­شاققا باستار جول» جولداۋىندا: «مەن ءوزىمنىڭ تاجىريبەمنەن الدىن الا سەزىپ وتىرعانىمداي, تاياۋداعى جىلدار جاھان­دىق سىناقتاردىڭ ۋاقىتى بولادى», دەپ ەسكەرتە كەلە, الداعى سىناقتان «تەك مىق­تى مەملەكەتتەر, جۇدىرىقتاي جۇمىل­عان حالىقتار وتەتىنىن», ەرەكشە اتاپ ءوتتى. وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا كور­شى­لەرمەن تاتۋ وداقتاستىق ساياسات ۇستانۋ – ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنىڭ قازىرگى كەزەڭدەگى تالابى. قازىرگى الەمدە قاۋىپ­سىزدىك ساقتالۋىنىڭ باستى كەپىلى ەكو­نو­ميكالىق مۇددەگە قاتىستى. ەلباسى ۇلىتاۋدا: «ەكونوميكا ءوسىپ-ونبەسە, باسقا شارۋانىڭ ءبارى شەشىلمەيدى. ءتىل دە, ءدىن دە جايىنا قالادى. قازاقتىڭ دا جاعدايى جاقسارمايدى. سوندىقتان بۇعان تۇسىنىستىكپەن قاراۋ كەرەك. قۇر ءسوزدى قويۋ كەرەك», دەپ اشىق ەسكەرتسە, «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ, ەكونوميكانى سىرتقى قولايسىز جاعدايلاردان قورعاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن العا تارتتى. بۇگىنگى تاڭدا ەل بولاشاعىنان تۋىندايتىن قازاق ەلىنىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ ءۇش مىزعىماس مىعىم تۇعىرى بار. ءبىرىنشى – الەم ەلدەرىمەن جانە حالىق­ارالىق ۇيىمدارمەن ەكىجاقتى جانە كوپ­جاقتى حالىقارالىق ساياسي قاتى­ناستار. 1992 جىلى 5 قازاندا قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ العاش رەت بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اس­سامبلەياسىنىڭ 46-سەسسياسىندا ءسوز سويلەپ, ەلىمىزدىڭ بەيبىتسۇيگىش مەملەكەت رەتىندە بۇۇ جارعىسىمەن تولىق كەلىسەتىنىن باسا اتاپ كورسەتتى. ونىڭ دالەلى رەتىندە قازاقستان جويقىن قيراتۋشى كۇشكە يە يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. بۇل حالىقارالىق قاتىناستاردا تەڭدەسى جوق قادام رەتىندە الەم ەلدەرىنىڭ الدىندا وتانىمىزدىڭ مارتەبەسىن اسقاقتاتتى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى ءتاۋ­ەل­سىزدىك جىلدارى الەمدىك دەڭگەيدە تەرەڭدەۋدە. 2010 جىلى ەلiمiزدiڭ باتىس جارتىشارىنداعى جەتەكشى حالىقارالىق ۇيىم – ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋi, استانادا وسى ۇيىمنىڭ جەتiنشi سامميتiن وتكiزۋi, 2011 جىلى شىعىس جارتىشارىنداعى سول دارەجەدەگى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋi – ەلىمىزدىڭ كۇللى الەمدى تۇگەل قامتىعان كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ جەمiسi. ەكىنشى – الەم ەلدەرىمەن ءارتاراپتى ەكو­نوميكالىق بايلانىستار. ەلباسى ن.نا­زارباەۆتىڭ: «قازىر ۇلكەن مەملە­كەت­­تەردىڭ مۇددەلەرى قازاقستاندا ءتۇيىسىپ وتىر. بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرس­تارىمىز ءۇشىن ءتۇيىسىپ وتىر. وعان امەري­كا, رەسەي, قىتاي, ەۋروپا جانە باس­قا­لارى مۇددەلىلىك تانىتۋدا. ال ءبىز مۇن­دا تەك قازاقستاننىڭ مۇددەسىن كوزدەي­مىز», دەۋى ەل مۇددەسىن تانىتارى داۋسىز. قازىرگى جاھاندانۋ ءۇردىسى زامانىندا قانداي ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلامىز دەگەن ماسەلە – ەلىمىزدىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىم باعىتى. مىنە, سوندىقتان دا قازاقستان الەمنىڭ شيكىزاتتىق شەتكى ايماعى بولىپ قالماس ءۇشىن, دۇنيەجۇزىنىڭ جوعارى تەحنولوگيالى ەلدەرىمەن ءارتاراپتى ەكونوميكالىق بايلانىستارىن كۇن ساناپ نىعايتۋدا. الەمدىك دامىعان ەكونوميكالىق جۇيەلەرمەن ءارتاراپتى قاتىناستاردىڭ باستى سالاسى رەتىندە مۇناي ءوندىرۋ جانە مۇناي ەكسپورتى ماڭىزدى. قازاقستان تمد ەلدەرى ىشىندە مۇناي قورى بويىنشا رەسەيدەن كەيىنگى ەكىنشى ورىندا. بولاشاقتا مۇناي ءوندىرىسىنىڭ ۇلعايۋى بولجامدارىن ەسكەرە وتىرىپ, مۇناي تاسىمالداۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ماسەلەسى اسا ماڭىزدى جانە جاڭا ەكسپورتتىق جۇيەلەردى ۇيىمداستىرۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەردىڭ الدىڭعى قاتارىندا ءارى بۇل كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق تىرەگى ەكەندىگى داۋسىز. ەلىمىز ارتاراپقا تارتىلعان مۇناي قۇبىرلارىنا يەلىك ەتۋ ارقىلى الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناستاردا سىرتقى ساياسي ديۆيدەندتەر الا الادى. قازاقستان مۇنايىن تاسىمالداۋدىڭ ەكسپورتتىق باعىتتارىن دامىتۋ جانە ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىمەن ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جۇمىستار بەلسەندى جۇرگىزىلۋدە. باكۋ – تبيليسي – جەيحان قۇبىرىنا قوسىلۋمەن قازاقستان – كاسپي تاسىمالداۋ جۇيەسىن قۇرۋ جانە قازاقستان – قىتاي مۇناي قۇبىرىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن ۇلعايتۋ ەلىمىزدىڭ باتىس ىرگەسىن دە, شىعىس ىرگەسىن دە بەكىتە تۇسەدى. رەس­مي مالىمەتتەر بويىنشا قازاق­ستان­داعى ماگيسترالدى مۇناي قۇبى­رى­­نىڭ ۇزىندىعى 7000 كم.-دان ارتىق. سولاردىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ ءارتاراپ­تى ەكونو­ميكالىق بايلانىستارىن قام­تا­ماسىز ەتىپ وتىرعان ەڭ ىرىلەرى اتىراۋ – نوۆوروسسيسك, اتىراۋ – سامارا, اتاسۋ – الاشاڭقاي جانە ومبى – پاۆلودار – شىمكەنت قۇبىرلارى. الەم ەلدەرىمەن ءارتاراپتى ەكو­نو­ميكالىق بايلانىستاردى وڭتايلى جولعا قويۋدا الەمدىك ساۋدا بايلانىستارىنىڭ ماڭىزى زور. الەمدىك ساۋدا بايلانىسىندا بىرنەشە عاسىر بويى تەڭىز جولدارى باستى ورىن الىپ كەلەدى. قازاق ەلىنىڭ جالعىز تەڭىز قاقپاسى – اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز ساۋدا پورتى. كاسپي تەڭىزىنىڭ شىعىس جاعاسىنداعى حالىقارالىق جۇك تاسىمالى جۇيەسىندە اسا ماڭىزدى ورىن الاتىن اقتاۋ پورتى ازيا جانە ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنىڭ سۋ مەن قۇرلىق, تەمىرجول, اۋە جولدارىنىڭ توعىسار تورابىندا ورنالاسقان. اقتاۋ قالاسىنداعى بۇل پورتتان كەمەلەر كاسپي تەڭىزى ارقىلى استراحانعا, ودان ەدىل – دون كانالى ارقىلى قارا تەڭىزگە, ودان ءارى جەرورتا تەڭىزىنە, مۇحيتتارعا شىعا الادى. بۇعان قوسا, ءارتاراپتى ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتۋدا ماڭىزى زور اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز ساۋدا پورتىنان شىعاتىن تەڭىز جولدارىنىڭ ەكەۋى يراننىڭ سولتۇستىك ايلاقتارىنا, بىرەۋى باكۋگە جۇك جەتكىزەدى. وتكەن داۋىردەگى مەملەكەتتەر ارا­سىن­داعى ساۋدا-ساتتىق ىستەرىندە عالامدىق قۇرلىق كولىك تاسىمالى ارتەرياسى بولعان « ۇلى جىبەك جولىنىڭ» قازاق ەلى اۋ­ماعى ارقىلى وتكەنى – تاريحي دالەل­دەنگەن فاكت. قازىرگى تاڭدا, سول اڭىزعا اينالعان كولىك جولىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى رەتىندە باعالانىپ ۇلگەرگەن «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق تاس جولىنىڭ قازاقستانعا تيەسىلى بولىگى 2452 شاقىرىمدى قۇرايدى. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكاراسىنان قىزىلوردا قالاسىنا دەيىنگى I سانات­تاعى قاشىقتىق 1391 شاقىرىمدى, ال قى­زىلوردا قالاسىنان رەسەي فەدەرا­تسياسىنىڭ شەكاراسىنا دەيىنگى II ساناتتاعى بولىگى 1061 شاقىرىمدى قۇرايدى. ەلىمىزدىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ ەكونوميكالىق تۇعىرى – الەم ەلدەرىمەن ءارتاراپتى ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋدا «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق تاس جولىنىڭ اتقاراتىن ءرولى زور ەكەندىگى ەشقانداي داۋ تۋدىرمايتىن اقيقات. قازاقستان سوڭعى جىلدارى تەمىر جول قاتىناستارىن دا دامىتتى. قازاقستان تەمىرجولى تۇرىكمەنستان ارقىلى يرانعا, جاڭاوزەن – قىزىلگاي – بەرەكەت – ەترەك – گورگانعا دەيىن سوزىلدى. مۇنىڭ ءوزى ەكونوميكالىق مۇمكىندىگىمىزدى پارسى شىعاناعىنا, وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا, افريكا باعىتىنا كەڭەيتتى. جاڭا باعىتپەن جىلىنا 10 ملن. توننا تاۋار تاسىمالدانباق. بۇعان رەسەيمەن, بە­لورۋسسيامەن جانە ارمەنيامەن جاسالعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قو­سىڭىز. سايىپ كەلگەندە, ماقسات بىرەۋ. ول – الەمدىك نارىققا شىعۋ. ال تۇپكى ناتيجەسى 100 ميلليونداعان ەكسپورتقا جول اشۋ. ءۇشىنشى – الەم ەلدەرىمەن مادەني-گۋ­مانيتارلىق باعىتتاعى قارىم-قاتى­ناستار. قازاق ەلىنىڭ مادەني-گۋما­ني­تار­لىق دامۋى جالپىادامزاتتىق قۇندى­لىق­تارمەن تىعىز بايلانىستى جانە كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات پەن الەم ەلدەرىمەن ءارتاراپتى ەكو­نوميكالىق بايلانىستار ارقىلى قامتا­ماسىز ەتىلەدى. الدىمىزداعى اۋقىمدى ماقسات­تارى­مىزدىڭ جۇزەگە اسۋى ەلىمىزدىڭ مادەني-گۋمانيتارلىق دامۋىمەن دە تىعىز بايلانىستى. بۇعان قازاقستاننىڭ الەۋەتى دە, ەكونوميكالىق مۇمكىندىگى دە تولىق جە­تەدى جانە ەندىگى قالعان ماسەلە – دامى­عان وركەنيەتتى ەلدەر تاجىريبەسىن يگەرە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ مادەني-گۋمانيتارلىق دامۋىن دا يننوۆاتسيالىق جولعا قويۋ, قازاق ۇلتىنىڭ ءداستۇرلى قۇندى­لىقتارى مەن جاڭا ليبەرالدى قۇندى­لىقتار سايكەستىگىن قالىپتاستىرۋ. قازاق ەلىنىڭ الەم ەلدەرىمەن جان-جاق­تى مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىس­تارىنىڭ دامۋىندا تورتكۇل الەمنىڭ ءدىن كوش­با­س­شىلارىنىڭ باسىن قوسقان ءدىني سەزدەردىڭ الار ورنى ەرەكشە. سەزدەردىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگى رەتىندە الەمدىك بارلىق ءىرى كونفەسسيالاردىڭ وكىلدەرىنەن باسقا ونىڭ جۇمىسىنا كورنەكتى ساياساتكەرلەردىڭ, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ جانە بەدەلدى حالىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ قاتىسۋى بولىپ تابىلادى. بۇل جاعداي الەمدە قاۋىپ­سىز­دىكتىڭ كۇشەيۋىنە, مادەنيەتتەر مەن وركە­نيەتتەردىڭ جاقىنداسۋىنا ىقپال ەتۋگە مۇمكىندىك جاسايدى جانە وسى ۇردىستەردىڭ باسىندا قازاق ەلىنىڭ تۇرۋى – ەلىمىزدىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ ايقىن جەڭىسى. قازاق ەلىنىڭ مادەني-گۋمانيتارلىق دامۋىندا باۋىرلاس تۇركى حالىقتارىمەن رۋحاني-مادەني بايلانىستار ەرەكشە شەشۋشى ماڭىزعا يە. تۇركى حالىق­تارى­نىڭ مادەني-گۋمانيتارلىق ىقپال­داس­تىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 1993 جىلى الماتىدا التى بىردەي تۇركى مەم­لە­كەتىنىڭ باسشىلارى (تۇركيا, قازاق­ستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان, ازەر­بايجان, وزبەكستان) «تۇركسوي» ۇيىمىن قۇرۋعا شەشىم قابىلداعان بولاتىن. قازىرگى تاڭدا تۇركسوي-دىڭ اياسى كەڭىپ, بۇل ۇيىمعا سولتۇستىك كيپر, رەسەي فەدەراتسياسىنان تاتارستان, باش­قۇرتستان, حاكاسيا, گاگاۋز, تىۆا رەسپۋب­ليكالارى مۇشە. اسىرەسە, سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا تۇركسوي-دىڭ بويىنا قان جۇگىرىپ, كوپتەگەن مادەني يگى شارالار­دىڭ ويداعىداي اتقارىلۋىنا مۇرىن­دىق بولدى. شتاب-پاتەرى انكارادا ورنالاس­قان اتالعان ۇيىمنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى قاراي جەتىلدىرۋدە جانە تۇركى تەك­تەس حالىقتاردىڭ اراسىندا مادەني-گۋما­ني­تارلىق بايلانىستاردى قامتاماسىز ەتۋدە قازاقستان مەن تۇركيانىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىك­كە قول جەتكىزگەن العاشقى كۇندەردەن باس­تاپ شەتەلدەگى اعايىندارمەن بايلانىس جاساۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولۋىنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ بولاشاق مادەني-گۋما­ني­تارلىق دامۋىن ويلاۋمەن بايلانىس­تى ەدى. ال قورىتا كەلگەندە ايتارىمىز – كوپۆەكتورلى ساياسات تاۋەلسىز ەلىمىز­دىڭ الەم كارتاسىنان ءوز ورنىن دالەل­دەۋگە ءسوزسىز سەپتىگىن تيگىزدى جانە ول ارقىلى الەم حالىقتارى سەنىمىنە يە بولدى. قازاقستاننىڭ تەك ايماقتىق قا­نا ەمەس, سونىمەن بىرگە, دۇنيەجۇزىلىك تۇراق­تىلىقتى ساقتاۋداعى بەلسەندىلىگى, ونىڭ اشىق ساياساتى ماڭگىلىك ەلىمىزدىڭ تۇعىرىن بيىكتەتە بەرەتىنى ءسوزسىز. ابىلسەيىت مۇقتار, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, تۇرار شايحيەۆ, ساياساتتانۋشى, دوتسەنت. ورال.